Ô nhiễm khói mù xuyên biên giới thách thức đối với ASEAN và giải pháp ngăn
chặn
Nguyễn Thị Thanh Trâm
Tổng cục Môi trường
Trong những thập kỷ gần đây, chất lượng không khí của khu vực ASEAN đang
phải đối mặt với vấn đề ô nhiễm khói mù bắt nguồn từ nạn cháy đất than bùn, cháy
rừng và ô nhiễm không khí tại các đô thị do hoạt động công nghiệp và giao thông
vận tải. Tuy nhiên, bài viết này xin đề cập đến những thách thức của khu vực
ASEAN đối với vấn đề ô nhiễm khói mù xuyên biên giới và giải pháp ngăn chặn.
Ô nhiễm khói mù xuyên biên giới
Trong những năm gần đây, chất lượng không khí của khu vực ASEAN – nơi có
khoảng 25 - 30 triệu ha đất than bùn, chiếm 60% tổng diện tích đất than bùn trên
thế giới đã bị ô nhiễm bởi nạn khói mù xuyên biên giới. Nguyên nhân là do những
đám cháy ở vùng đất than bùn thường sinh ra khói dày đặc và thải một lượng lớn
khí cacbon. Khói mù xuyên biên giới thường xảy ra theo từng giai đoạn, đặc biệt là
trong thời kỳ có El Nino (gây khô hạn), làm tăng nguy cơ cháy đất than bùn, cháy
rừng trong khu vục. Thống kê cho thấy, cháy đất và cháy rừng năm 1997 - 1998,
2002 và 2005 ở Đông Nam Á đã phá hủy hơn 3 triệu ha đất đầm lầy. Những vụ
cháy ở vùng đất than bùn được cho là nguồn chính (60%) gây nên khói mù bao phủ
phần lớn khu vực Đông Nam Á.
Đất than bùn thường tìm thấy ở nơi thấp so với mực nước biển, những vùng đất mở
rộng cách bờ biển khoảng 300 km. Do đặc điểm sinh thái học tự nhiên nên các
vùng đất than bùn chủ yếu là vùng ngập nước chứa thực vật đã phân hủy có độ tuổi
hàng trăm năm nằm ở độ sâu từ 0,5 m – 10 m, vì vậy việc dập tắt lửa ở các đám
cháy than bùn là rất khó khăn.
Tuy nhiên, các vùng than bùn cũng là những điểm lý tưởng để bảo tồn đa dạng sinh
học và một trong những tài nguyên tốt nhất để tạo ra các bể cacbon. Các vùng đất
than bùn giữ vai trò quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội và hỗ trợ sinh kế cho
cộng đồng địa phương. Đất than bùn còn hỗ trợ việc khai thác bền vững các sản
phẩm gỗ và phi gỗ, đồng thời cung cấp hàng hóa và dịch vụ môi trường quan trọng
như cung cấp nước, ngăn chặn lũ lụt, cung cấp nguồn cá và các tiềm năng khác cho

những bước tiến lớn trong việc thực thi Hiệp định ASEAN về nhiễm khói mù
xuyên biên giới. Đến nay, đã có 9 nước thành viên ASEAN, gồm Brunei
Darussalam, Campuchia, CHDCND Lào, Malaixia, Myanma, Singapo, Thái Lan,
Việt Nam và Philipin đã phê chuẩn hiệp định này. Hiệp định ASEAN về khói mù
xuyên biên giới đã được các nước thành viên thực hiện nghiêm túc, cụ thể là các vụ
cháy đất và cháy rừng trong khu vực được quan trắc liên tục. Trong giai đoạn 1
năm 2006 - 2008, các điểm nóng tại một số vùng trong khu vực như Borneo và
Sumatra đã có chiều hướng giảm. Quá trình triển khai Hiệp định cũng đã đạt được
bước tiến quan trọng là thành lập được Quỹ kiểm soát ô nhiễm khói mù xuyên biên
giới ASEAN.
Nhận thấy mối đe dọa của cháy đất than bùn kèm theo khói bụi đối với kinh tế và
sức khỏe của người dân trong khu vực, Chiến lược quản lý đất than bùn ASEAN
(APMS) đã được xây dựng, đề ra một số hoạt động cấp quốc gia và khu vực nhằm
hỗ trợ việc quản lý đất than bùn trong khu vực. APMS đã hỗ trợ thực hiện Sáng
kiến quản lý đất than bùn ASEAN (APMI) được xây dựng trong khuôn khổ Hiệp
định ASEAN về kiểm soát ô nhiễm khói mù xuyên biên giới. APMS được các Bộ
trưởng Môi trường ASEAN thống nhất vào tháng 11/2006. APMS chủ yếu tập
trung vào các nội dung tăng cường nhận thức và kiến thức về đất than bùn; Giải
quyết ô nhiễm khói mù xuyên biên giới và suy thoái môi trường; Thúc đẩy quản lý
bền vững đất than bùn; Tăng cường và thúc đẩy hợp tác khu vực về các vấn đề liên
quan đến đất than bùn.
Đến nay, APMS đã triển khai tích cực một số hoạt động như thành lập các đội cứu
hỏa cộng đồng ở cấp làng xã; xây dựng bảng kê trực tuyến các nguồn lực phòng
chữa cháy hiện có ở các nước thành viên ASEAN có thể sử dụng trong điều kiện
khẩn cấp; thành lập một Hội đồng chuyên gia ASEAN làm nhiệm vụ đánh giá
cháy, khói mù và điều phối để triển khai khi xảy ra những tình huống khẩn cấp;
xây dựng trang web trực tuyến về tình trạng khói mù ASEAN để chia sẻ thông tin
và phổ biến các vấn đề về cháy và khói mù.
Ở Cấp tiểu vùng, các chương trình hợp tác tăng cường năng lực giữa Brunei
Darussalam, Inđônêxia, Malaixia, Singapo, Thái Lan và các nước tiểu vùng Mê