Nam Cao tên thật là Trần Hữu Tri, sinh năm 1915, mất năm 1951 một nhà văn hiện thực xuất sắc của văn
xuôi Việt Nam hiện đại. Xuất thân từ tỉnh Hà Nam, nhà văn này đã từng viết rất thành công về cuộc sống
của người trí thức và người nông dân nghèo trước Cách mạng tháng tám. Sau Cách mạng tháng tám, ông
lại tự rèn luyện mình, dứt khoát từ bỏ lối sống cũ để quyết tâm đi theo cách mạng. “Đôi mắt”, được Nam
Cao sáng tác tết 1948, thời điểm nhận đường của giới văn nghệ sĩ, thể hiện đầy đủ phong cách của ông
sau Cách mạng tháng tám. Ban đầu Nam Cao đặt tựa là “Tiên sử thằng Tào Tháo”, sau đổi là “Đôi mắt”
vì ông nhận thấy vấn đề quan trọng hơn hết lúc bấy giờ là cách nhìn của giới văn nghệ sĩ. Trong tác phẩm
hai nhân vật chính, Hoàng và Độ, có cách nhìn hoàn toàn trái ngược nhau, mới nổi bật là cách nhìn về
người nông dân, đã phần nào nói lên vấn đề quan điểm, lập trường của Nam Cao.
Hoàng và Độ là hai nhà văn, Hoàng là nhà văn anh, còn Độ thuộc lớp đàn em. Cả hai có cách sống, cách
suy nghĩ và cách nhìn đời, nhìn người đối lập hẳn nhau, đặc biệt là khi nhìn người nông dân.
Hoàng sống phong lưu, xa hoa, tách rời với quần chúng nhân dân nên anh có cách nhìn lệch lạc, sai trái,
phiến diện một chiều về người nông dân. Anh không thể nhìn ra được nét đẹp bên trong tâm hồn họ, mà
chỉ thấy cái ngố bề ngoài.
Trong mắt Hoàng những người nông dân nghèo khổ ấy đầy những tính xấu: “Toàn là những người ngu
đần, lỗ mãng, ích kỉ, tham lam, bần tiện cả”. Dường như với Hoàng mọi sự xấu xa của con người đã tập
trung về cả người nông dân. Anh nhìn thấy họ là một lũ lố lăng: “Cái ông thanh niên, các bà phụ nữ lại
còn nhố nhăng”, anh phiền vì sự “nhăng xị” của họ: “Viết chữ quốc ngữ sai vần mà lại cứ hay nói chuyện
chính trị rối rít cả lên. Không chỉ nhố nhăng họ còn lại hay nói chữ mở miệng ra “đề nghị, yêu cầu, phê
bình, cảnh cáo”. Hoàng cho đó là chuyện thật nực cười. Anh không thấy được sự cố gắng của người nông
dân kém hiểu biết nhưng lại rất đỗi yêu nước. Thấy người nông dân đọc thuộc lòng bài “ba giai đoạn”,
anh cho đó là con vẹt biết nói, dây dưa, lôi thôi, mồm nói vội lắm vậy mà đọc cho anh nghe “cả một bài
dài đến năm trang giấy”.
Anh lại càng phiến diện hơn khi nhìn người nói dân toàn là những người tò mò, tọc mạch: “Anh chỉ giết
một con gà, ngày mai cả làng này đã biết”. Hoàng khăng khăng với Độ: “Ngày mai, chuyện anh đến chơi
tôi thế nào cũng đã chạy khắp làng. Họ sẽ kể rất rạch ròi tên anh, tuổi anh, anh gầy béo thế nào, có bao
nhiêu nốt ruồi ở mặt, có mấy lỗ rách ở ống quần bên trái”. Có thể đó là sự thật, bởi Hoàng đã thề không
hề bịa chuyện, và người đọc cũng biết người nông dân có tính xấu đó. Nhưng Hoàng đã nói quá, đã thổi
phồng lên khiến người nông dân trở nên đầy xấu xa. Anh không hề có cái nhìn thông cảm. Bởi thế, Hoàng
mới cho người nông dân mới thật độc ác, tàn nhẫn = chị dâu đẻ mà em bắt ra cái lều ngoài vườn. Hoàng
không hề hay giả vờ không biết những tập tục kiêng kị của người nông dân?

Phải hòa nhập vào nông dân, phải trải qua những khó khăn, gian khổ mà người nông dân chịu đựng, Độ
mới cảm nhận và hiểu sâu sắc suy nghĩ, tâm hồn của họ đến thế. Dù chỉ là một “anh tuyên truyền viên
nhãi nhép” nhưng có thể nói Độ đã đóng góp được rất nhiều cho đất nước. Anh đã có cái nhìn đúng đắn,
chân thật mà cũng đầy cảm thông, cái nhìn của một tấm lòng nhân ái, chứ không phải của tâm hồn hẹp
hòi, ích kỉ như Độ.
Nếu như Hoàng chỉ nhìn thấy vẻ bề ngoài rồi từ đó thổi phồng, qui thành bản chất thì Độ cũng thấy sự
thật rành rành, nhưng không dừng lại ở đó, Độ nhìn thấu vào tận sâu thẳm bên trong tâm hồn người nông
dân. Nếu như cái nhìn của Hoàng là phiến diện, lệch lạc một chiều, một phía thì Độ có cái nhìn tiến bộ,
đúng đắn, đầy cảm thông.
Qua hai cái nhìn trái ngược, đối lập của hai nhân vật Hoàng và Độ. Nam Cao đã bộc lộ
quan điểm đầy tiến bộ về cái nhìn đời, nhìn người của văn nghệ sĩ kháng chiến. Nhà văn phải “sống đã rồi
hãy viết”, phải nhìn ra thấu hiểu trái tim con người, mà muốn làm được điều đó thì nhà văn cần có một
trái tim nhân hậu, có cái tâm.
Nhan đề “Đôi mắt” giản dị nhưng rất gợi mở, rất đặc sắc đã thâu tóm được giá trị tư tưởng của cả bài. Tác
phẩm không chỉ dừng lại ở cách nhìn về người nông dân của Hoàng và Độ, mà còn mở rộng ra là cách
nhìn đời và người cho mọi người. Với tác phẩm này, đặc biệt qua hai cách nhìn tương phản, đối lập. Nam
Cao đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh những nhà văn ích kỉ, chỉ quan tâm đến bản thân mình. Đồng thời
ông cũng lên án những ai có cái nhìn phiến diện một chiều lệch lạc, biểu dương cái nhìn đúng đắn, toàn
diện. Ông quan niệm nhà văn trước hết phải có tấm lòng để xác định đúng chổ, đúng lập trường. Từ đó có
cách nhìn đúng mà viết nên tác phẩm hay, có ích cho đất nước, nhân dân. Nếu không, dù có tài giỏi đến
mấy cũng chỉ là kẻ vô dụng, làm trò cười cho mọi người và tác phẩm dù có hay đến mấy cũng sẽ không
được đón nhận.
Các từ khóa trọng tâm " cần nhớ " của bài viết trên hoặc " cách đặt đề bài " khác của bài viết trên:
• phân tích nhân vật Hoàng va Độ trong đôi mắt,