Nhận diện nhân vật Hoạn Thư
"Đoạn trường tân thanh" của Nguyễn Du Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều) có sức thu hút đặc biệt đối với giới
nghiên cứu, phê bình văn học trong và ngoài nước. Bởi trong kiệt tác này, Nguyễn Du
đã tái hiện được cả một thế giới với những nhân vật thật hơn cả người thật. Hoạn Thư
là một trong số đó. Sự phức tạp và tính đa diện của nhân vật này có phải là mâu thuẫn
trong thế giới quan, nhân sinh quan của tác giả? Đã có rất nhiều nhận xét, đánh giá
khác nhau và nhiều khi mâu thuẫn, đối lập nhau về Hoạn Thư.Nhìn chung, những
nghiên cứu này có thể chia làm hai hướng. Thứ nhất, Hoạn Thư được nhìn nhận như
là một nhân vật phản diện và cùng với các nhân vật phản diện khác, Hoạn Thư là
nguyên nhân làm cho Kiều phải gánh chịu bao nỗi bất hạnh. Như vậy thì về cơ bản,
Hoạn Thư trong Đoạn trường tân thanh chỉ là một bản sao từ Kim Vân Kiều truyện.
Các tác giả đều thống nhất với nhau rằng, Hoạn Thư là biểu tượng của cái ghen khủng
khiếp, một con người lắm mưu, nhiều kế, một kẻ ác độc đến tàn nhẫn, sẵn sàng chà
đạp lên phẩm giá con người để trả mối tư thù. Ngược lại với cách nhìn trên, có một số
nhà nghiên cứu lại coi Hoạn Thư cũng chỉ là một nhân vật bi kịch, một nạn nhân trong
tác phẩm. Điều này được họ chứng minh khi chỉ ra sự sáng tạo của Nguyễn Du trong
các tình tiết, sự thay đổi tính chất mối quan hệ giữa Hoạn Thư, Thúy Kiều và Thúc
Sinh trong Đoạn trường tân thanh. Đặc biệt, giữa Hoạn Thư và Thúy Kiều không tồn
tại mối quan hệ đối lập mà họ là những người “tri âm, tri kỉ” của nhau. Như thế, bước
sang Đoạn trường tân thanh, Hoạn Thư đã trở thành một con người mới. Nguyễn Du
đã thể hiện tài năng xuất sắc của mình trong việc xây dựng thành công hình tượng
nhân vật này. Vậy thì cuối cùng, Hoạn Thư là nhân vật phản diện hay bi kịch? Và điều
đó có ý nghĩa như thế nào khi nghiên cứuĐoạn trường tân thanh của Nguyễn Du trong
tương quan so sánh với Kim Vân Kiều truyện? Thiển nghĩ, đó là câu hỏi không dễ trả
lời trong một bài viết.Con người không thể tồn tại tách rời xã hội, nói cách khác con
người luôn phải sống trong một môi trường nhất định và bản chất con người luôn
được bộc lộ thông qua những mối quan hệ trong môi trường ấy. Mác nói: “Con người
là tổng hoà các mối quan hệ xã hội”. Nghĩa là, khi ta muốn tìm hiểu bản chất một con

Hoạn Thư mà ở nàng còn một nỗi đắng cay hơn nhiều: đó là bi kịch của người đàn bà
có chồng mà không được chồng yêu, lại bị chồng lừa dối và phụ bạc. Dưới ngòi bút
Nguyễn Du, cuộc tình Kiều - Thúc càng say đắm, nồng nàn và đẹp đẽ bao nhiêu thì
tình cảm vợ chồng Thúc - Hoạn lạt lẽo, vô vị bấy nhiêu. Đoạn Thúc Sinh từ biệt Thúy
Kiều thể hiện rõ nhất tình cảm hai người dành cho nhau và đây có thể coi là một trong
những đoạn thơ vào loại hay nhất Đoạn trường tân thanh:Người lên ngựa kẻ chia
bào,Rừng phong thu đã nhuộm màu quan san.Dặm hồng bụi cuốn chinh an,Trông
người đã khuất mấy ngàn dâu xanh.Người về chiếc bóng năm canh,Kẻ đi muôn dặm
một mình xa xôi.Vầng trăng ai xẻ làm đôi,Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường.Kiều -
Thúc chia tay trong một tâm trạng ngổn ngang, rối bời. Nỗi buồn trong Kiều da diết
mà sâu lắng. Có thể nói, đây là cuộc chia tay đầy nước mắt. Phải về quê thăm vợ đối
với Thúc Sinh là một việc “vạn bất đắc dĩ”. Nếu như Nguyễn Du đã dành biết bao câu
thơ hay để đặc tả mối tình Kiều - Thúc thì tình cảm vợ chồng Thúc - Hoạn sau bao
ngày gặp lại chỉ được ông miêu tả trong một dòng lục bát:Lời tan hợp nỗi hàn
huyên,Chữ tình càng mặn chữ duyên càng nồng.Tình cảm Thúc Sinh dành cho Hoạn
Thư chỉ có bấy nhiêu. So với Thúy Kiều, Hoạn Thư quả thực rất thiệt thòi. Vì thông
minh và nhạy cảm, Hoạn Thư lại ý thức rất rõ điều này và đó trở thành một nỗi đau
thường trực trong nàng. Thúc Sinh yêu Kiều bao nhiêu thì điều đó càng chứng tỏ
chàng phụ bạc Hoạn Thư bấy nhiêu. Khi từ biệt Kiều để về thăm vợ chàng bịn rịn, đau
khổ bao nhiêu thì khi chia tay với Hoạn Thư chàng vui mừng, hạnh phúc bấy
nhiêu:Được lời như cởi tấc son,Vó câu thẳng ruổi nước non quê người.Trong tâm
trạng ấy, khung cảnh thiên nhiên trước mắt Thúc Sinh bỗng trở nên rất đẹp và nên
thơ:Long lanh đáy nước in trời,Thành xây khói biếc non phơi bóng vàng.Thật tội
nghiệp cho Hoạn Thư!Như vậy, trong mối tình tay ba Kiều - Thúc - Hoạn, Nguyễn
Du dựng nên nhiều sự đối lập và sự đối lập ấy đã làm tăng tính chất bi kịch ở Hoạn
Thư. Ở đoạn Kiều báo ân, báo oán, bằng cách lược bỏ một số chi tiết trong nguyên
tác, Nguyễn Du đã đẩy bi kịch của Hoạn Thư lên tới đỉnh điểm. Đó là bi kịch của
người đàn bà trong hoạn nạn bị chồng bỏ rơi. Trong Kim Vân Kiều truyện, sau khi
được Kiều báo ân, Thúc Sinh đã chủ động xin Thúy Kiều tha cho vợ mình: “Kính bẩm
phu nhân! Con vợ ngu xuẩn của tôi dù muôn lần chết cũng là đáng tội. Xong Thúc

cả, Hoạn Thư thực sự thấu hiểu tình cảnh ấy. Chính vì vậy, nàng luôn dành cho Kiều
những tình cảm tốt đẹp và cách đối xử tốt nhất có thể.Từ chỗ tri kỉ, Hoạn Thư đã có sự
tri ngộ, gia ân với nàng Kiều. Hiểu rõ một người, trong lòng lại chất chứa đầy sự cảm
thông và yêu mến người ấy mà vẫn phải hành xử với nhau như kẻ thù. Tri ngộ, gia ân
nhưng bề ngoài phải tỏ ra lạnh lùng và tàn nhẫn, Hoạn Thư không được sống đúng là
mình, luôn phải kìm nén, phải giết chết những tình cảm thật trong lòng mình. Đó
chính là bi kịch của Hoạn Thư trong mối quan hệ với Thúy Kiều. Trong những giờ
phút được sống thật với mình, sống đúng là mình với Kiều, ta thấy giữa Hoạn Thư và
Thúy Kiều quả có mối tri ngộ.Nếu như sự sáng tạo của các tác giả trung đại thường
tập trung ở những tình tiết thì việc Kiều tha bổng cho Hoạn Thư trong đoạn báo ân,
báo oán mà không hề đánh đập, khảo tra tiếp tục khẳng định điều đó. Đây không phải
một kết thúc bất ngờ mà là kết quả của sự tri kỉ, tri ngộ giữa hai người. Theo dõi mối
quan hệ Hoạn Thư - Thúy Kiều trong toàn bộ tác phẩm và xâu chuỗi lại, ta thấy nhận
xét trên không phải là thiếu căn cứ. Nguyễn Du đã chuẩn bị rất kĩ cho kết cục này. Từ
đoạn để cho Hoạn Thư xuất hiện trong suy nghĩ của Kiều, Nguyễn Du đã cho thấy
Kiều rất hiểu Hoạn Thư. Tình tiết Hoạn Thư để cho Kiều ở nhà Hoạn bà rồi sau đó
mới mang Kiều về làm người hầu cũng chứng tỏ Hoạn Thư rất hiểu Kiều. Rồi sau đó,
Kiều luôn được Hoạn Thư gia ân trong nhiều tình tiết nhưkhông bắt Kiều hầu ngủ,
cho Kiều ra Quan Âm các, không truy nã khi Kiều bỏ trốn… Ngay trong đoạn
Kiều hầu rượu, hầu đàn thì rõ ràng, mục đích của việc đánh ghen là nhằm vào Thúc
Sinh chứ không phải là nhằm vào Thúy Kiều. Vì vậy, cách hành xử của Hoạn Thư với
Kiều mang đầy sự bao dung, độ lượng chứ không tàn độc như nguyên mẫu trong Kim
Vân Kiều truyện. Để cho Kiều tha Hoạn Thư cũng là gián tiếp thừa nhận sự gia ân mà
trước đây Hoạn Thư đã dành cho Kiều. Việc Kiều tri ân đối với Hoạn Thư là điều
hoàn toàn đúng và hợp lôgic bởi nàng đã hiểu sự tri ngộ, gia ân của Hoạn Thư với
mình. Hầu như tất cả các nhân vật trong Đoạn trường tân thanhdính dáng đến Thúy
Kiều đều bị định mệnh của nàng làm cho bị “vạ lây”. Hoạn Thư cũng vậy. Tuy nhiên,
nếu như các quan hệ khác của Kiều đều kết thúc trong bi kịch (kể cả quan hệ của nàng
với Kim Trọng) thì quan hệ Hoạn Thư - Thúy Kiều lại được giải quyết một cách tốt
đẹp. Bởi dù sao, Hoạn Thư và Kiều đều là “phận đàn bà” có chung một “lời bạc

1999, tr.287.(4) Trần Đình Sử: Những thế giới nghệ thuật thơ. Nxb. Đại học Quốc gia
Hà Nội, H, 2001, tr.309