CHẤT VÀ SỰ BIỂU HIỆN CỦA CHẤT TRONG
ĐỒ HỌA
Trong nghệ thuật đồ họa chất là một đặc trưng của ngôn ngữ tạo hình và là yếu tố
chủ đạo trong cảm hứng sáng tác của người họa sỹ. Khi sáng tác mỗi họa sỹ có một
cách thể hiện riêng khi thì chú trọng yếu tố này, lúc thì thiên về yếu tố kia để biểu
lộ, tư tưởng, tình cảm của mình. Điều đó dẫn đến sự khác nhau đặc trưng về cách
nhìn nhận và cảm giác trước sự vật và hiện tượng, làm nảy sinh những tư tưởng và
phong cách riêng trong quá trình sáng tác, đem lại sự phong phú cho mỗi tác phẩm
và là khơi nguồn của nhiều trường phái khác nhau trong việc hình thành tác phẩm.
Những yếu tố này tổ chức lại theo một kết cấu nào đó tạo nên một không gian đồ
họa và biểu hiện thông qua ba hiệu quả: tả chất, diễn chất và tạo chất.
Trong khuôn khổ bài viết này tác giả đề cập tới vấn đề Chất và sự biểu hiện của
Chất trong nghệ thuật đồ họa, tức là bao gồm cả Chất của chất liệu, là cái tạo nên
vật thể hay chính là những thuộc tính cơ bản của sự vật, cái làm cho sự vật này
khác với sự vật kia (material) và chất cảm hay là sự cảm nhận về Chất của chất liệu
(matière) một yếu tố không thể thiếu trong sáng tác và cảm thụ nghệ thuật.
Chất trong không gian
Thông thường mọi thứ vật chất trong không gian đều có một hình thù nhất định và
thông qua hình thù và màu sắc đó, ta có thể biết được nó thuộc thể chất gì. Chất rắn
hay chất lỏng, chất thô hay chất mịn. Quá trình tự thân của sự vật luôn biểu hiện ra
vẻ bên ngoài như yếu tố nhận biết nhất định. Mỗi chất đó được chúng ta cảm nhận
thông qua thị giác, sự tinh tế của thị giác có thể phát hiện rất nhiều trạng thái vật
chất khác nhau, nó đưa cho ta những thông tin chính xác về các loại chất của sự
vật, đặc điểm bề mặt, các trạng thái của nó, cũng như phân biệt vật này với vật

đường nét để diễn tả chất, họa sỹ luôn chú ý đến tính chất và cấu trúc của vật thể,
tìm những đặc điểm chung nhất, điển hình nhất của chúng hoặc sử dụng phương
pháp tả chất khác có hiệu quả cao tức là đặt chất nọ cạnh chất kia, nếu hai chất có
cấu trúc và tính chất đối lập chúng sẽ tôn nhau lên.
Tả chất được sử dụng với cả đối tượng hữu hình và cả đối tượng vô hình. Ví như
khi ta nhìn thấy sự vật là gỗ hay là vải trong tác phẩm đây chính là sự tả chất và
thủ pháp tả như thế nào tùy thuộc vào mỗi người. [RTF bookmark end:
]_Toc60597364Việc tả chất hoàn toàn dựa trên sự tương phản của nét. Những nét
ngang bằng, sổ thẳng, những nét cong, thanh mảnh nếu đặt nó trong sự vận động
khác nhau và thay đổi chiều hướng sẽ cho cảm giác về sự tương phản của chất.
Đường nét chắc chắn không phải chỉ có biểu hiện bởi đường bao và mặt khối, đồng
thời nó còn biểu hiện sức sống mà họa sỹ đem lại cho hình thể. Cho nên, đường nét
có thể tô đậm, có thể chồng chất, có thể đứt rồi nối, lại có thể như vẽ mà không vẽ.
Tất cả những điều đó nói lên rằng, đường nét không chỉ là phương tiện ghi chép
mà là một yếu tố có sức mạnh biểu hiện nghệ thuật đặc biệt trong nghệ thuật đồ
họa. Như vậy, thông qua những yếu tố biểu đạt chính của ngôn ngữ đồ họa là
đường nét, chấm, màu sắc người họa sỹ đã đưa lên tranh đủ loại chất thể bằng sự
kết hợp các tương quan trên. Có chất cứng, có chất mềm mại, óng ả, có chất thô
thiển, chất khô ròn hầu như không có thứ gì mà nghệ thuật đồ họa không thể tái
hiện được.
Mỗi họa sỹ có cảm nhận riêng và tự tìm ra phương pháp riêng để tái hiện sự vật đã
ghi nhận được bằng những thủ pháp, có thể là mô phỏng, diễn tả lại hoặc tạo ra
những hình ảnh như thật. Vẻ đẹp của thiên nhiên và con người luôn là một chủ đề
hấp dẫn của các họa sỹ. Họ dùng mọi phương pháp tái hiện nó theo cách của họ.
Người thích vẽ sần sùi thô ráp, người thích cái lồi lõm, người lại đi vào cái tinh vi
tỉ mỉ, chi tiết. Từ đó họ khai thác, phát triển để diễn tả theo hướng của họ. Người
thiên về mảng nét, người thiên về hình khối, người lại dùng chấm để diễn tả các
chất đó theo cách cảm nhận, tố chất, tình cảm của họa sỹ đối với sự vật.
Tả chất nói một cách khác chính là khả năng bắt chước sự vật một cách tinh tế,
phân tích phần ngoài của ánh sáng và chất, cho cảm giác về vật liệu rõ từ đó gợi sự

bản thân tác giả và đó cũng chính là yêu cầu của nghệ thuật. Như vậy nói một cách
khác tạo chất là sự kết hợp nhiều chất liệu trên bề mặt tranh nhằm phát huy khả
năng biểu đạt của đồ họa, mong muốn vươn tới sự phong phú, khẳng định sức sáng
tạo của nghệ sỹ và đem lại khả năng rộng lớn cho biểu cảm, ngữ nghĩa trong tác
phẩm đồ họa.
Chất liệu trong một tác phẩm nghèo nàn, gian dối hay phỉnh nịnh thì cái hình tượng
mà nó miêu tả sẽ nhạt nhẽo tiêu điều. Làm sống lại chất liệu, cái sự sống của chất
liệu có hơi thở cùng với hình tượng nghệ thuật hay lấn át nó đó là hai hướng trái
ngược. (Thái Bá Vân)
Chất liệu chiếm một nửa người nghệ sỹ, phần còn lại là tác phẩm. Mỗi chất liệu có
đặc điểm riêng. Phải nắm bắt được tính chất riêng của nó mà phát triển.Với nghệ
sỹ tác phẩm đi qua và năng lực còn lại. Vì họa sỹ muốn biết và thấy cái tâm của
mình nên mới tìm tòi và làm việc. (Nguyễn Gia Trí)
Hai đúc kết trên của nhà phê bình nghệ thuật Thái Bá Vân và họa sỹ Nguyễn Gia
Trí đủ cho thấy vai trò của chất và sự biểu hiện của chất trong nghệ thuật quan
trọng đến mức nào. Việc làm sống lại chất liệu hay năng lực còn lại của người
nghệ sỹ chính là yếu tố chất cảm, là sự biểu hiện của chất thông qua việc tả chất,
diễn chất và tạo chất. Đòi hỏi người sáng tác cần phải có một tay nghề vững vàng,
am tường chất liệu cũng như khả năng biểu cảm của chất mới chuyển tải được đời
sống nội tâm vào tác phẩm. Chất đã đem lại sức biểu cảm cho tác phẩm dù là hội
họa hay đồ họa, nó không chỉ đem lại giá trị thẩm mỹ, thể hiện sự cảm nhận tinh tế
thiên về bề mặt mà nó thể hiện sự sáng tạo, những sắc thái biểu lộ tình cảm, tư
tưởng của người nghệ sỹ.