S húa bi trung tõm hc liu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO
TRƯờNG ĐạI HọC SƯ PHạM THáI NGUYÊN

TRầN MạNH THắNG I MI T CHC HOT NG GII BI TP
VT Lí CHNG DAO NG C LP 12.
NHM NNG CAO NNG LC T LC CA
HC SINH

LUậN VĂN THạC Sĩ KHOA HọC GIáO DụC

Trần Mạnh Thắng
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi,
do chính tôi thực hiện, Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và
chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nếu có gì sai trái
tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.
Thái Nguyên, ngày tháng năm 2013
Tác giả

Trần Mạnh Thắng


2.2.1 Tƣ duy trong quá trình giải bài tập vật lí 12
2.2.2 Phƣơng pháp giải bài tập vật lí. 12
2.2.3. Các phƣơng pháp có thể áp dụng để giải bài tập vật lí 15
2.2.3.1. Phƣơng pháp số 15
2.2.3.2. Phƣơng pháp đại số 15
2.2.3.3. Phƣơng pháp đồ thị 15
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

3/ Cơ sở lý luận về tính tự lực của học sinh THPT 16
3.1 Hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học vật lý 16
3.1.1 Hoạt động nhận thức 16
3.1.1.1.Khái niệm về hoạt động và nhận thức 16
3.1.1.2.Khái niệm hoạt động nhận thức 16
3.1.2 Hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học vật lý 16
3.2 18
18
3.2.2. Tính tự lực trong hoạt động học tập của học sinh 20
4/ Cơ sở thực tiễn về đổi mới phƣơng pháp GBTVL ở một số trƣờng THPT 21
4.1 Thực trạng của việc đổi mới phƣơng pháp giải bài tập vật lí 12 ở trƣờng
THPT. 21
4.2 Nguyên nhân của thực trạng nêu trên 22
4.3 Đề suất giải pháp khắc phục thực trạng trên 22
KẾT LUẬN CHƢƠNG I 22
Chƣơng 2: ĐỔI MỚI TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP VẬT LÍ
CHƢƠNG “DAO ĐỘNG CƠ” LỚP 12 THEO HƢỚNG CHO HỌC SINH
PHÁT TRIỂN ĐỀ BÀI, NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ LỰC CỦA
HỌC SINH THPT 23
1. Đề suất tiến trình giải bài tập vật lí lớp 12 THPT theo hƣớng cho học sinh
phát triển đề bài nhằm . 23
2.Nghiên cứu nội dung chƣơng trình SGK và xây dựng sơ đồ cấu trúc logic

3.5.3. Kết quả và xử lí kết quả thực nghiệm sƣ phạm 75
3.5.3.1. Đánh giá định tính 75
3.5.3.1. Phân tích, xử lí định lƣợng kết quả thực nghiệm sƣ phạm 76
KẾT LUẬN CHƢƠNG III 80
KẾT LUẬN CHUNG 81
TÀI LIỆU THAM KHẢO 82
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

GV
Giáo viên
HS
Học sinh
TTC
Tính tích cực
NLTL
Năng lực tự lực
TL
Tự lực
THT
Trong học tập
SGK
Sách giáo khoa
THPT
Trung học phổ thông
TN
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

1
PHẦN MỞ ĐẦU

I. Lý do chọn đề tài
Ở thời đại ngày nay giáo dục đứng trƣớc một thực trạng là thời gian học
trong nhà trƣờng có hạn nhƣng kiến thức nhân loại phát triển rất nhanh, từ đó
một vấn đề hết sức quan trọng là: làm thế nào để học sinh có thể tiếp nhận đầy
đủ khối lƣợng tri thức ngày càng tăng của nhân loại trong khi quỹ thời gian

nói chung thì đa số giáo viên khi dạy về giải bài tập vật lí chỉ chú trọng vào
hoàn thành các bƣớc giải bài tập một cách khuôn mẫu, phƣơng pháp dạy học
theo kiểu “ truyền thụ một chiều” mà chƣa chú ý đến việc phát huy nội lực
của ngƣời học, học sinh chỉ có một nhiệm vụ là tiếp thu một cách thụ động
kiến thức do ngƣời thầy truyền cho. Chính vì vậy vấn đề cải tiến phƣơng pháp
giải bài tập vật lí sao cho phù hợp với sự phát triển của các học sinh trong thời
đại hiện nay cần phải đƣợc quan tâm nhiều hơn nữa. [13] [14]
Trong lĩnh vực nghiên cứu các vấn đề của bài tập vật lý từ trƣớc đến nay
đã có nhiều công trình của các tác giả trong nƣớc cũng nhƣ nƣớc ngoài đề cập
tới với những nội dung cơ bản nhƣ: phân loại bài tập vật lý, soạn thảo các bài
tập vật lý nhằm củng cố vận dụng kiến thức đã học và đề xuất các phƣơng án
giải bài tập… Vấn đề phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh
đã có nhiều tác giả đề cập tới trong các công trình nghiên cứu của mình nhƣ:
VŨ Chí Kỳ Xây dựng tiến trình giải bài tập vật lý thí nghiệm nhằm phát huy
tính tích cực học tập của học sinh ở THPT miền núi( luận văn thạc sĩ- Năm
1999-ĐHSPTN)[9], Nguyễn Thị Mai Anh - Phát huy tính tích cực hoạt động
nhận thức của học sinh lớp 10 THPT qua giải bài tập vật lý bằng phƣơng pháp
véc tơ( luận văn thạc sĩ- Năm 2002- ĐHSPTN)[1], Đào Quang Thành - Tích
cực hoá hoạt động học tập vật lý của học sinh PTTH miền núi trên cơ sở tổ
chức, định hƣớng, rèn kỹ năng giải bài tập vật lý( luận văn thạc sĩ - Năm
1997-ĐHSPTN)[15], Đồng Thị Vân Thoa - Một số biện pháp tích cực hoá
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

3
hoạt động nhận thức của học sinh THPT miền núi khi giảng dạy bài tập vật lý
(luận văn thạc sĩ- Năm 2001- ĐHSPTN)[16], Nguyễn Thị Nga - Lựa chọn
phối hợp các giải pháp nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh
THPT trong giờ giải bài tập vật lý( luận văn thạc sĩ- Năm 2004-
ĐHSPTN)[11].
Qua tham khảo luận văn của một số đề tài trên đây, tôi nhận thấy rằng các

sinh phát triển đề bài chương "Dao động cơ " ( vật lý 12), thì có thể phát huy
năng lực tự lực của học sinh THPT.
VI. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài
Do thời gian nghiên cứu có hạn nên đề tài chỉ tập trung nghiên cứu tại
một số trƣờng THPT của tỉnh Hà Giang
VII. Phƣơng pháp nghiên cứu
VII.1. Phƣơng pháp lý luận
VII.2 Phƣơng pháp thực tiễn
* Phƣơng pháp quan sát
* Phƣơng pháp tham khảo ý kiến
* Phƣơng pháp khảo sát điều tra
VII.3 Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm
VII.4 Phƣơng pháp thống kê toán học
VIII. Đóng góp của đề tài
- Hệ thống hoá cơ sở lý luận về tổ chức hoạt động giải bài tập vật lí theo
hƣớng cho học sinh phát triển đề bài, nhằm nâng cao năng lực tự lực của học
sinh THPT.
- Đề xuất tiến trình giải bài tập vật lí theo hƣớng cho học sinh phát triển đề
bài và áp dụng tiến trình đã đề suất vào một số tiết bài tập ở một số trƣờng
THPT, nhằm nâng cao năng lực tự lực cho học sinh THPT.
-Bổ sung tài liệu tham khảo cho giáo viên vật lý THPT và sinh viên các
trƣờng sƣ phạm.
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

5
IX. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba
chƣơng
Chƣơng I. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
Chƣơng II. Đổi mới tổ chức hoạt động giải bài tập vật lí chƣơng “Dao

. D
.
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

8
Theo GS. TS
. . [8][17][18]
2/ Cơ sở lý luận về phƣơng pháp giải bài tập vật lý trong trƣờng THPT .
2.1 Lí luận về bài tập vật lí
2.1.1 Vai trò của bài tập vật lí trong dạy học
Việc giảng dạy bài tập vật lý trong nhà trƣờng không chỉ giúp học sinh
hiểu đƣợc một cách sâu sắc và đầy đủ những kiến thức quy định trong chƣơng
trình mà còn giúp các em vận dụng những kiến thức đó để giải quyết những
nhiệm vụ của học tập và những vấn đề mà thực tiễn đã đặt ra.
Muốn đạt đƣợc điều đó, phải thƣờng xuyên rèn luyện cho học sinh
những kỹ năng, kỹ xảo vận dụng kiến thức vào cuộc sống hằng ngày.
Kỹ năng vận dụng kiến thức trong bài tập và trong thực tiễn đời sống
chính là thƣớc do mức độ sâu sắc và vững vàng của những kiến thức mà học
sinh đã thu nhận đƣợc. Bài tập vật lý với chức năng là một phƣơng pháp dạy
học có một vị trí đặc biệt trong dạy học vật lý ở trƣờng phổ thông.
Trƣớc hết, vật lý là một môn khoa học giúp học sinh nắm đƣợc quy luật
vận động của thế giới vật chất và bài tập vật lý giúp học sinh hiểu rõ những
quy luật ấy, biết phân tích và vận dụng những quy luật ấy vào thực tiễn.
Trong nhiều trƣờng hợp mặc dù ngƣời giáo viên có trình bày tài liệu một cách
mạch lạc, hợp lôgích, phát biểu định luật chính xác, làm thí nghiệm đúng yêu
cầu, qui tắc và có kết quả chính xác thì đó chỉ là điều kiện cần chứ chƣa đủ để
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

9
học sinh hiểu và nắm sâu sắc kiến thức . Chỉ thông qua việc giải các bài tập

B1 - Phân tích câu hỏi
B2 - Phân tích hiện tƣợng vật lý có đề cập đến trong câu hỏi để từ đó xác
định các định luật, khái niệm vật lý hay một qui tắc vật lý nào đó để giải
quyết câu hỏi.
B3 - Tổng hợp các điều kiện đã cho với các kiến thức tƣơng ứng để trả
lời câu hỏi.
2.1.2.2) Bài tập vật lý định lượng
Đó là loại bài tập vật lý mà muốn giải quyết nó ta phải thực hiện một loạt
các phép tính. Dựa vào mục đích dạy học ta có thể phân loại bài tập dạng này
thành 2 loại:
* Bài tập tập dƣợt: Là bài tập đơn giản đƣợc sử dụng ngay khi nghiên
cứu một khái niệm hay một qui tắc vật lý nào dó để học sinh vật dụng kiến
thức vừa mới tiếp thu.
* Bài tập tổng hợp: Là những bài tập phức tạp mà muốn giải nó học sinh
vận dụng nhiều kiến thức ở nhiều phần, nhiều chƣơng, nhiều cấp học và thuộc
nhiều lĩnh vực
Đặc biệt, khi các câu hỏi loại này đƣợc nêu dƣới dạng trắc nghiệm khách
quan thì yêu cầu học sinh phải nhớ kết quả cuối cùng đã dƣợc chứng minh
trƣớc đó để giải nó một cách nhanh chóng. Vì vậy yêu cầu học sinh phải hiểu
bài một cách sâu sắc để vận dụng kiến thức ở mức độ cao .Nói chung bài tập
vật lí trong trƣờng phổ thong thƣờng là bài tập định lƣợng các bƣớc giải loại
này sẽ đƣợc chúng tôi trình bày vào mục (1.2.2).
2.1.2.3) Bài tập đồ thị
Đó là bài tập mà dữ kiện đề bài cho dƣới dạng đồ thị hay trong quá trình giải
nó ta phải sử dụng dồ thị. ta có thể phân loại dạng câu hỏi nay thành các loại:
* Đọc và khai thác đồ thị đã cho: Bài tập loại này có tác dụng rèn luyện
cho học sinh kỹ năng đọc đồ thị, biết cách đoán nhận sự thay đổi trạng thái
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

11

mới đến những bài tập có nội dung tổng hợp và với mức độ khó ngày càng
tăng dần. [12]
2.2 Phƣơng pháp dạy bài tập vật lí
2.2.1 Tƣ duy trong quá trình giải bài tập vật lí
Theo lý thuyết tâm lý học thì tƣ duy là một quá trình tâm lý phản ánh
những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ bên trong có tính quy luật của
sự vật, hiện tƣợng trong hiện thực khách quan mà trƣớc đó ta chƣa biết.Theo
lý thuyết thông tin thì tƣ duy là hoạt động trí tuệ nhằm thu thập thông tin và
xử lý thông tin. Chúng ta tƣ duy để hiểu tự nhiên, xã hội và chính mình. Sự
phát triển tƣ duy nói chung đƣợc dựa trên sự rèn luyện thành thạo và vững
chắc các thao tác tƣ duy nhƣ phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu
tƣợng hóa, cụ thể hóa… kết hợp với các phƣơng pháp tƣ duy nhƣ quy nạp,
suy diễn, loại suy. Trong dạy học vật lý, bài tập là phƣơng tiện cơ bản để rèn
luyện các thao tác tƣ duy đồng thời giúp học sinh hiểu kiến thức một cách sâu
sắc, biết vận dụng kiến thức một cách linh hoạt và có hiệu quả. Nói chung các
bài tập vật lý đều có khả năng rèn luyện tƣ duy nhƣng thuận lợi hơn cả là
những bài tập có tác dụng rèn luyện khả năng suy luận.
2.2.2 Phƣơng pháp giải bài tập vật lí.
Tác dụng của bài tập Vật lý chỉ đƣợc phát huy tốt khi tuân thủ đúng PP
giải bài tập Vật lý. Vì vậy cần rèn luyện cho học sinh biết cách giải bài tập
một cách khoa học, tránh những cách giải theo kiểu mò mẫm, may rủi. Muốn
thế, GV cần phải hƣớng dẫn HS vận dụng PP giải bài tập Vật lý ngay từ
những tiết bài tập đầu tiên cũng nhƣ trong suốt quá trình học Vật lý. Trên thực
tế, đa số HS thƣờng vận dụng công thức một cách máy móc và giải một cách
mò mẫm, áp dụng công thức này không đƣợc thì áp dụng công thức khác mà
không hiểu đƣợc bài toán đó có liên quan đến hiện tƣợng, định luật hay hệ quả
nào và từ đó không hiểu đƣợc bản chất Vật lý của các hiện tƣợng liên quan.
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/

13

14
Sau đó lựa chọn các mối liên hệ cơ bản, cho thấy sự liên hệ của cái phải tìm
với các dữ kiện xuất phát và từ đó có thể rút ra cái phải tìm. Sau đó lựa chọn
các mối liên hệ cơ bản, cho thấy sự liên hệ của cái phải tìm với các dữ kiện
xuất phát và từ đó có thể rút ra cái phải tìm.
3. Rút ra kết quả cần tìm
Từ các mối liên hệ cơ bản đã xác lập đƣợc tiếp tục luận giải, tính toán rút
ra kết quả cần tìm.
4. Kiểm tra, xác nhận kết quả
Chúng ta nhận thấy rằng các lập luận của các nhà đã nêu trên đƣa ra các
bƣớc giả bài tập có thể khác nhau nhƣng nói chung tiến trình đều đi theo
chung một hƣớng: Ban đầu đọc và tìm hiểu kĩ đề bài; sau phân tích hiện
tƣợng vật lý; xác định PP, vạch kế hoạch và tiến hành giải cụ thể; kiểm tra và
biện luận kết quả.
Nhƣ vậy, theo chúng tôi tiến trình giải bài tập Vật lý có thể gồm các
bƣớc sau:
Bước 1: Tìm hiểu đầu bài
Ở bƣớc này cần hƣớng dẫn học sinh đọc kỹ đầu bài, tóm tắt các dữ kiện
đã cho và những cái cần tìm.Trong bƣớc này,yêu cầu học sinh phân tích kỹ để
hiểu rõ những thuật ngữ đặc biệt của bài.
Bước 2: Phân tích hiện tượng vật lý
Trong bƣớc này yêu cầu học sinh vẽ hình,điền các thông số trên hình
vẽ,phân tích quá trình vật lý xảy ra nhƣ thế nào,liên quan đến hiện tƣợng
,định luật nào đã học. (Bƣớc này vô cùng quan trọng,nhờ nó mà ta mới xác
định đƣợc hƣớng giải)
Bước 3: Lập sơ đồ cho các phương trình liên quan và giải
Dựa vào các hiện tƣợng ,định luật mà bài toán liên quan, yêu cầu học
sinh thiết lập thiết lập sơ đồ các phƣong trình tƣơng ứng. Kiểm tra ẩn số và số
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.lrc.tnu.edu.vn/



16
những bài tập Vật lý. Ngƣời ta áp dụng rộng rãi PP đồ thị để giải bài tập
không chỉ vì tầm quan trọng của đồ thị đối với việc giảng dạy Vật lý, mà
trong nhiều trƣờng hợp nó còn cho phép giải toán một cách nhanh chóng hơn,
và có khi nó là phƣơng tiện duy nhất để giải một số bài tập cụ thể mà không
PP nào thay thế đƣợc. [4][18]
3/ Cơ sở lý luận về tính tự lực của học sinh THPT
3.1 Hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học vật lý
3.1.1 Hoạt động nhận thức
3.1.1.1.Khái niệm về hoạt động và nhận thức
a, Khái niệm hoạt động
-Theo “Từ điển Tiếng Việt”, hoạt động là làm những việc khác nhau với
mục đích nhất định trong đời sống xã hội.
b, Khái niệm nhận thức
-Theo “Từ điển Tiếng Việt”, nhận thức là nhận ra và biết đƣợc, hiểu
đƣợc đƣợc vấn đề.
-Theo quan điểm triết học Mác-Lênin, nhận thức đƣợc định nghĩa là quá
trình phản ánh biện chứng hiện thực khách quan vào trong bộ óc của con
ngƣời, có tính tích cực, năng động, sáng tạo, trên cơ sở thực tiễn
-Theo "Từ điển Bách khoa Việt Nam", nhận thức là quá trình biện chứng
của sự phản ánh thế giới khách quan trong ý thức con ngƣời, nhờ đó con
ngƣời tƣ duy và không ngừng tiến đến gần khách thể.
3.1.1.2.Khái niệm hoạt động nhận thức
Hoạt động nhận thức là hoạt động tích cực của chủ thể phản ánh hiện
thực khách quan để thích ứng với nó hoặc cải tạo nó.
3.1.2 Hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học vật lý
* Để đạt đƣợc mục tiêu giáo dục, chiến lƣợc dạy học, phƣơng pháp dạy
học mới hiện nay đƣợc xây dựng trên tinh thần dạy học giải quyết vấn đề
thông qua việc tổ chức cho học sinh hoạt động tự chủ chiếm lĩnh kiến thức mà