Së GD & §t thanh ho¸
Trêng thpt3 CÈM THUû
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
PHƯƠNG PHÁP GIẢI NHANH
MỘT SỐ DẠNG BÀI TẬP QUY LUẬT DI TRUYỀN

Họ Tên: Đào Thị Hồng
SK Môn : Sinh học.
Chức vụ : Giáo viênN¨m häc: 2012 - 2013

A. Đặt vấn đề.
Năm học 2008-2009, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thay sách giáo khoa bậc
trung học phổ thông đến khối lớp 12 ở tất cả các môn học. Đặc biệt trong cấu
trúc đề thi ĐH, CĐ với môn sinh học đều thuộc chương trình sinh học 12. Tuy là
chỉ thuộc phạm trù kiến thức sinh học 12 nhưng thực chất lại là toàn bộ kiến
thức sinh học 11, 12 chương trình cũ, vậy nên hệ thống lý thuyết và bài tập
tương đối nặng đối với các em. Đặc biệt để có thể làm tốt bài thi đại học thì các
em cần trang bị những kĩ năng nhất định để giải bài tập.
Qua 8 năm liên tục dạy và ôn thi ĐH, BDHSG môn Sinh học 12 tại THPT3
Cẩm Thuỷ tôi thấy việc giải được, giải nhanh và chuẩn bài tập sinh học là vấn
đề còn có những khó khăn nhất định. Đặc biệt thời gian để hướng dẫn các em
làm tập chỉ có 4 tiết cho cả chương trình sinh học 12. Trước thực trạng đó đòi
hỏi giáo viên luôn phải tìm ra những phương pháp giải mới phù hợp và đáp ứng
được nhu cầu thời đại thi trắc nghiệm.
Giảng dạy tại trường vùng cao gặp phải không ít những khó khăn từ chất
lượng đầu vào trong tuyển sinh ,vì vậy khi dạy tôi luôn phải đơn giản hoá vần đề
hay phải tìm ra cách giải nào dơn giản nhất hay nhanh nhất để giúp các em có
thể tiếp cận ,có thể áp dụng phổ biến.

ging dy giỳp kớch thớch cỏc em yờu thớch mụn sinh hc hn v cú th ging tt
bi tp mụn sinh theo yờu cu ca thi . lm c iu ny ngi thy luụn
khụng ngng t hc v sỏng to lm mi mỡnh bng cỏc cỏch dy, nhng
cỏch gii hay v mi.
Bi vy dy hc chng Tớnh quy lut ca hin tng di truyn, khi dy lớ
thuyt tụi ó "ứng dụng CNTT hỗ trợ giảng dạy một số bài quy luật di truyền"
Khi dy v phng phỏp gii bi tp sau khi dy cho cỏc em cỏch gii theo t
lun tụi ó hng dn cỏc em Phng phỏp gii nhanh mt s dng bi tp
Phn quy lut di truyn
II. Cỏc gii phỏp thc hin.
- Nghiờn cu lớ thuyt, iu tra.
-Kim tra kt qu bng TNKQ c lp thớ nghim v i chng.
- S lý s liu rỳt ra kt lun.
III. Cỏc bin phỏp t chc thc hin.
1. Nghiờn cu lý thuyt.
a.Su tm , m rng thờm cỏc dng bi tp
-Sỏch tham kho : Cỏc dng toỏn v phng phỏp gii bi tp trc nghim sinh
hc 12 ( Phn quy lut di truyn )ca tỏc gi Hunh Quc Thnh.
- thi i hc t nm 2008 2009 , 2009 2010, 2010-2011, 2011- 2012.
b.Trỡnh by phng phỏp gii bng hỡnh thc t lun .
c.Chia thành các dạng bài và trình bày cách giải bằng 2 phương pháp để đối
chứng :
Trong đề tài của mình tôi chỉ trình bày 3 dạng bài tập phổ biến luôn gặp trong
đề thi ĐH- CĐ các năm.
Dạng 1: áp dụng phương pháp phân tích tần số alen của quần thể trong giải bài
toán quy luật di truyền.
2. Dạng 2 : Vận dụng toán tổ hợp để xác định kết quả phép lai nhiều cặp tính
trạng.
3. Dạng 3 : Vận dụng phép nhân xs độc lập khi giải các bài toán tích hợp các
quy luật di truyền.

tạp giao thì tỉ lệ kiểu gen và tỉ lệ kiểu hình F
2
như thế nào?
Cách giải đã được áp dụng phổ biến trước đây:
Quy ước gen : A: quy định hạt vàng, a : quy định hạt xanh.
F
1
phân li theo tỉ lệ 1 hạt vàng : 1 hạt xanh là kết quả phép lai phân tích của
Menđen  KG hạt vàng đem lai là dị hợp : Aa.
P : Cây hạt vàng x Cây hạt xanh
Aa aa
Gp : (A, a ) a
F
1
: 1Aa : 1aa.
TLKH : 1 hạt vàng : 1 hạt xanh .
F
1
tạp giao, có thể xảy ra 3 phép lai sau:
Phép lai 1: Aa x Aa  1AA : 2Aa : 1aa ( 3 A- ; 1aa )
Phép lai 2: aa x aa  4aa
Phép lai 3: 2 ( Aa x aa)  4 Aa ; 4aa ( 4 A- ; 4aa )
Tỉ lệ kiểu gen F
2
: 1 AA : 6Aa : 9 aa
Tỉ lệ kiểu hình F
2
7 A- ; 9aa (7 hạt vàng : 9 hạt xanh)
Cách giải mới: khi áp dụng phương pháp phân tích tần số alen quần thể
Xét F

Bài 2:Ở người, tính trạng nhóm máu do 3 alen I
A
, I
B
và I
0
quy định.
Trong QT cân bằng di truyền có 25% số người mang nhóm máu O, 39% người
nhóm B. Một cặp vợ chồng đều có nhóm máu A sinh 1 người con, xác suất để
đứa con này mang nhóm máu giống bố mẹ.

Cách giải đã được áp dụng phổ biến trước đây
Ta sẽ tính được ts I
A
, I
O
lần lượt là 0,2 và 0,5
Tỉ lệ KG I
A
I
O
trong Quần thể = 2pr = 2×0,2×0,5 = 0,2
→ Tỉ lệ KG I
A
I
O
trong nhóm máu A = 0,2/0,24=5/6
Tỉ lệ KG I
A
I

→ 100% nhóm máu A
Xác suất đứa con có kiểu hình giống bố mẹ = (0,04/0,24).(0,4/0,24).1 = 1/36
TH3: I
A
I
O
× I
A
I
A
→ 100% nhóm máu A
Xác suất đứa con có kiểu hình giống bố mẹ = 2.(0,2/0,24).(0,04/0,24).1 = 5/18
( Nhân 2 vì có 2 trường hợp: + Bố có KG I
A
I
O
, mẹ có KG I
A
I
A
+ Mẹ có KG I
A
I
A
, bố có KG I
A
I
O
)
→ Xác suất cần tìm = 25/48 + 1/36 + 5/18 = 119/144

O
) ( 0,04I
A
I
A
: 0,2 I
A
I
O
)
Gp : (7/12 I
A
, 5/12I
O
) (7/12 I
A
, 5/12I
O
)
Xác suất sinh con nhóm máu O là : 5/12 x 5/12 = 25/ 144
Một cặp vợ chồng đều có nhóm máu A sinh 1 người con, xác suất để đứa con
này mang nhóm máu giống bố mẹ là 1 - (25/144) = 119/144.

Bài 3:Cho r»ng ở một loài hoa, các alen trội A, B phân li độc lập có khả
năng tổng hợp ra các enzim tương ứng là enzim A, enzim B. Các enzim này
tham gia vào con đường chuyÓn hãa s¾c tè của hoa như sau:
Chất không màu 1
 →
Aenzim _
Chất không màu 2

F
2
: 9 A- B- : 3A-bb : 3 aaB- : 1 aabb
chọn ngẫu nhiên 2 cây hoa đỏ ở F
2
giao phấn với nhau.
ỏp dng phng phỏp phõn tớch tn s alen
( 1AABB : 2AABb : 2AaBB : 4AaBb) ( 1AABB : 2AABb : 2AaBB : 4AaBb)
<-> (3 AA : 6 Aa) (3 AA : 6 Aa) (3BB : 6Bb) (3BB : 6Bb)
GF
2
: (2/3 A, 1/3 a) (2/3 A, 1/3 a) (2/3 B, 1/3 b)(2/3 B, 1/3 b)
F
3
: ( 4/9 AA : 4/9Aa : 1/9aa) ( 4/9 BB : 4/9Bb : 1/9bb)
( 8/9A-; 1/9 aa ) ( 8/9 B- ; 1/9bb)
xác suất để xuất hiện cây hoa đỏ ở f
3
là : 8/9A- x 8/9 B- = 64/81
Kt lun:
C 2 cỏch gii trờn u i n 1 kt qu , tuy nhiờn cỏch gii th 2 cú
nhiu u im m tụi mun cp.
Nh vy thay vỡ vic chia cỏc trng hp, v cng tng cỏc kiu hỡnh ta ch
vic chuyn bi toỏn x lớ di gúc qun th thỡ mi vn tr nờn n gin
hn, nhanh gn hn v tớnh chớnh xỏc cao.
2. Dạng 2 : Vận dụng toán tổ hợp để xác định kết quả phép lai
nhiều cặp tính trạng
-Cơ sở : Có n phần tử chia thành nhiều nhóm , mỗi nhóm có a phần tử khác nhau
thì số loại nhóm có thể được tạo ra là : C
a

Cách giải mới: khi dùng toán tổ hợp:
Tôi chia thành 2 nhóm: Nhóm 1 : (AaCc x AaCc)
Và Nhóm 2: ( Bbdd x bbDd)
a. Tỉ lệ kiểu hình trội về 4 tính trạng là
A-B-C-D- = C
2
2
x3/4 A- x 3/4 C- x C
2
2
x1/2 B- x 1/2 D- = 9/64.
b.Tỉ lệ kiểu hình lặn về 3 tính trạng trội và 1 tính trạng lặn:
gồm có các khả năng sau : 2 trội ở nhóm1 và 1 trội ở nhóm 2, 1 lặn nhóm 2
hoặc 1trội ở nhóm1, 1 lặn nhóm 1và 2 trội ở nhóm 2,
=C
2
2
x3/4 x 3/4 x C
1
2
x1/2 x 1/2 +C
1
2
x3/4 x 1/4 x C
2
2
x1/2 x 1/2 =
= 1x 3/4 x 3/4 x 2 x1/2 x 1/2 +2

x3/4 x 1/4 x 1x1/2 x 1/2 = 24/64 = 3/8

M
X
m
x X
m
Y ¼ X
M
X
m
: ¼ X
m
X
m
;¼ X
M
Y : ¼ X
m
Y ½ Trội : ½ lặn

Cách giải đã được áp dụng phổ biến trước đây:
a.Tỉ lệ kiểu hình có 2 tính trạng trội.
gồm có các khả năng sau:
A-B-dd(X
m
X
m
hoặc X
m
Y) = 3/4 A- x 1/2 B- x 1/4 dd x 1/2 = 3/64
A-bbD-(X

m
hoặc X
M
Y) = 1/4 aa x 1/2 B- x 1/4 dd x 1/2 = 1/64
->Tỉ lệ kiểu hình có 2 tính trạng trội = 3/64 + 9/64+ 3/64+ 3/64 +3/6+ 3/64
= 22/64.
b. Tỉ lệ kiểu hình có 3 tính trạng trội và 1 tính trạng lặn.
gồm có các khả năng sau:
A-B-D-(X
m
X
m
hoặc X
m
Y) = 3/4 A- x 1/2 B- x 3/4 D- x 1/2 = 9/64
aaB-D-(X
M
X
m
hoặc X
M
Y) = 1/4 aa x 1/2 B- x 3/4 D- x 1/2 = 3/64
A-B-dd(X
M
X
m
hoặc X
M
Y) = 3/4 A- x 1/2 B- x 1/4 dd x 1/2 = 3/64
A-bbD-(X

2
x1/2 x 1/2 + C
0
2
x1/4 x 1/4 x C
2
2
x1/2 x 1/2 +
C
1
2
x 3/4 x 1/4 x C
1
2
x1/2 x 1/2 = 22/64
b.Tỉ lệ kiểu hình có 3 tính trạng trội và 1 tính trạng lặn.
gồm có các khả năng sau : 2 trội ở nhóm1 và 1 trội ở nhóm 2, 1 lặn nhóm 2
hoặc 1trội ở nhóm1, 1 lặn nhóm 1và 2 trội ở nhóm 2,
C
2
2
x 3/4 x 3/4 x C
1
2
x1/2 x 1/2 + C
1
2
x 3/4 x 1/4 x C
2
2

dị hợp về 3 cặp gen trên. Cho F
1
giao
phấn với nhau thu được F
2
, trong đó cây có kiểu hình thân thấp, hoa vàng, quả
dài chiếm tỉ lệ 1%. Biết rằng hoán vị gen xảy ra cả trong quá trình phát sinh
giao tử đực và giao tử cái với tần số bằng nhau. Tính theo lí thuyết, cây có kiểu
hình thân cao, hoa đỏ, quả tròn ở F
2
chiếm tỉ lệ là?
Lưu ý
Do alen A quy định thân cao trội hoàn toàn so với alen a quy định thân
thấp; alen B quy định hoa đỏ trội hoàn toàn so với alen b quy định hoa vàng.
Hai cặp gen này nằm trên cặp nhiễm sắc thể tương đồng số 1.
Alen D quy định quả tròn trội hoàn toàn so với alen d quy định quả dài, cặp
gen Dd nằm trên cặp nhiễm sắc thể tương đồng số 2.
 Theo dữ liệu đề ra cặp Aa và Bb tuân theo quy luât liên kết không hoàn toàn,
Dd di truyền độc lập với 2 cặp Aa và Bb .
Cách giải
 Xét riêng các gen trên từng cặp NST ta có:
Ở cặp NST số 1 có : F
2
có kiểu hình thân thấp, hoa vàng x ab/ab
Ở cặp NST số 2 có : F
1
: Dd x Dd
F
2
: 3/4 D- : 1/4 dd ( ¾ Tròn : ¼ dài).

giao tử Ab d EH chiếm tỉ lệ : 0,05Ab x 0,5d x 0,1 EH = 0,0025
b.Tỉ lệ kiểu hình ab/ab dd eh/eh
ab/ab = 0,45 x 0,45 = 0,2025

( A-; B- ) = 0,5 + 0,2025 = 0,7025
D- = 3/4 = 0,75
eh/eh = 0,1 x 0,1 = 0,01

( E-; H- ) = 0,5 + 0,01 = 0,51

( A-; B- ) D- ( E-; H- ) = 0,7025 x 0,75 x 0,51 = 0,26 870625
b.HVG và LKGiới tính.
Bài 8: Ở ruồi giấm, alen A quy định thân xám trội hoàn toàn so với alen
a quy định thân đen; alenB quy định cánh dài trội hoàn toàn so với alen b quy
định cánh cụt; alen D quy định mắt đỏ trội hoàn toàn so với alen d quy định mắt
trắng. Thực hiện phép lai P: AB/abX
D
X
d
x AB/ab X
D
Y thu được F1. Trong
tổng số các ruồi ở F1, ruồi thân xám, cánh dài, mắt đỏ chiếm tỉ lệ 52,5%. Biết
không xảy ra đột biến, theo lí thuyết, ở F1 tỉ lệ ruồi đực thân đen, cánh cụt, mắt
đỏ là ?
Lưu ý
alen A quy định thân xám trội hoàn toàn so với alen a quy định thân đen;
alen B quy định cánh dài trội hoàn toàn so với alen b quy định cánh cụt
Hai cặp gen này nằm trên cùng 1 cặp nhiễm sắc thể tương đồng
alen D quy định mắt đỏ trội hoàn toàn so với alen d quy định mắt trắng, cặp gen

(A-; B-; D- ) = x (A- ; B- ) x 3/4 D- = 52,5%
-> (A- ; B- ) = 0,525 : 3/4 = 0,7
(A-; B-) = 0,5+ aa/bb = 0,7


aa/bb = 0,7 - 0,5 = 0,2
F1 tỉ lệ ruồi đực thân đen, cánh cụt, mắt đỏ: 0,2 aa/bb x 1/4 X
D
Y = 0,05 = 5%
Kết luận :
Với phương pháp giải này có thể giải nhanh những bài toán tích hợp nhiều
quy luật di truyền với những kiểu gen phức tạp mà nếu sử dụng các phương
pháp thông thường trước đây phải mất rất nhiều thời gian và cũng khá vất vả
mới có thể có đáp số chính xác.
V .Kiểm chứng – so sánh :
Học kì I năm học 2012 -2013, Khi luyện thi thi HSG chuyên đề bài tập
phần quy luật di truyền , tôi có chia nhóm ôn thi ĐH thành 2 nhóm
1 nhóm thực nghiệm gồm, 1 nhóm đối chứng cho đề tài của mình với 3 dạng
bài tập ,tôi đã thu được kết quả sau :
Dạng 1 (%)
G K TB < TB
Dạng 2(%)
G K TB <TB
Dạng 3(%)
G K TB <TB
Lớp đối
chứng
10 20 50 20 30 10 35 25 10 15 25 45
Lớp thực
nghiệm

4/4 em đạt giải :2 Nhì,
1Ba,1KK
5/8 HS đạt giải : 1 Nhì, 2Ba,
2KK
C. kÕt luËn
Qua nhiều năm liên tục giảng dạy chương trình sinh học 12 (2007 –
2008) , (2008 -2009) , (2009 – 2010)( 2010-2011), (2011- 2012), (2012- 2013) ,
luyện thi Đại học cũng như bồi dưỡng học sinh giỏi tại trường THPT
Cẩm Thuỷ3 , khả năng tiếp thu và vận dụng của học sinh để giải các bài đã
mang lại những kết quả nhất định dù rằng Cẩm Thuỷ 3 là Trường THPT vùng
cao với không ít những khó khăn nhất định.
+ Số học sinh hiểu bài và vận dụng giải bài tập có hiệu quả cao dần thể hiện
ở số lượng cũng như chất lượng học sinh giỏi cấp tỉnh tăng theo hàng năm, trong
đó có cả giải Nhất , Nhì. Số lượng cũng như điểm thi của học sinh khối B vào
các trường Đại học , cao đẳng tăng trong đó có những HS đậu ĐH với điểm 8,
điểm 9 môn sinh.
Nhiều HS tỏ ra rất vững vàng với những bài tập liên quan đến phương
pháp đề cập trong SKKN và hứng thú hơn với môn sinh học.
Tôi tin rằng không có phương pháp nào là hiệu quả tuyệt đối, mỗi người
thầy khi dạy không chỉ tìm ra phương pháp giải hay cho HS áp dụng, mà quan
trọng hơn là phải truyền đựơc sự đam mê, yêu thích mô học từ đó kích thích khả
năng tư duy sáng tạo để HS có thể tự tìm ra những phương pháp giải hay phù
hợp với năng lực của bản thân.
SKKN được viết hoàn toàn theo suy nghĩ chủ quan từ cá nhân nên còn có
những hạn chế nhất định. Rất mong nhận được sự góp ý chân tình của đồng
nghiệp để SKKN được hoàn thiện hơn.

Tôi xin chân thành cảm ơn !
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ
Thanh Hóa, ngày18 tháng5 năm 2013