Lời mở đầu
Năm 1986 trở về trớc nền kinh tế nớc ta là nền kinh tế sản xuất nhỏ,
mang tính tự cung tự cấp vận hành theo cơ chế tập trung quan liêu bao cấp. Mặt
khác do những sai lầm trong nhận thức về mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa.
Nền kinh tế nớc ta ngày càng tụt hậu, khủng hoảng trầm trọng kéo dài, đời sống
nhân dân thấp. Muốn thoát khỏi tình trạng đó con đờng duy nhất là phải đổi
mới kinh tế .
Sau đại hôị Đảng VI năm 1986 nền kinh tế nớc ta chuyển sang một hớng
đi mới :phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị
trờng có sự quản lý của nhà nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa- đó chính là
nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa
Việc nghiên cứu về kinh tế thị trờng-sự hình thành và phát triển có ý
nghĩa vô cùng to lớn cả về lý thuyết lẫn thực tế. Một mặt, cho ta thấy đợc tính
khách quan của nền kinh tế thị trờng, và sự cần thiết phải phát triển kinh tế Thị
trờng định hớng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của nhà nớc ở nớc ta hiện nay,
thấy đợc những gì đã đạt đợc và cha đạt đợc của Việt nam . Mặt khác, giúp
chúng ta có cái nhìn tổng quan về nền kinh tế nớc nhà, đồng thời thấy đợc vai
trò to lớn của quản lý nhà nớc đối với nền kinh tế thị trờng, những giải pháp
nhằm đa nớc ta tiến nhanh lên nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa.
ở Việt Nam, phát triển kinh tế thị trờng trong thực tế không những là nội
dung của công cuộc đổi mới mà lớn hơn thế còn là công cụ, là phơng thức để n-
ớc ta đi tới mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nhng vấn đề đặt ra là: Thực
hiện mô hình này bằng cách nào để hạn chế tiêu cực, tăng tích cực giúp cho
kinh tế nớc ta ngày càng phát triển sánh vai cùng các cờng quốc năm châu
khác?
Chính vì vậy, việc nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện những quan điểm,
biện pháp để nền kinh tế nớc ta phát triển theo định hớng xã hội chủ nghĩa và
giữ vững định hớng đó là công việc vô cùng thiết thực và cần thiết, có ý nghĩa to
lớn đối với mỗi nhà nghiên cứu và phân tích kinh tế. Xuất phát từ tầm quan
trọng đó nên tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu: Quá trình hình thành và
phát triển nền kinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt

2.1. Quá trình tổ chức phân công và phân công lại đối với lao động xã hội.
Sản xuất bao giờ cũng mang tính chất xã hội.Tính xã hội của sản xuất
không chỉ tồn tại trong buổi đầu hình thành xã hội con ngời, mà còn phát triển
cao hơn trong điều kiện của xã hội hiện đại.
Xã hội hoá sản xuất là sự liên kết nhiều quá trình kinh tế riêng biệt thành
quá trình kinh tế - xã hội, tồn tại, hoạt động và phát triển liên tục nh một quá hệ
thống hữu cơ, đó là quá trình kinh tế khách quan phù hợp với trình độ phát triển
cao của lực lợng sản xuất, phản ánh xu thế phát triển tất yếu mang tính chất xã
hội của sản xuất.
Xã hội hoá đợc biểu hiện ở trình độ phát triển của sự phân công và phân
công lại lao động xã hội . Phân công lao động xã hội là việc phân chia ngời sản
xuất vào những nghành nghề khác nhau của xã hội, là cơ sở của sản xuất và lu
thông hàng hoá. Theo dòng lịch sử, phân công lao động phát triển cùng với sự
phát triển của lực lợng sản xuất xã hội, phân công lao động tạo ra sự hợp tác và
trao đổi lao động, hình thức đầu tiên là hiệp tác giản đơn. Với hình thức này, lần
đầu tiên lao động đợc xã hội hoá, ngời lao động tổng hợp xuất hiện, tiếp đến
là sự phân công trong công trờng thủ công gắn liền với sự chuyên môn hoá công
cụ thủ công dựa trên tay nghề của ngời lao động. Máy móc ra đời là một nấc
2
thang mới của sự phát triển lực lợng sản xuất là nền sản xuất dựa trên cơ khí,
khi mà hiệp tác lao động thực sự trở thành " tất yếu kỹ thuật" lấy máy móc làm
chủ thể. Đến lợt mình, đại công nghiệp cơ khí thúc đẩy sự phân công lao động
và hiệp tác lao động trên độ mới cao hơn.
2.2. Quá trình đa dạng hoá các hình thức sở hữu đối với t liệu sản xuất.
Quá trình này gắn liền với điều kiện sản xuất hàng hoá. Các hình thức từ
sở hữu phát triển từ thấp đến cao, từ sở hữu riêng độc lập tới sở hữu chung, sở
hữu tập thể, sở hữu nhà nớc, của các hình thức tổ chức sản xuất từ công ty t
nhân tới công ty liên doanh đến công ty trách nhiệm hữu hạn...từ hình thức cac-
ten tới xanh-đi-ca, tơrớt, công-xac-xi-on, từ những công ty quốc gia đến công ty
đa quốc gia, xuyên quốc gia có các chi nhánh ở nhiều nớc.

tế hàng hoá giản đơn; từ kinh tế hàng hoá giản đơn sang kinh tế thị trờng tự do;
từ kinh tế thị trờng tự do sang kinh tế hỗn hợp.
1.Từ kinh tế tự nhiên phát triển sang kinh tế hàng hoá giản đơn.
3
Trong nền kinh tế tự nhiên, sản xuất nhỏ chiếm u thế. Nền kinh tế
tự nhiên do nhiều đơn vị kinh tế thuần nhất hợp thành(các gia đình nông dân gia
trởng, các công xã nông nông thôn, các lãnh địa phong kiến) và mỗi đơn vị kinh
tế ấy làm đủ mọi công việc đẻ tạo ra sản phẩm cuối cùng.
Trong các nền kinh tế tự nhiên, ruộng đất là t liệu sản xuất chủ yếu; nông
nghiệp là ngành sản xuất cơ bản, công cụ kỹ thuật canh tác lạc hậu dựa vào
chân tay là chủ yếu chỉ có một số trang trại của địa chủ hoặc phờng hội mới có
hiệp tác lao động giản đơn. Đây chính là mô hình kinh tế đóng kín, không có sự
giao lu sản phẩm với bên ngoài, nó tồn tại suốt một thời kỳ dài cho đến chế độ
phong kiến.
Bớc đi chủ yếu của sản xuất tự cung, tự cấp là tiến lên sản xuất hàng hoá
giản đơn. Điều kiện cho quá trình chuyển hoá này là sự phát triển của kinh tế
hàng hoá. Phân công xã hội là cơ sở của kinh tế hàng hoá.
Những ngời sản xuất ở những vùng khác nhau có những điều kiện tự
nhiên khác nhau, có khả năng và u thế trong sản xuất ra những sản phẩm khác
nhau đạt hiệu quả cao hơn. Ngay trong một vùng, một địa phơng những ngời
sản xuất cũng có những khả năng, điều kiện và kinh nghiệm sản xuất khác
nhau. Mỗi ngời chỉ tập trung sản xuất những sản phẩm nào mà mình có u thế,
đem sản phẩm của mình trao đổi lấy những sản phẩm cần thiết cho sản xuất và
đời sống của mình, họ trở thành những ngời sản xuất hàng hoá cùng trao đổi
mua bán hàng hoá với nhau, trên cơ sở đó thị trờng, tiền tệ cũng ra đời và phát
triển.
Sản xuất hàng hoá ra đời lúc đầu dới hình thức sản xuất nhỏ, giản đơn
nhng là một bớc tiến trong lịch sử phát triển xã hội. Sản xuất hàng hoá giản đơn
là sản xuất dựa trên chế độ t hữu về t liệu sản xuất trong điều kiện kỹ thuật thủ
công lạc hậu. Khi trình độ lực lợng sản xuất phát triển cao hơn, sản xuất hàng

Cơ chế thị trờng là một hình thức tổ chức kinh tế, trong đó, cá nhân ngời
tiêu dùng và các nhà kinh doanh tác động lẫn nhau qua thị trờng để xác định ba
vấn đề trung tâm của tổ chức kinh tế là: cái gì? Nh thế nào? Và cho ai? Cơ chế
thị trờng không phải là một sự hỗn hợp mà là trật tự kinh tế. Một nền kinh
tế thị trờng là một cơ chế tinh vi để phối hợp một cách không tự giác nhân dân
và doanh nghiệp thông qua hệ thống giá cả thị trờng. Nó là một phơng tiện giao
tiếp để tập hợp tri thức và hành động của hàng triệu cá nhân khác nhau, không
có bộ não trung tâm, nó vẫn giải đợc bài toán mà máy tính lớn nhất ngày nay
không thể giải nổi. Không ai thiết kế ra nó. Nó tự nhiên, và cũng nh xã hội loài
ngời, nó đang thay đổi.
Thị trờng là một quá trình mà trong đó, ngời bán một thứ hàng hoá tác
động qua lại lẫn nhau để xác định giá cả và số lợng hàng hoá. Nh vậy, nói đến
thị trờng và cơ chế thị trờng là phải nói tới hành hoá, ngời bán và ngời mua, giá
cả hàng hoá. Hàng hoá bao gồm tiêu dùng, dịch vụ và yếu tố sản xuất nh lao
động, đất đai, t bản. Từ đó hình thành nên thị trờng hàng tiêu dùng và thị trờng
các yếu tố sản xuất. Trong hệ thống thị trờng, mỗi hàng hoá, mỗi loại dịch vụ
đều có giá cả của nó. Giá cả mang lại thu nhập cho hàng hoá mang đi bán. Và
mỗi ngời lại dùng thu nhập đó để mua hàng mình cần. Nếu một loại hàng hoá
nào đó có nhiều ngời mua, thì ngời bán sẽ tăng giá lên để phân phối một lợng
cung hạn chế. Giá lên cao sẽ thúc đẩy ngời sản xuất làm ra nhiều hàng hoá hơn.
Khi có nhiều hàng hoá, ngời bán muốn mua nhanh để giải quyết hàng của mình
nên hạ giá xuống. Khi hạ giá, số ngời mua hàng đó tăng lên. Do đó, ngời bán lại
tăng giá lên. Nh vậy, trong cơ chế thị trờng có một hệ thống tự tạo ra sự cân đối
giữa giá cả và sản xuất. Giá cả là phơng tiện tín hiệu của xã hội. Nó chỉ cho
ngời sản xuất biết sản xuất cái gì và nh thế nào và cũng thông qua đó thực hiện
phân phối cho ai.
Nói đến cơ chế thị trờng là ta phải nói đến cung - cầu hàng hoá, đó là sự
khái quát của hai lực lợng ngời bán và ngời mua trên thị trờng. Sự biến động
của giá cả đã làm cho trạng thái cân bằng cung - cầu thờng xuyên biến đổi và
đó cũng chính là nội dung của quy luật cung - cầu hàng hoá.

nào đó của con ngời. Công dụng của sản phẩm do thuộc tính tự nhiên của sản
phẩm đó qui định. Giá trị sử dụng thể hiện ở việc sử dụng hay tiêu dùng nó là
nội dung của của cải, không kể hình thức xã hội của cải đó nh thế nào. Với ý
nghĩa nh vậy thì giá trị sử dụng là một phạm trù vĩnh viễn. Một sản phẩm đã là
hàng hoá thì nhất thiết phải có giá trị sử dụng nhng không phải bất cứ sản phẩm
gì có giá trị sử dụng cũng đều là hàng hoá. Trong kinh tế hàng hoá, giá trị sử
dụng là cái mang giá trị trao đổi.
2.Tiền tệ
Trong giai đoạn đầu của trao đổi hàng hoá, ngời ta đổi trực tiếp một vật
này lấy một vật khác, với sự phát triển tiếp tục của phân công lao động xã hội
và trao đổi hàng hoá trong thời kì suy tàn của chế độ công xã nguyên thuỷ,
những nhợc điểm của hình thái giá trị toàn bộ hay mở rộng càng thể hiện rõ
rệt.Trong quá trình troa đổi hàng hoá xuất hiện một nhu cầu là những ngời chủ
hàng hoá phải tìm đợc một loại hàng hoá nào mà đợc nhiều ngời a thích để đổi
hàng hoá của mình lấy hàng hoá đó. Sau đó dùng hàng hoá ấy đổi lấy thứ hàng
hoá mà mình cần. Nh vậy việc trao đổi không còn là trực tiếp mà phải qua một
bớc trung gian. Lực lợng sản xuất tiếp tục phát triển cuộc phân công lao động
xã hội lớn lần thứ hai thúc đẩy mạnh sự phát triển của sản xuất và lu thông hàng
6
hoá, điều đó đòi hỏi phải có vật ngang giá chung thống nhất giữa các vùng, nh
vậy tiền tệ đã xuất hiện. Tiền tệ xuất hiện là kết quả lâu dài và tất nhiên của trao
đổi hàng hoá. Tiền tệ có khả năng trao đổi trực tiếp với mọi hàng hoá,nó trở
thành phơng tiện biểu hiện giá trị của các hàng hoá. Tiền tệ là thứ hàng hoá đặc
biệt đợc tạo ra là vật ngang giá chung cho các hàng hoá khác. Nó thể hiện giá
trị lao động xã hội và biểu hiện quan hệ giữa những ngời sản xuất hàng hoá.
Từ sự phát triển mạnh mẽ của sản xuất và trao đổi đã ra đời một loại hàng
hoá đặc biệt đóng vai trò vật ngang giá chung. Đó là tiền tệ. Trong lịch sử tiền
tệ, nhiều loại hàng hoá đã đợc sử dụng cho vai trò này nh vỏ ốc, gia súc,...sắt,
đồng, bạc, vàng...Bản thân chúng là những yếu tố vật chất và có giá trị. Sự ra
đời của tiền giấy đánh dấu một sự thay đổi to lớn trong quá trình phát triển của

tăng lên. Chính trong quá trình này mà giá cả điều tiết qui mô sản xuất của xí
nghiệp sự bố trí tài nguyên giữa các ngành và cân đối giữa tổng cầu và tổng
cung của xã hội.
7
Giá cả lên xuống nh một bàn tay vô hình điều tiết lợi ích của mọi ngời,
chỉ huy hành động của ngời sản xuất, điều tiết hành vi của ngời tiêu dùng.Giá
cả còn có chức năng thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật, giảm lợng lao động xã hội trung
bình cần thiết và chức năng phân phối và phân phối lại thu nhập quốc dân, thu
nhập cá nhân. Giá cả chỉ có thể phát huy các chức năng trên dựa vào tiền tệ. Giá
cả có đầy đủ tính đàn hồi, thị trờng phải có tính cạnh tranh đầy đủ nếu không sẽ
làm thiệt hại chức năng của giá cả.
Trớc đây do cơ chế kinh tế kế hoạch tập trung quan liêu nên tác dụng của
qui luật giá trị bị xem nhẹ, vì thế hệ thống giá cả của nớc ta rất bất hợp lí. Giá
cả không phản ánh đợc giá trị cũng không phản ánh đợc cung- cầu, tỷ giá giữa
các hàng hoá khác nhau cũng nh giữa các hàng hoá cùng loại cũng bất hợp lí.
Sự bất hợp lí trên làm cho giá cả không phát huy đợc vai trò là đòn bẩy kinh tế
mạnh mẽ đối với sự phát triển của sản xuất và phát huy tính tích cực của ngời
lao động.
Để chuyển sang cơ chế thị trờng, điều đầu tiên đặt ra đối với sự hình
thành giá cả là phải lấy giá trị làm cơ sở và dựa vào yêu cầu của qui luật giá trị
Đồng thời sự hình thành giá cả hàng hoá còn phải chịu quan hệ của qui luật
cung - cầu hàng hoá, số lợng phát hành tiền giấy với chính sách kinh tế của nhà
nớc ở mỗi thời kì nhất định...Qui luật giá trị quyết định giá cả thông qua cung
cầu có ý nghĩa quan trọng trong nền kinh tế thị trờng. Cho nên vận dụng qui
luật giá trị, tình hình cung cầu trên thị trờng để hình thành giá cả là phơng tiện
và là con đờng quan trọng thúc đẩy tiến bộ xã hội.
Mặc dù cơ chế thị trờng ở nớc ta trong thời kì quá độ lên CNXH là cơ chế
có sự quản lý của nhà nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa, song cơ chế hình
thành giá cả phải từ thị trờng là chủ yếu, ngời sản xuất kinh doanh có quyền
định giá.Cơ chế hình thành giá này đòi hỏi nhà nớc trong khi chỉ đạo và quản lý

5.Quy luật giá trị.
Quy luật giá trị là quy luật kinh tế căn bản của sản xuất và trao đổi hàng
hoá. Chừng nào còn trao đổi hàng hoá thì chừng đó còn quy luật giá trị.
Theo quy luật này, sản xuất và trao đổi hàng hoá phải dựa trên cơ sở lợng
giá trị hàng hoá hay thời gian lao động cần thiết. Trong nền kinh tế hàng hoá,
vấn đề quan trọng là hàng hoá sản xuất ra có bán đợc hay không? Để hàng hoá
có thể bán đợc thì hao phí lao động cá biệt để sản xuất ra hàng hoá phải phù hợp
với mức hao phí lao động xã hội cần thiết, tức là phải phù hợp với mức hao phí
mà xã hội có thể chấp nhận đợc. Trong trao đổi hàng hoá cũng phải dựa vào hao
phí lao động xã hội cần thiết. Hai hàng hoá có giá trị sử dụng khác nhau có thể
trao đổi với nhau đợc khi lợng giá trị của chúng ngang nhau. Theo nghĩa đó thì
trao đổi phản ánh theo nguyên tắc ngang giá. Quy luật giá trị là trừu tợng. Nó
thể hiện sự vận động thông qua sự biến động của giá cả hàng hoá.
Trong sản xuất, quy luật giá trị điều tiết việc phân phối t liệu sản xuất vá
sức lao động giữa các ngành sản xuất thông qua sự bién động của giá cả hàng
hoá. Nh dã nói trên, do ảnh hởng của quan hệ cung - cầu, giá cả hàng hoá trên
thị trờng lên xuống xoay quanh giá trị của nó. Nếu có ngành nào đó cung không
đáp ứng cầu, giá cả hàng hoá lên cao thì sản xuất đổ xô vào ngành đó. Ngợc lại,
khi ngành đó thu hút quá nhiều lao động xã hội, cung vợt quá cầu, giá cả hàng
hoá hạ xuống thì ngời sản xuất sẽ phải chuyển bớt t liệu sản xuất và sức lao
động ra khỏi ngành này để đầu t vào nơi có giá cả hàng hoá cao. Nhờ vậy, t liệu
sản xuất và sức lao động đợc phân phối qua lại một cách tự phát vào các ngành
sản xuất khác nhau. Sự biến động xung quanh giá trị không những chỉ rõ sự
biến động về kinh tế mà còn có tác dụng điều tiết nguồn hàng từ nơi giá thấp
đến nơi giá cao.
Trong nền sản xuất hàng hoá, ngòi nào có hao phí lao động cá biệt ít hơn
hoặc bằng hao phí lao động xã hội cần thiết để sản xuất hàng hoá thì ngời đó có
lợi, còn ngời nào có hao phí cá biệt lớn hơn hao phí lao động xã hội cần thiết thì
sẽ bị thiệt, vì không thu đợc toàn đợc lao động đã hao phí. Muốn đứng vững và
thắng trong cạnh tranh mỗi ngời sản xuất đều luôn luôn tìm cách cải tiến kỹ

trị hàng hoá . Khi cung nhỏ hơn cầu, ngời bán có thể tăng giá, giá cả có thể cao
hơn giá trị. Khi cung bằng cầu, ngời bán sẽ bán hàng hoá theo đúng giá trị giá
cả bằng giá trị. Khi đó cân bằng thị trờng xuất hiện tại mức giá mà tại đó lợng
cung và cầu bằng nhau. Mức giá đó gọi là giá cân bằng, sản lợng đó gọi là sản
lợng cân bằng.
10
Phần 2
Sự hình thành và phát triển nền kinh tế thị trờng
theo định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt nam.
I.Sự cần thiết khách quan hình thành và phát triển kinh tế thị tr ờng định
h ớng XHCN ở Việt Nam
1.Cơ chế cũ và hạn chế của nó.
Cơ chế cũ là cơ chế tập trung quan liêu bao cấp. Đó là cơ chế mà ở đó
Nhà nớc quản lý nền kinh tế bằng mệnh lệnh hành chính là chủ yếu, thể hiện ở
sự chi tiết hoá các nhiệm vụ do Trung ơng giao bằng một hệ thống chỉ tiêu pháp
lệnh từ một trung tâm. Các doanh nghiệp căn cứ vào chỉ tiêu kế hoạch của nhà
nớc từ đó lập kế hoạch sản xuất kinh doanh cho mình.
Trong cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, các cơ quan nhà nớc can thiệp
qúa sâu vào các hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp nhng lại
không chịu trách nhiệm gì đối với các quyết định của mình, từ đó làm cho các
doanh nghiệp thụ động không phát huy đợc tính sáng tạo, các quan hệ kinh tế bị
hiện vật hoá. Quan hệ hàng hoá tiền tệ chỉ mang tính hình thức, bỏ qua hiệu quả
kinh tế, quản lý kinh tế và kế hoạch hoá bằng chế độ cấp phát, giao nộp. Bộ
máy quản lý cồng kềnh, nhiều khâu trung gian nhng kém năng lực.
Cơ chế tập trung bao cấp đã góp phần cho thắng lợi giải phóng đất nớc,
nhng sau khi điều kiện kinh tế xã hội đã thay đổi. Đặc biệt khi trình độ phát
triển kinh tế đã nâng cao lên rất nhiều, cơ cấu càng phức tạp thì những khuyết
điểm bên trong nền kinh tế kế hoạch ngày càng bộc lộ. Cuộc chạy đua theo mục
tiêu chế độ quốc hữu hoá làm loại bỏ hoặc hạn chế chế độ kinh tế phi quốc hữu,
kiềm chế cạnh tranh nên khó làm sống động nền kinh tế.