I - Gợi dẫn
1. Truyện Kiều là một tác phẩm lớn của văn học cổ điển Việt Nam. Qua số phận đầy bi kịch của nàng
Kiều, tác phẩm thể hiện một tư tưởng nhân đạo sâu sắc. Tác phẩm là khát vọng hạnh phúc và tiếng khóc
cho thân phận con người, là tiếng nói đanh thép lên án những thế lực xấu xa đã chà đạp và cướp đi quyền
sống hạnh phúc của con người. Tác phẩm thể hiện tiếng lòng ai oán, niềm xót thương vô hạn đối với cái
đẹp bị chà đạp và tàn phá không tiếc thương. Truyện Kiều không chỉ là nơi toả sáng tài năng của Nguyễn
Du và ngôn ngữ dân tộc mà còn là nơi hội tụ vẻ đẹp tâm hồn dân tộc.
2. Đoạn trích Nỗi thương mình hội tụ hai yếu tố cơ bản làm nên giá trị của Truyện Kiều cả về nội dung và
nghệ thuật. Đó là sự cảm thông sâu sắc, sự đồng cảm của nhà văn đối với bi kịch của con người và nghệ
thuật miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật đạt đến trình độ sắc sảo, tinh tế. Sau khi “trao duyên” cho Thuý
Vân và rơi vào tay Mã Giám Sinh, Kiều mới biết mình rơi vào tay một kẻ phàm phu tục tử, rồi bị mua về
làm gái lầu xanh. Đau đớn tột cùng, nàng tự vẫn nhưng không thành, sau đó lại bị Sở Khanh lừa và Tú Bà
buộc nàng phải ra tiếp khách. Từ một cô gái đức hạnh sống trong cảnh “Êm đềm trướng rủ màn che –
Tường đông ong bướm đi về mặc ai” bị buộc phải sống cuộc sống “Sớm đưa Tống Ngọc tối tìm Trường
Khanh”, Kiều đã vô cùng đau đớn. Trong nỗi đau tột cùng vì thân thể và nhân phẩm bị chà đạp ấy, nàng
đã luôn nhớ đến cha mẹ, đến hai em và đến Kim Trọng. Càng nhớ càng đau, càng day dứt. Nỗi lòng tê tái
của nàng cũng chính là một phương diện toả sáng nhân phẩm của nàng.
3. Cách đọc
Đọc chậm, nhấn giọng ở các từ ngữ chỉ thời gian, tâm trạng, thể hiện nỗi chua xót đến tột độ. Câu cuối
đọc chậm hơn, thể hiện sự bế tắc, tủi nhục của Thuý Kiều.
II - Kiến thức cơ bản
Có thể nói trong mười lăm năm lưu lạc, Thuý Kiều đã trải qua muôn sự lọc lừa. Nhưng lần Thuý Kiều bị
lừa đau đớn nhất là lần nàng bị Mã Giám Sinh lừa bán đến lầu xanh. Nó là bước ngoặt bẻ ngang cuộc đời
Thuý Kiều sang hướng khác. ở lầu xanh, Thuý Kiều cũng không dễ dàng cam chịu. Luôn ý thức sâu sắc
về nhân phẩm nên lúc nào Thuý Kiều cũng nghĩ về sự nhục nhã, ê chề. Sự chà đạp dã man của bọn buôn
thịt bán người có lúc khiến Thuý Kiều tưởng chừng như đành rời xa nhân phẩm :
Thân lươn bao quản lấm đầu,
Chút lòng trinh bạch từ sau xin chừa.
Nhưng đó cũng chỉ là câu nói nhất thời trong lúc đớn đau.
Đoạn thơ Nỗi thương mình là đoạn tả tâm trạng Kiều sau khi đã chấp nhận phải sống cuộc sống của kiếp
gái làng chơi. Đoạn thơ là tâm tư trăm mối của nàng Kiều tê tái vì cuộc sống ở lầu xanh ; buồn vì thương

có đủ thứ của cuộc sống đài các, cao sang. Nhưng dù có nguỵ trang khéo léo đến mức nào, nó cũng không
thể che đậy nổi cái bản chất nhơ nhớp, bẩn thỉu bên trong. Đoạn thơ cũng đồng thời hướng vào tâm trạng
Thuý Kiều. Sống cuộc sống lầu xanh, Kiều phải tách mình thành hai nửa. Một con người giả tạo, sống để
vui gượng, ngẩn ngơ… và một con người thực, sống để xót xa mỗi lúc canh tàn. Nỗi sầu của lòng người
lan toả sang cảnh vật. Nguyễn Du đã sáng tạo một câu thơ có giá trị khái quát “quy luật muôn đời” về sự
kết hợp giữa ngoại cảnh và tâm cảnh :
Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu,
Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ ?
Vì cái lí lẽ đó mà cảnh vật ở những câu thơ trên vắng lạnh, u buồn và rợn ngợp. Nó góp phần khắc sâu
hơn nỗi đau đớn của nàng Kiều khi phải sống trong cảnh nhục nhã ê chề.
Khi gió tựa hoa kề, khi lại cung cầm thi hoạ, lúc nào nỗi đau cũng dâng đầy trong lòng nàng. ý thức về
nhân phẩm bị giày xéo đã khiến nàng không thể nguôi quên nỗi nhục ấy. Hai từ “đòi phen” được lặp lại
trong tám câu thơ càng thể hiện rõ hơn tâm trạng ấy. Nỗi đau thường trực trong nàng, không giây phút
nào nàng không bị dằn vặt, xót xa.
Đòi phen nét vẽ câu thơ,
Cung cầm trong nguyệt, nước cờ dưới hoa.
Không chỉ những lúc phải tiếp khách làng chơi, cả những lúc tưởng thanh nhàn với những thú vui tao
nhã, nàng vẫn không hết tủi nhục. Bởi dù sao, đó vẫn chỉ là cuộc sống ô nhục chốn lầu xanh. Vậy nên :
Vui là vui gượng kẻo là,
Ai tri âm đó, mặn mà với ai ?
Vui gượng để sống qua ngày, để được yên thân với lũ đầu trâu mặt ngựa. Nàng đã từng cố gắng để thoát
ra khỏi cuộc sống ấy nhưng không được. Chết cũng không thể bởi Đạm Tiên đã báo mộng, kiếp đoạ đày
của nàng chưa thể chấm dứt.
Những từ ngữ như “khi sao”, “giờ sao”, “mặc người”, “đòi phen”, “cảnh nào” được đặt ở đầu các câu thơ
đã thể hiện rõ tính chất than thân của đoạn thơ, đó là “nỗi thương mình”. Những tâm trạng ấy của nàng
Kiều làm toát lên vẻ đẹp trong sáng trong tâm hồn nàng. Chính vì thế mà dù sau mười lăm năm lưu lạc
với hai lần bị đẩy vào lầu xanh, nàng vẫn được chàng Kim trân trọng như thuở nào :
Như nàng lấy hiếu làm trinh,
Bụi nào cho đục được mình ấy vay ?
ở đoạn trích này, dù đau đớn, xót xa, lời an ủi đối với Thuý Kiều vẫn chỉ là vô vọng. “Nỗi thương mình”