Nhận diện nhân vật Hoạn Thư trong "Đoạn trường tân thanh" của Nguyễn Du
Ths. Phạm Quốc Tuấn
Khoa Ngữ văn, ĐHSP Thái Nguyên

Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều) có sức thu hút đặc biệt đối với giới nghiên
cứu, phê bình văn học trong và ngoài nước. Bởi trong kiệt tác này, Nguyễn Du đã tái
hiện được cả một thế giới với những nhân vật thật hơn cả người thật. Hoạn Thư là một
trong số đó. Sự phức tạp và tính đa diện của nhân vật này có phải là mâu thuẫn trong thế
giới quan, nhân sinh quan của tác giả? Đã có rất nhiều nhận xét, đánh giá khác nhau và
nhiều khi mâu thuẫn, đối lập nhau về Hoạn Thư. Nhìn chung, những nghiên cứu này có
thể chia làm hai hướng. Thứ nhất, Hoạn Thư được nhìn nhận như là một nhân vật phản
diện và cùng với các nhân vật phản diện khác, Hoạn Thư là nguyên nhân làm cho Kiều
phải gánh chịu bao nỗi bất hạnh. Như vậy thì về cơ bản, Hoạn Thư trong Đoạn trường
tân thanh chỉ là một bản sao từ Kim Vân Kiều truyện. Các tác giả đều thống nhất với
nhau rằng, Hoạn Thư là biểu tượng của cái ghen khủng khiếp, một con người lắm mưu,
nhiều kế, một kẻ ác độc đến tàn nhẫn, sẵn sàng chà đạp lên phẩm giá con người để trả
mối tư thù. Ngược lại với cách nhìn trên, có một số nhà nghiên cứu lại coi Hoạn Thư
cũng chỉ là một nhân vật bi kịch, một nạn nhân trong tác phẩm. Điều này được họ
chứng minh khi chỉ ra sự sáng tạo của Nguyễn Du trong các tình tiết, sự thay đổi tính
chất mối quan hệ giữa Hoạn Thư, Thúy Kiều và Thúc Sinh trong Đoạn trường tân
thanh. Đặc biệt, giữa Hoạn Thư và Thúy Kiều không tồn tại mối quan hệ đối lập mà họ
là những người “tri âm, tri kỉ” của nhau. Như thế, bước sang Đoạn trường tân thanh,
Hoạn Thư đã trở thành một con người mới. Nguyễn Du đã thể hiện tài năng xuất sắc
của mình trong việc xây dựng thành công hình tượng nhân vật này. Vậy thì cuối cùng,
Hoạn Thư là nhân vật phản diện hay bi kịch? Và điều đó có ý nghĩa như thế nào khi
nghiên cứu Đoạn trường tân thanh của Nguyễn Du trong tương quan so sánh với Kim
Vân Kiều truyện? Thiển nghĩ, đó là câu hỏi không dễ trả lời trong một bài viết.
Con người không thể tồn tại tách rời xã hội, nói cách khác con người luôn phải sống
trong một môi trường nhất định và bản chất con người luôn được bộc lộ thông qua
những mối quan hệ trong môi trường ấy. Mác nói: “Con người là tổng hoà các mối quan
hệ xã hội”. Nghĩa là, khi ta muốn tìm hiểu bản chất một con người cụ thể thì cần phải

theo đúng nghĩa của nó mà trong tay Hoạn Thư, trước sau anh ta cũng chỉ là một con
rối, một thằng hề mà thôi. Sự đối lập - tương phản về tính cách giữa vợ chồng Thúc -
Hoạn chưa phải là bi kịch lớn nhất của Hoạn Thư mà ở nàng còn một nỗi đắng cay hơn
nhiều: đó là bi kịch của người đàn bà có chồng mà không được chồng yêu, lại bị chồng
lừa dối và phụ bạc. Dưới ngòi bút Nguyễn Du, cuộc tình Kiều - Thúc càng say đắm,
nồng nàn và đẹp đẽ bao nhiêu thì tình cảm vợ chồng Thúc - Hoạn lạt lẽo, vô vị bấy
nhiêu. Đoạn Thúc Sinh từ biệt Thúy Kiều thể hiện rõ nhất tình cảm hai người dành cho
nhau và đây có thể coi là một trong những đoạn thơ vào loại hay nhất Đoạn trường tân
thanh:
Người lên ngựa kẻ chia bào,
Rừng phong thu đã nhuộm màu quan san.
Dặm hồng bụi cuốn chinh an,
Trông người đã khuất mấy ngàn dâu xanh.
Người về chiếc bóng năm canh,
Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi.
Vầng trăng ai xẻ làm đôi,
Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường.
Kiều - Thúc chia tay trong một tâm trạng ngổn ngang, rối bời. Nỗi buồn trong Kiều da
diết mà sâu lắng. Có thể nói, đây là cuộc chia tay đầy nước mắt. Phải về quê thăm vợ
đối với Thúc Sinh là một việc “vạn bất đắc dĩ”. Nếu như Nguyễn Du đã dành biết bao
câu thơ hay để đặc tả mối tình Kiều - Thúc thì tình cảm vợ chồng Thúc - Hoạn sau bao
ngày gặp lại chỉ được ông miêu tả trong một dòng lục bát:
Lời tan hợp nỗi hàn huyên,
Chữ tình càng mặn chữ duyên càng nồng.
Tình cảm Thúc Sinh dành cho Hoạn Thư chỉ có bấy nhiêu. So với Thúy Kiều, Hoạn
Thư quả thực rất thiệt thòi. Vì thông minh và nhạy cảm, Hoạn Thư lại ý thức rất rõ điều
này và đó trở thành một nỗi đau thường trực trong nàng. Thúc Sinh yêu Kiều bao nhiêu
thì điều đó càng chứng tỏ chàng phụ bạc Hoạn Thư bấy nhiêu. Khi từ biệt Kiều để về
thăm vợ chàng bịn rịn, đau khổ bao nhiêu thì khi chia tay với Hoạn Thư chàng vui
mừng, hạnh phúc bấy nhiêu:

Phen này kẻ cắp bà già gặp nhau.
Kiến bò miệng chén chưa lâu,
Mưu sâu cũng trả nghĩa sâu cho vừa.
Thúc Sinh chẳng những không dám mở mồm xin cho vợ một câu mà chỉ còn biết sợ hãi:
“Mồ hôi chàng đã như mưa ướt đầm”.
Hoạn Thư phải một mình đối phó với Kiều. Hành động này của Thúc Sinh chứng tỏ
chàng không những là người hèn kém, nhu nhược mà còn là kẻ bạc tình, bạc nghĩa.
Thúc đã bỏ rơi Hoạn vào lúc gian nguy nhất của cuộc đời nàng. Hoạn Thư có chồng mà
cũng như không. Ông tơ đã xe duyên cho nàng cùng chàng Thúc cũng là bắt nàng phải
gánh chịu một số phận nghiệt ngã. Có người chồng như Thúc quả là điều đau đớn đối
với Hoạn Thư. Bằng cách xây dựng lại mối quan hệ vợ chồng Thúc - Hoạn trong Đoạn
trường tân thanh, Nguyễn Du đã chứng tỏ Hoạn Thư là một nhân vật bi kịch.
Trong Đoạn trường tân thanh, Nguyễn Du từng viết:
Đau đớn thay, phận đàn bà,
Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung.
Đó chính là lời khẳng định, sự tổng kết đầy đau xót của Nguyễn Du về số phận người
phụ nữ trong xã hội cũ. Với hình tượng nhân vật Hoạn Thư trong tác phẩm của mình,
Nguyễn Du đã chứng minh quy luật ấy là đúng với bất kì ai. Hoạn Thư là người rất hiểu
Kiều, thông cảm cho hoàn cảnh của Kiều song không thể đối xử khác với Kiều. Nhà
nghiên cứu Đông Hồ từng khẳng định trong Đoạn trường tân thanh, nhân vật tri kỉ nhất
của Kiều chính là Hoạn Thư. Kim Trọng, Thúc Sinh và Từ Hải chỉ là những người
tương đắc với Thúy Kiều còn người tri kỉ thực sự với Kiều chỉ có mình Hoạn Thư.
Hoạn Thư và Thúy Kiều chính là “hai người bạn tri kỉ” trong Truyện Kiều. Họ rất thông
cảm và chia sẻ với nhau vì đều là những người đàn bà chịu kiếp chồng chung. Xét riêng
về mặt này thì cả hai đều là nạn nhân. Và trong vai trò của người vợ cả, Hoạn Thư thực
sự thấu hiểu tình cảnh ấy. Chính vì vậy, nàng luôn dành cho Kiều những tình cảm tốt
đẹp và cách đối xử tốt nhất có thể.Từ chỗ tri kỉ, Hoạn Thư đã có sự tri ngộ, gia ân với
nàng Kiều. Hiểu rõ một người, trong lòng lại chất chứa đầy sự cảm thông và yêu mến
người ấy mà vẫn phải hành xử với nhau như kẻ thù. Tri ngộ, gia ân nhưng bề ngoài phải
tỏ ra lạnh lùng và tàn nhẫn, Hoạn Thư không được sống đúng là mình, luôn phải kìm

mà quan trọng nhất là đã xây dựng được một mối dây liên hệ giữa hai con người tưởng
như “không đội trời chung” để từ đó khắc sâu bi kịch của họ, đặc biệt là bi kịch của
Hoạn Thư.
Dựa vào một nguyên mẫu trong nguyên tác, với một ý đồ sáng tạo mới, Nguyễn Du đã
làm thay đổi bản chất của nhân vật Hoạn Thư - đặc biệt ở phương diện tính cách và số
phận nhân vật. Từ một điểm nhìn trần thuật mới, ông đã thực hiện một cuộc “lột xác”
cho Hoạn Thư. Đúng như Trần Đình Sử nhận xét: “Nhân vật vay mượn có thể được
miêu tả theo những trọng tâm, điểm nhấn khác và trở thành nhân vật khác”
(4)
. Hoạn Thư
từ một con người đạo lí, một nhân vật hành động đã trở thành nhân vật tâm trạng với