Đầu tư vào thị trường chứng khoán
và những rủi ro của nó.
Sau cơn sốt giá, thị trường chứng khoán tại Việt Nam đang có dấu hiệu
điều chỉnh và người ta còn chờ đợi nhiều giao động bất ngờ khiến một số
nhà đầu tư cá nhân có thể sẽ bị thua thiệt. Diễn đàn Kinh tế đề cập tới
những rủi ro ấy qua phần trao đổi sau đây cùng kinh tế gia Nguyễn Xuân
Nghĩa về việc đầu tư vào cổ phiếu .
Thưa ông Nguyễn Xuân Nghĩa, liên tiếp từ ba ngày của tuần trước qua đến
Thứ Hai, thị trường chứng khoán tại Việt Nam đã có những dấu hiệu điều
chỉnh chờ đợi từ lâu.Việc điều chỉnh ấy sẽ vận hành ra sao, là một câu hỏi
đáng quan tâm cho nhiều người cho nên chúng tôi đề nghị là kỳ này, chúng
ta sẽ cùng tìm hiểu về việc đầu tư vào thị trường chứng khoán và những rủi
ro của nó.
Thưa đây là một cơ hội tốt cho mọi người cùng bình tĩnh kiểm lại một số
quy tắc cơ bản về đầu tư trong thị trường này.Trước hết, tôi xin đề nghị là
ta cùng định nghĩa lại nghiệp vụ đầu tư, thị trường chứng khoán và một số
nguyên lý vận hành của thị trường này cho các nhà đầu tư cá nhân. Các nhà
đầu tư có tổ chức, gọi là đầu tư định chế, là loại công ty chuyên nghiệp theo
phương cách đầu tư khoa học thì ta không nói ở đây.
Nếu vậy, câu hỏi đầu tiên : đầu tư là gì ?
Đầu tư là khi ta dùng tiền tiết kiệm của mình mà đưa vào lãnh vực sản xuất
để kiếm lời với rủi ro có thể là bị lỗ. Trên đại thể thì việc đầu tư ấy có thể là
trực tiếp hay gián tiếp.
Trực tiếp là khi ta lấy tiền tiết kiệm lập ra cơ sở sản xuất để kiếm lời qua
bán hàng hay cung cấp dịch vụ trên thị trường. Gián tiếp là khi ta dùng tiền
ấy mua tài sản của một cơ sở sản xuất sẵn có để kiếm lời nếu cơ sở ấy có
lời mà cũng chịu rủi bị lỗ nếu cơ sở bị lỗ.
Việc đầu tư gián tiếp ấy có khác gì đầu cơ hay không ?
Thuần về kinh tế mà nói, đầu tư và đầu cơ giống nhau ở việc không tiêu
tiền tiết kiệm mà dùng tiền ấy cho mục đích kiếm lời sau này. Khác nhau là
đầu cơ nhắm vào mối lợi lớn trong ngắn hạn và cũng bị rủi ro rất lớn. Cho

dùng tài sản tiết kiệm được để đầu tư trong tinh thần cẩn trọng, phải không
?
Thưa đúng như thế, và đấy là một phản ứng tâm lý cần thiết khi mình bắt
đầu bước vào thị trường chứng khoán, là hình thái đầu tư vẫn còn quá mới
lạ và chưa có đủ thông tin tối thiểu ngoài những lời đồn đại và thành tích
lạc quan của một thiểu số được bạc.
Xin nói thêm là trên thị trường này, ta có quy luật “bù trừ”, tức là người
này thắng thì đâu đó phải có người thua một ngân khoản tương đương. Chỉ
nghe nói là đại gia này hay nhân vật kia đã thắng lớn trên thị trường chứng
khoán mà hồ hởi nhảy vào là sẽ mất tiền oan.
Ông vừa trình bày phần đại lược của nghiệp vụ đầu tư vào cổ phiếu, bây
giờ bước qua phần chuyên môn một chút là làm sao tính ra triển vọng lời lỗ
để quyết định đầu tư.
Khi bước vào thị trường này, ta có ba cách ứng xử, một là mua, hai là giữ
nguyên những gì mình đã mua trước đó, ba là bán. Quyết định mua hoặc
giữ nguyên những cổ phiếu đã mua là khi mình tin rằng trị giá cổ phiếu sẽ
còn tăng. Nếu thấy là giá cổ phiếu sẽ sụt thì mình quyết định bán. Yếu tố
quyết định ở đây là triển vọng sinh lời của doanh nghiệp được yết giá trên
sàn giao dịch.
Nhiều nhà đầu tư tại Việt Nam có khi hoàn toàn không biết và không cần
biết gì về doanh nghiệp đối tượng, thậm chí mua cổ phiếu trên chợ đen của
doanh nghiệp chưa hoạt động mà mới chỉ được cấp giấy phép. Đấy là
phương pháp “dựa chõ nghe hơi” cực kỳ nguy hiểm của tay mơ đi vào đầu
tư như vào sòng bạc.
Khi làm chủ một số cổ phiếu của doanh nghiệp, nhà đầu tư là một cổ đông,
làm chủ một phần tài sản của doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp có lời thì có
thể chia mức lời ấy cho các cổ đông, ta gọi là cổ tức, là một trị giá được
thông báo cho mọi người cùng biết.
Ngoài số tiền lời gọi là cổ tức, nhà đầu tư có thể còn nghĩ đến một cách
kiếm lời khác là bán ra cổ phiếu với giá cao hơn giá mua trước đấy. Yếu tố

Một nhà đầu tư cá nhân tìm đâu ra những dữ kiện để tiến hành việc phân
tích theo hai hướng đó ?
Đấy mới là vấn đề. Nhiều nhà đầu tư tại Việt Nam có khi hoàn toàn không
biết và không cần biết gì về doanh nghiệp đối tượng, thậm chí mua cổ
phiếu trên chợ đen của doanh nghiệp chưa hoạt động mà mới chỉ được cấp
giấy phép. Đấy là phương pháp “dựa chõ nghe hơi” cực kỳ nguy hiểm của
tay mơ đi vào đầu tư như vào sòng bạc.
Về đại cương, phương pháp cơ bản đòi hỏi nhà đầu tư phải biết về tình hình
kinh tế tài chính tổng quát, rồi tìm hiểu sâu hơn vào khu vực hay ngành
nghề kinh doanh của xí nghiệp mà mình muốn mua cổ phiếu để cân nhắc
lợi thế hay nhược điểm của xí nghiệp đó. Sau đấy mới đối chiếu tình hình
chung của môi trường và những đặc điểm riêng của xí nghiệp, như tài sản,
số nợ, khả năng của ban quản trị, v.v
Việt Nam thực ra chưa có đủ thông tin và cơ chế để áp dụng phương pháp
cơ bản, là điều đáng lẽ đã phải có sau khi thị trường chứng khoán hoạt động
được gần chục năm. Muốn có thì phải làm một cuộc cách mạng về thông
tin và luật lệ để mọi doanh nghiệp muốn huy động vốn trên thị trường
chứng khoán phải công khai hoá sổ sách kế toán, từ bảng tổng kết tài sản
đến các trương mục lời lỗ và mọi chi tiết cần thiết về thị trường và tổ chức
lẫn nhân sự của doanh nghiệp.
Kế đó, báo chí phải có quyền tự do thông tin và tìm hiểu về từng doanh
nghiệp để thông báo cho công chúng biết. Sau cùng, phải cho phép thành
lập các công ty dịch vụ chuyên về phân tích và thông tin kinh tế và kinh
doanh cho những ai muốn biết thì mua.
Đấy là về phương pháp phân tích cơ bản, còn phân tích kỹ thuật thì sao ?
Tình hình còn phức tạp và mù mờ hơn vì chúng ta thiếu một chiều dày lịch
sử để thẩm định được tâm lý của thị trường hầu có thể lập ra những biểu đồ
trình bày các đường tuyến thăng trầm trong quá khứ. Thứ nữa, phương
pháp này cũng khá phức tạp vì dùng nhiều kỹ thuật cho đến nay vẫn chưa
được thấu hiểu hay sử dụng phổ biến.

và dễ được tìm hiểu để áp dụng một cách phổ biến sau khi chính quyền
khai thông bế tắc về thông tin.
Câu hỏi cuối, ông có lời khuyên gì với các nhà đầu tư Việt Nam không ?
Đầu tư là việc trường kỳ và bảo đảm lợi tức trong lâu dài, đừng muốn ăn
xổi, mua qua bán lại thật nhanh để kiếm lời. Thứ nữa, chỉ đầu tư khi mất
vốn vẫn không sạt nghiệp.
Thứ ba, đừng cay cú khi cổ phiếu sụt giá mà mình cứ mong là sẽ lại lên
trong tương lai. Nếu sụt quá 8 hay 10% của giá mua là phải bán để giới hạn
rủi ro và mức lỗ.
Sau cùng, khi thấy những người không hiểu biết mà ào vào thị trường thì ta
biết ngay là đang có hiện tượng a dua, chạy theo ảo giác vì hồ hởi sảng.
Đấy là lúc nên bán để thủ thân. Có thể là chúng ta sẽ phải còn đề cập đến
đề tài rất phức tạp này trong nhiều kỳ khác nữa.
Bong Bóng Đầu Cơ trên thị trường chứng khoán
Trong vòng tháng qua, các thị trường đầu tư tài chánh thế giới bị giao động
mạnh vì cùng mối lo là trái bóng đầu cơ có thể vỡ làm nhiều người bị phá
sản và kinh tế suy trầm. Vì hiện tượng bong bóng đầu cơ đang xảy ra trên
thị trường chứng khoán Trung Quốc, thị trường gia cư Hoa Kỳ và cả thị
trường cổ phiếu lẫn bất động sản tại Việt Nam.
Thưa ông Nguyễn Xuân Nghĩa, sau vụ sụt giá cổ phiếu tại Thượng Hải và
Thẩm Quyến của Trung Quốc vào ngày 27 tháng Hai vừa qua, đến lượt thị
trường chứng khoán Hoa Kỳ cũng tuột giá cùng nhiều thị trường tài chính
quốc tế khác. Khi ấy, mọi người mới nhìn thấy là trong khi giá cổ phiếu
Trung Quốc đã bị căng phồng như trái bóng và có thể vỡ thì thị trường bất
động sản cho mục tiêu gia cư của Hoa Kỳ có thể cũng là một trái bóng ảo
sẽ vỡ. Những biến động ấy khiến mọi người cũng liên tưởng đến việc trái
bóng cổ phiếu tại Việt Nam có thể đang xì, trong khi thị trường bất động
sản lại nóng bất ngờ với hàng tỷ đô la đang trút vào Việt Nam nhờ viễn ảnh
WTO. Vì lý do trên, chúng tôi xin đề nghị là kỳ này, ta sẽ cùng tìm hiểu về
hiện tượng bong bóng kinh tế, hầu thính giả cùng biết và, nếu có thể, cùng

phồng khi nhiều người tin rằng thiên hạ vẫn điên hơn mình, vẫn sẽ tìm mua
với giá cao hơn. Trái bóng chỉ bắt đầu vỡ khi chẳng còn ai điên như thế để
đòi mua với giá cao hơn. Lúc ấy, những ai đã lỡ mua vào rồi thì phải tìm
cách bán ra, dù với giá thấp hơn giá mua. Khi mọi người đều cùng muốn
bán vì không muốn là kẻ điên sau cùng thì chúng ta có hiện tượng bán tháo,
làm giá sụt mạnh. Đó là về nguyên nhân tâm lý
Ông nói vậy có nghĩa là còn nguyên nhân khác nằm ngoài lãnh vực tâm lý
hay sao?
Tôi cứ hay nói chuyện nhân duyên trong kinh tế! Cái nhân nằm trong tâm
lý ham lời và đầu cơ qua suy luận rằng dù giá cao vẫn sẽ có người tham mà
mua lại của mình sau này nên cứ mua đã. Cái duyên, là cơ hội cho cái nhân
đó phát tác, là khi thị trường có một số điều kiện thuận lợi cho tính toán đầu
cơ kiểu ấy. Điều kiện thuận lợi là khi tiền rẻ - tức là nếu đi vay để đầu cơ
theo lối liều lĩnh ấy thì vẫn trả lãi suất thấp nên vẫn có lời. Điều kiện thuận
lợi nhất là khi tiền nhiều. “Nhiều” là khi ta so sánh về cung cầu giữa lượng
tiền khả dụng với số tài sản mình có thể đầu tư, thí dụ như số cổ phiếu hay
bất động sản mình có thể mua vào để đợi khi lên giá thì bán ra.
Lý do kinh tế vì vậy là khi khối lượng hiện kim hay tiền mặt có thể tung
vào thị trường đầu cơ. Thí dụ tại Việt Nam là sau khi kiếm ra một số tiền
nhờ thị trường chứng khoán được thổi giá quá cao năm ngoái, người ta bắt
đầu sợ giá sụt nên bán cổ phiếu để lấy tiền mặt dồn qua thị trường bất động
sản hay cao ốc thương mại, là chuyện cũng đã xảy ra tại Mỹ từ năm 2001
khi trái bóng cổ phiếu cao kỹ bị vỡ và thổi lên trái bóng gia cư, bảy năm
sau thì bắt đầu xì Tôi sở dĩ gọi yếu tố kinh tế là “duyên” hơn là “nhân” vì
nguyên nhân chính vẫn là máu tham và tâm lý lạc quan đến liều lĩnh của
giới đầu cơ. Nếu kết hợp cả hai yếu tố kinh tế và tâm lý, ta có thể nghĩ đến
một chuỗi tính toán tưởng là hợp lý mà thực ra vẫn tiềm ẩn tinh thần lạc
quan phi lý về tương lai.
Giới đầu tư hay đầu cơ thực ra có tính toán chi ly dù là phi ký đến như vậy
không?

cứu khi ấy là chuyện sai, không phải vì lý do đạo đức là nên trừng phạt kẻ
đầu cơ, mà vì một lý do tâm lý kinh tế.
Khi lấy rủi ro lớn để làm giầu nhanh rồi bị khánh tận lại đòi chính quyền
cấp cứu thì nhà đầu cơ tiếp tục lấy rủi ro nữa vì tin rằng khi mình té ngã thì
vẫn có tấm lưới cứu vớt của chính quyền. Kinh tế học gọi tâm lý ấy là “ỷ
thế làm liều”, morale hazard, là chuyển dịch rủi ro cho ai khác, hay nghĩ
rằng cuối cùng vẫn có nhà nước đỡ đòn cho mình! Một trong các nguyên
nhân thổi lên bong bóng đầu cơ chính là nạn “ỷ thế làm liều” đó, tại Nhật
Bản, Đông Á và Trung Quốc. Bây giờ, ta mới nói đến những gì chính
quyền có thể làm để chặn trước, từ khi chưa manh nha
Thưa vâng, đây mới là yếu tố quan trọng nhất vì ngừa bệnh vẫn hay hơn
chữa bệnh.
Tôi thiển nghĩ là khởi đầu phải là tính trung lập của chính trị đối với thị
trường. Thông thường, khi thị trường tăng giá, các chính quyền ấu trĩ đều
coi đó là công lao của mình, là điều có xảy ra tại Việt Nam sau khi bước
qua chặng WTO. Nhưng tính trung lập để khỏi nhận vơ lại không có nghĩa
là vô vi hay bất can thiệp, mà phải cực kỳ bén nhạy trong sự theo dõi để
phòng trước.
Nếu bong bóng đầu cơ bị thổi phồng vì tiền nhiều hay tiền rẻ thì cơ quan
phụ trách về tín dụng và tiền tệ - là ngân hàng trung ương - phải điều tiết
khối lượng tiền tệ bằng cách nâng lãi suất hay định mức tài trợ của các
ngân hàng, là điều Trung Quốc đã làm tiếp hôm Thứ Bảy 16, lần thứ ba
trong 11 tháng, sau khi Thủ tướng Ôn Gia Bảo báo động hôm 15 rằng tình
hình kinh tế vĩ mô Hoa lục bị mất quân bình và thiếu điều hợp nên không
thể tiếp tục mãi như vậy.
Cũng trong ý trung lập đó, hệ thống ngân hàng trung ương nên có quy chế
độc lập để khách quan điều tiết thị trường thay vì là công cụ can thiệp của
chính quyền theo mục tiêu chính trị nhất thời như sắp có bầu cử hay đại hội
đảng. Ngoài ra, nếu trái bóng đầu cơ phát sinh vì chênh lệch cung cầu như
tại Việt Nam hiện nay khi có quá ít cổ phiếu được lưu hành thì chính quyền