1

Luận văn:
“Vận dụng quy luật mâu thuẫn để phân tích những
mâu thuẫn trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị
trường định hướng XHCN ở Việt Nam” 2

LỜI NÓI ĐẦU

Mâu thuẫn không chỉ có trong lĩnh vực xã hội mà nó còn tồn tại trong
cả lĩnh vực tư nhiên và trong chính tư duy của con nguời.
Mâu thuẫn tồn tại từ khi sự vật xuất hiện cho đến khi sự vật kết thúc
tồn tại của mình. Trong mỗi sự vật mâu thuẫn hình thành không chỉ có một
mà có nhiều mâu thuẫn và sự vật trong cùng một lúc có nhiều mặt đối lập,
mâu thuần này mất đi thì mâu thuẫn khác lại hình thành.
Trong hoạt động kinh tế hiện tượng đó cũng mang tính phổ biến, chẳng
hạn như mâu thuẫn giữa cung- cầu, tích luỹ-tiêu dùng, tính kế hoạch hoá của
từng xí nghiệp, công ty với tính tự phát vô chính phủ của nền sản xuất hàng
hoá.
Trong sự nghiệp đổi mới của nước ta do Đảng khởi xướng và lãnh đạo
đã giành được những thắng lợi bước đầu mang tính quyết định, quan trọng

thuẫn Âm - Dương, mâu thuẫn giữa các yếu tố bản nguyên Kim, Mộc, Thuỷ,
Hoả và Thổ.
Theo quan niệm của triết học Mác - Lênin, mâu thuẫn là sự thống nhất
của các mặt đối lập. Nhưng không phải mọi cái đối lập đều tạo nên mâu
thuẫn mà chỉ có những xu hướng đối lập nào là tiền đề tồn tại của nhau mới
tạo thành mâu thuẫn. Để xác định một mâu thuẫn biện chứng thì phải đáp ứng
hai điều kiện là các xu hướng đối lập nhau và các xu hướng làđiều kiện tồn
tại và phát triển của nhau.
1.1.2 .Vai trò của quá trình đấu tranh của các mặt đối lập:
- Mặt đối lập là gì: là sự khái quát những mặt, những thuộc tính, những
khuynh hướng phát triển ngược nhau cùng tồn tại trong một sự vật, hiện
tượng, chúng luôn có xu hướng loại trừ nhau nhưng lại là điều kiện tồn tại
của nhau.

4

-Đấu tranh của các mặt đối lập không chỉ làđộng lực của mọi sự phát
triển và mở rộng ra mà còn làđộng lực của mọi sự vận động nói chung. Bởi vì
sự biến đổi (vận động) của sự vật được tạo ra bởi nguyên nhân là tác động
của các yếu tố cấu thành sự vật trong đó sự tác động mạnh mẽ nhất là các yếu
tố cấu thành mâu thuẫn của chúng.
1.2. Nội dung của quy luật mâu thuẫn
1.2.1. Tính khách quan và phổ biến của mâu thuẫn
Đối lập với các quan điểm của triết học cũ, phép biện chứng duy vật
khẳng định rằng tất cả các sự vật, hiện tượng tồn tại trong thực tại khách quan
đều chứa đựng trong nó mâu thuẫn. Sự hình thành và phát triển của mâu
thuẫn là do cấu trúc tự thân vốn có bên trong của sự vật, hiện tượng qui định.
Mâu thuẫn tồn tại không phụ thuộc vào bất kì một hiện tượng siêu tự nhiên
nào, kể cả ý chí của con người. Mỗi một sự vật, hiện tượng đang tồn tại đều
là một thể thống nhất của các mặt, các thuộc tính, các khuynh hướng đối lập

không có sự tồn tại của sự vật. Bởi vậy sự thống nhất của các mặt đối lập là
diều kiện không thể thiếu được cho sự tồn tại của bất kỳ sự vật, hiện tượng
nào.
Sự thống nhất này do những đặc điểm riêng của bản thân sự vật tạo
nên.
Ví dụ: Nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp và nền kinh tế thị
trường (KTTT) làđiều kiện cho sự tồn tại và phát triển của công cuộc đổi mới
nền kinh tếở Việt Nam, hai nền kinh tế hoàn toàn khác nhau về bản chất và
những biểu hiện của nó nhưng nó lại hết sức quan trọng vì nó là sự thống
nhất tạo nên quá trình đổi mới kinh tếở Việt Nam. Thiếu sự thống nhất này
nền kinh tế thị trường ở Việt Nam không thể tồn tại với ý nghĩa là chính nó.
Lực lượng sản xuất - quan hệ sản xuất trong phương thức sản xuất. Khi
lực lượng sản xuất (LLSX) phát triển thì cùng với nó quan hệ sản xuất
(QHSX) cùng phát triển, hai mặt này chính làđiều kiện tiền đề cho sự phát

6

triển của phương thức sản xuất. LLSX là yếu tốđộng, luôn luôn vận động
theo hướng hoàn thiện còn QHSX phải vận động theo để cho kịp với trình độ
của LLSX, tạo động lực phát triển LLSX và có tác dụng thúc đẩy nền kinh tế.
Tuy nhiên khái niệm thống nhất này cũng chỉ là tương đối. Bản thân
khái niệm đã nói lên tính chất tương đối của nó. Thống nhất của cái đối lập,
trong thống nhất đã bao hàm trong đó sựđối lập.
Sự thống nhất của các mặt đối lập trong cùng một sự vật không tách
rời sựđấu tranh chuyển hoá giữa chúng. Bởi vì các mặt đối lập cùng tồn tại
trong cùng một sự vật thống nhất như một chỉnh thể trọn vẹn nhưng không
nằm yên màđiều chỉnh chuyển hoá lẫn nhau tạo thành động lực phát triển của
bản thân sự vật. Sựđấu tranh chuyển hoá và bài trừ và phủđịnh lẫn nhau giữa
các mặt trong thế giới khách quan thể hiện dưới nhiều dạng khác nhau.
Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong xã hội có giai cấp đối

nhảy vọt về chất của các mặt đối lập, là cóđiều kiện thoáng qua, tạm thời
tương đối. Sựđấu tranh của các mặt đối lập bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối cũng
như sự phát triển, sự vận động là tuyệt đối.
1.3 Một số loại mâu thuẫn
1.3.1. Mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài
Mâu thuẫn bên trong là mâu thuẫn nằm ngay trong chính bản thân sự
vật. Mâu thuẫn này bao giờ cũng là nhân tố quyết định bản chất và xu thế vận
động của chính bản thân sự vật. Ví dụ như mâu thuẫn giữa LLSX và QHSX
trong phương thức sản xuất.
Mâu thuẫn bên ngoài là mâu thuẫn giữa các sự vật, hiện tượng với
nhau. Đó là mâu thuẫn giữa KTTT tư bản chủ nghĩa và định hướng XHCN
của nhà nước ta.
Mâu thuẫn bên ngoài là phổ biến nhưng mâu thuẫn bên trong lại quyết
định mâu thuẫn bên ngoài, vì không thông qua mâu thuẫn bên trong thì mâu
thuẫn bên ngoài tự nó không thể phát huy được vai trò của mình.

8

Việc phân biệt mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài là rất cần
thiết. Bởi mỗi loại mâu thuẫn có vị trí và ảnh hưởng nhất định đến sự phát
triển của sự vật. Nhận thức từ vai trò của từng loại mâu thuẫn, Đảng ta trong
chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, một mặt đó tập trung mọi khả năng
nhằm khai thác tốt nhất tiềm lực hiện có trong nước. Mặt khác, có chính sách
đối ngoại năng động, thu hút và kỹ thuật nước ngoài hỗ trợ tích cực cho sự
phát triển kinh tế trong nước.
1.3.2. Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản
Mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn quy định từ bản chất, khuynh hướng
phát triển của bản thân các sự vật, hiện tượng. Nó là cơ sở hình thành và chi
phối tất cả các mâu thuẫn khác trong sự vật, trong đó có mâu thuẫn không cơ
bản.

mâu thuẫn giữa vô sản và tư sản, giữa những tàn dư của kinh tế bao cấp và
KTTT .v.v. và chỉ cú thể giải quyết thông qua các cuộc cách mạng xã hội.
Mâu thuẫn không đối kháng là những mâu thuẫn xuất hiện giữa những
lực lượng xã hội mà lợi ích về căn bản nhất trí với nhau. Ví dụ mâu thuẫn
giữa KTTT xã hội chủ nghĩa và KTTT tư bản chủ nghĩa .v.v.
Nhưng hai loại mâu thuẫn trên có thể chuyển hoá cho nhau, ta xem xét
điều đó qua mâu thuẫn giữa kinh tế thành thị và nông thôn. Trong xã hội
TBCN, ở đó thành thị do giai cấp tư sản thống trị, bóc lột tàn khốc nông thôn
- đó là một mâu thuẫn hết sức đối kháng. Nhưng ở xã hội XHCN, mâu thuẫn
đối kháng đã biến thành không đối kháng, mà đến xã hội cộng sản thì mâu
thuẫn đó sẽ hết.
Trên đây ta đó nêu và phân tích những nội dung cơ bản của quy luật
mâu thuẫn, đó chính là cơ sở lý luận cho việc vận dụng quy luật này vào việc
xác định những nguyên tắc chung trong quá trình xây dựng và phát triển.

10
CHƯƠNG 2
NHỮNGMÂUTHUẪNTRONGNỀNKINHTẾTHỊTRƯỜNG
ĐỊNHHƯỚNGXÃHỘICHỦNGHĨAỞ VIỆT NAMHIỆNNAY

2.1 Khái quát nền kinh tế thị trường của Việt Nam
2.1.1 Khái niệm
Kinh tế hàng hoáđược điều tiết bởi cơ chế thị trường hay vận động theo cơ
chế thị trường được gọi là kinh tế thị trường. Hay theo cách khác, kinh tế thị
trường là một nền kinh tế hàng hoá nhưng phát triển ở trình độ cao ởđó mọi
yếu tốđầu vào của quá trình sản xuất cũng như các sản phẩm hàng hoá và
dịch vụởđầu ra đều tồn tại dưới hình thức là hàng hoá, nóđều thông qua thị
trường vàđều do thị trường quyết định.
2.1.2 Nền kinh tế thị trường theo định hước XHCN ở nước ta
Sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam theo định hướng XHCN là một tất yếu

nghĩa Mác-Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh là mục tiêu, nhiệm vụ không kém
phần quan trọng, làm sáng tỏ thêm ý nghĩa và vai trò cách mạng của công
cuộc đổi mới hiện nay ở nước ta.
Trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay, Đảng ta một lần nữa
khẳng định những giá trị khoa học bền vững của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư
tưởng Hồ Chí Minh là kim chỉ nam cho mọi hành động.
Nếu nhìn từ góc độ triết học.
Mô hình phát triển kinh tế theo xu hướng thị trường có sựđiều tiết vĩ
mô từ trung tâm, trong bối cảnh của thời đại ngày nay là một mô hình hợp lý
hơn cả. Mô hình này, vềđại thểđáp ứng được những thách thức của sự phát
triển.
Việc thực hiện mô hình này trong thực tế không những là công cụ, là
phương thức để nước ta đi tới mục tiêu xây dựng XHCN.

12
Nền kinh tế nước ta hiện nay có thể nói đang trong giai đoạn quáđộ,
chuyển tiếp từ nền kinh tế tập trung, hành chính bao cấp sang nền kinh tế thị
trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN. Do vậy, những
đặc điểm của giai đoạn quáđộ trong nền kinh tế nước ta đương nhiên là một
vấn đề cóý nghĩa, rất cần được nghiên cứu xem xét. Nhận thức được nhữmg
đặc điểm đó chúng ta sẽ tránh được những sai lầm, chủ quan, duy ý chí, nóng
vội hoặc những khuynh hướng cực đoan máy móc.
Vậy, từ phương diện triết học thì những đặc điểm của nền kinh tế
quáđộ của nước ta hiện nay là gì? Như chúng ta đã biết trong nền kinh tế tập
trung quan liêu bao cấp, mọi chức năng kinh tế-xã hội của nền kinh tếđều
được triển khai trong quá trình kế hoạch hoáở cấp độ quốc gia. Tính bao cấp
nhà nước đối với các hoạt động của sản xuất, lưu thông, phân phối khá nặng
nề. Ở nước ta trước đây chếđộ hạch toán trên thực tế còn khá nặng nề về mặt
hình thức. Lợi ích kinh tế, đặc biệt là lơịích cá nhân người lao động, một
động lực trực tiếp của hoạt động xã hội chưa được quan tâm thích đáng. Vì

quan của nền kinh tế, có khả năng đáp ứng đòi hỏi đa dạng và năng động của
nền KTTT.
Để giải quyết những mâu thuẫn đó thì không thể phủ nhận vai trò của
nhà nước trong nền KTTT. Nhà nước ngoài việc phải trực tiếp quyết định
như những vấn đề của bản thân nền kinh tế và các váan đề xã hội. Nhà nước
với chính sách, luật lệ của mình, một mặt có khả năng làm cho nền kinh tếđạt
tới một sự tăng trưởng có hiệu quả, nhưng mặt khác cũng chính là người phải
lo giải quyết các vấn đề do chính sự tăng trưởng kinh tếđã tạo ra. Vềđại thể,
chìa khoáđểđáp ứng những nhu cầu phức tạp và trái ngược nhau của xã hội
nằm trong tay bộ máy quản lý vĩ mô của Nhà nước. Tuy nhiên ở nước ta hiện
nay nhà nước và nền kinh tế nhà nước có nhiều vấn đề cần được tháo gỡđể có
thểđảm bảo được trọng trách to lớn của mình. Trên thực tế, bộ máy quản lý vĩ
mô của nhà nước đối với nền kinh tế còn kém hiệu quả. Hầu hết các doanh

14
nghiệp kinh tế nhà nước đều hoạt động thiếu năng động và cóỷ lại vào Nhà
nước. Trong một số trường hợp thậm chi kinh tế nhà nước còn vô tình hoặc
cố tình bỏ rơi trận địa mà mình chiếm lĩnh tay cho phần tử tham nhũng tiêu
cực.
Điều đó có nghĩa đối với việc xác định đặc điểm của nền kinh tế
quáđộđến thị trường ở nước ta hiện nay có lẽ vẫn là sự thừa nhận xu hướng
chủ yếu của kinh tế Nhà nước, để kinh tế Nhà nước thực sự giữ vai trò
chủđạo, làm đòn bẩy vàđiều chỉnh các hoạt đọng của toàn bộ nền kinh tế.
Trên cơ sởđó, giải quyết ngay các mâu thuẫn xã hội ở tầm vĩ mô, sao cho
tăng trưởng kinh tế không trở nên mâu thuẫn gay gắt với trật tự bình thường
của đời sống xã hội. Đương nhiên đây là những bài toán không phải có thể
giải quyết ngay trong một sớm, một chiều.
Cũng phải thừa nhận rằng, các vấn đề trên là những vấn đề cơ bản của
bản thân cơ chế quản lý. Trong nền kinh tế hiện nay, cơ chếquản lýđang ở
dạng hình thành nên không đồng bộ, thiếu hụt, chúng ta chưa thực sự tạo ra

mặt chính trị cũng cần phải có sự lãnh đạo của Đảng, vai trò quản lý của Nhà
Nước.Chính những thành tựu trong 10 năm đổi mới vừa qua đã khẳng định
điều đó.
Mặc dùđãđạt được nhiều thành tựu nhưng mâu thuẫn giữa LLSX-
QHSX là một mâu thuẫn hết sức phức tạp và những biểu hiện của nó xét trên
phương diện triết học. Theo quan điểm của triết học Mác-Lê Nin, LLSX là
nội dung của sự vật còn QHSX là hình thức của sự vật, LLSX quyết định
QHSX. Nếu QHSX không phù hợp với sự phát triển của LLSX mới thì bắt
buộc phải thay đổi. Chính QHSX phải vận động để phù hợp với LLSX,
QHSX vận động theo đó thành quy luật kinh tế chung cho sự phát triển của
xã hội.
2.2.2 Mâu thuẫn giữa các giai cấp trong xã hội

16
Kinh tế xã hội càng phát triển thì sự phân tầng giữa các giai cấp trong
xã hội càng rõ nét hơn.
Trước hết đó là mâu thuẫn giữa bóc lột và bị bóc lột.Nước ta đang ở
thời kỳ quá độ lên CNXH, xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần, cú nhiều
loại hình sở hữu và kinh doanh, trong đó có cả hình thức kinh doanh có thuê
mướn lao động. Như vậy, ở đây đó xuất hiện một mâu thuẫn: mâu thuẫn giữa
lợi ích của nhà kinh doanh (bóc lột) và lợi ích của người lao động (bị bóc lột).
Nếu không giải quyết tốt mâu thuẫn này thì có thể xảy ra hai trường hợp:
hoặc là lợi ích của người lao động, hoặc là lợi ích của nhà kinh doanh bị vi
phạm, cả hai trường hợp đều ảnh hưởng tới lợi ích của nhân dân, của Nhà
nước.
Mâu thuẫn thứ hai là mâu thuẫn giữa bình đẳng và bất bình đẳng.
Nguyên nhân phát sinh mâu thuẫn này là giữa bình đẳng xã hội với tính cách
là mục tiêu của CNXH đó mâu thuẫn với sự bất bình đẳng trong hưởng thụ
do sự không ngang bằng nhau của các cá nhân, nhóm xã hội trong lao động
và đóng góp trong nền KTTT. Mâu thuẫn này nếu không được giải quyết

đổi hàng hoá tiền tệ. KTTT phản ánh trình độ văn minh và sự phát triển của
xã hội, là nhân tố phát triển sức sản xuất, tăng trưỏng kinh tế thúc đẩy xã hội
tiến lên. Tuy nhiên KTTT cũng có những khuyết tật tự thân, đặc biệt là tính
tự phát mù quáng, sự cạnh tranh lạnh lùng dẫn đến sự phá sản, thất nghiệp
khủng hoảng chu kỳ.
Xuất phát từ những phân tích trên chúng ta thấy rằng đổi mới nước ta
hiện nay không thể xây dựng và phát triển con người nếu thiếu yếu tố KTTT.
Do hậu quả của nhiều năm chiến tranh, của nền kinh tế kém phát triển, của cơ
chế tập trung quan liêu bao cấp nền kinh tế của nước ta đã tụt hậu nghiêm
trọng so với khu vực và quốc tế. Trong bối cảnh đó KTTT làđiều kiện rất

18
quan trọng đưa nền kinh tế nước ta thoát khỏi khủng hoảng và phát triển, phục
hồi sản xuất, đẩy mạnh tốc độ tăng trưởng, bắt kịp bước tiến của thời đại.
Tuy nhiên cần phải thấy rằng không phải cứ xây dựng được KTTT là
những phẩm chất tốt đẹp nhất hình thành con người. Có những lúc, những
nơi KTTT không những không làm cho con người ta năng động hơn, tốt đẹp
hơn mà có thể ngược lại còn làm tha hoá bản chất con người, biến con người
thành gã nô lệ sùng bái đồng tiền hoặc kẻđạo đức giả chỉ biết tôn trọng sức
mạnh đồng tiền và lợi ích cá nhân sẵn sàng chàđạp lên nhân phẩm, văn hoá,
đạo đức, luân lý Bên cạnh những tác động tích cực KTTT cũng có nhiều hạn
chế gây ra những tác động xấu: tệ nạn thương mại hoá trường học, xem nhẹ
truyền thống tôn sư trọng đạo, quan hệ hàng hoá tièn tệ làm sôi động thị
trường nhưng cũng xói mòn nhân cách và hạ thấp phẩm giá của con người
Thật không sai nếu hình dung KTTT là con dao hai lưỡi nếu dùng không cẩn
thận sẽ bịđứt tay.
Những phân tích trên cho thấy, KTTT là mục tiêu xây dựng con người
XHCN là một mâu thuẫn biện chứng trong thực tiễn nước ta hiện nay. KTTT
vừa tạo ra những điều kiện xây dựng, phát huy nguồn lực con người, vừa tạo
ra những độc tốđầu độc, huỷ hoại con người. Việc giải quyết mâu thuẫn đó là

20
TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Triết học Mác Lênin dùng trong các trường Đại học và cao đẳng khối
kinh tế, tập II, NXB chính trị quốc gia, Hà Nội 1997, trang 58-69,
172,178,241.
2. Triết học Mác Lênin dùng chung cho các trường Đại học, cao đẳng,
tập I, NXB Giáo dục, Hà Nội 2000, trang 141,211.
3. Văn Kiện Đại hội IV, NXB sự thật, Hà Nội, trang 42.
4. Văn kiện đại hội lần thứ 3 ban chấp hành trung ương khoá VIII, NXB
chính trị quốc gia, Hà Nội 1997, trang 15.
6. Nguyễn Tuấn Hùng: kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa'
mâu thuẫn và phương hướng giải quyết, nghiên cứu lý luận, số 8-2000, trang
18-21.
Giải quyết mâu thuẫn nhằm thực hiện tốt giữa tăng trưởng kinh tế và
công bằng xã hội ở nước ta, triết học số 5 (111) - 10/1999, trang 20-23.
7. Dương Thị Liễu: vai trò nhà nước trong việc định hướng xã hội chủ
nghĩa kỹ thuật thị trường ở nước ta, kinh tế và phát triển số 36-5/6/2000 trang
34-35.
8. Đỗ Nguyên Phương: về hiện tượng phân tầng xã hội ở nước ta hiện
nay, nghiên cứu trao đổi, số 3-1999 trang 30, 33.
9. Phạm Đức Thành: mấy vấn đề về nguồn nhân lực Việt Na, kinh tế và
phát triển, số 42-12/2000 trang 19.
10. Phạm Trung Thanh: phương pháp thực hiện đề tài nghiên cứu khoa
học. Trong sinh viên, NXB khoa học và kỹ thuật Hà Nội 2000, trang 104.
11. Mai Hữu Thực về đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa ở Việt Nam, tạp chí Cộng sản số 4/ tháng 2-2000, trang 39-42.
12. Thời báo kinh tế Việt Nam, số 146 (712) - thứ 4- 6/12/2000, số 151
(717) thứ 2-18/12/2000.
13. Kinh tế chính trị Mác Lênnin, tập I NXB giáo dục, Hà Nội 1996,

2.2.3 Mâu thuần giữa các hình thái kinh tế trước đây trong KTTT 16
2.2.4.Mâu thuẫn giữa KTTT và mục tiêu xây dựng con người XHCN. 17
KẾTLUẬN 17

22
DANHMỤCCÁCTỪNGỮVIẾTTẮT

LLSX: lực lượng sản xuất
QHSX: quan hệ sản xuất
KTTT: kinh tế thị trường
CNXH: chủ nghĩa xã hội
CNTB: chủ nghĩa tư bản
CNCS: chủ nghĩa cộng sản
XHCN: xã hội chủ nghĩa