Động đất và sóng thần: nguồn năng lượng hủy diệt
Trận động đất cường độ 9 độ Richter xảy ra ngoài khơi vùng biển Đông Bắc Nhật
Bản ngày 11/3/2011 và đợt sóng thần tiếp theo đó đã gây ra những thiệt hại
nghiêm trọng cho đất nước Nhật Bản. Để có một khái niệm về cường độ năng
lượng giải phóng, ta có thể nói là quả bom hạt nhân ném xuống Hiroshima năm
1945 chỉ tương đương với một trận động đất M5,7 độ (thang độ mô men) nghĩa là
có cường độ 5,7 độ Richter. Con số thiệt hại về người có thể lên tới hàng chục
nghìn mặc dù Nhật Bản là nước có hệ thống cảnh báo và giảm thiểu các tác hại
của sóng thần hữu hiệu nhất trên thế giới.
Trận động đất cường độ 9 độ Richter xảy ra ngoài khơi vùng biển Đông Bắc
Nhật Bản ngày 11/3/2011 và đợt sóng thần tiếp theo đó đã gây ra những thiệt hại
nghiêm trọng cho đất nước Nhật Bản. Để có một khái niệm về cường độ năng
lượng giải phóng, ta có thể nói là quả bom hạt nhân ném xuống Hiroshima năm
1945 chỉ tương đương với một trận động đất M5,7 độ (thang độ mô men) nghĩa là
có cường độ 5,7 độ Richter. Con số thiệt hại về người có thể lên tới hàng chục
nghìn mặc dù Nhật Bản là nước có hệ thống cảnh báo và giảm thiểu các tác hại
của sóng thần hữu hiệu nhất trên thế giới.
Động đất
Trận động đất vừa qua ở Nhật Bản gây nhiều thiệt hại do các xung động của
chính nó hay của các dư chấn mà cường độ lên đến 6 độ Richter. Những thiệt hại
về tài sản trên các công trình xây dựng đều rất lớn, đó là chưa kể đến thảm họa hạt
nhân, mặc dù được hạn chế đến mức tối đa, xảy ra khi lò phản ứng Fukushima 1 bị
nóng chảy tâm lò sau sự cố LOCA (mất nước làm lạnh) và gian lò bị nổ.
Trong lịch sử thế giới, các trận động đất
lớn đã gây tử vong cho khoảng 6,5 triệu người, chủ yếu là ở Trung Quốc (3
triệu) và Trung Đông (1,5 triệu). Bảng 1 liệt kê 10 trận động đất lớn nhất trong thế
kỷ XX và số người tử vong do chúng gây ra. Trong trường hợp trận động đất ở
Sumatra-Andaman năm 2004, số tử vong cao là hậu quả của đợt sóng thần lan đến
nhiều nước trong vùng Ấn Độ Dương. Số tử vong ở Haiti năm 2010 lên rất cao vì
đây là một nước nghèo, các điều kiện bảo vệ và chống động đất quá yếu kém. Trận
động đất ở Nhật Bản lần này, theo nhiều chuyên gia, có thể được xem là trận lớn

động đất (chấn tiêu) thường nằm sâu dưới mặt đất. Từ đấy các sóng địa chấn
được truyền đi và các máy ghi địa chấn có thể xác định vị trí của chấn tiêu cũng
như của tâm chấn ngoài, tức là điểm trên mặt đất nằm ngay trên chấn tiêu. Trên
hình 1, ta có bản đồ các trận động đất gần đây nhất đã được Cục Khảo sát Địa
chất Mỹ (USGS) vẽ ngày 27/1/2011. Các địa điểm động đất đều nằm trên các
đường nứt gãy có liên quan đến các mảng kiến tạo. Ta cũng thấy là USGS có ghi
trận động đất xảy ra tháng 11/2007 có cường độ 4,5-5 độ Richter ngoài khơi
Vũng Tàu trên đới đứt gãy dọc bờ biển miền Nam Trung Bộ.
Các trận động đất thường chỉ kéo dài vài giây đồng hồ nhưng cũng đủ để gây ra
những thiệt hại vô cùng lớn. Trận động đất năm 2004 ở Sumatra kéo dài đến 9
phút, trong khi trận động đất vừa qua ở Nhật Bản kéo dài 2 phút.
Sóng thần*
Nếu động đất xảy ra trong đất liền thì ít có khả năng có sóng thần kèm theo, trừ
khi các biển nội địa hay các hồ nước lớn bị tác động bởi những dịch chuyển của
đất đá dưới mặt nước. Nhưng khi động đất xảy ra ngoài biển và có cường độ hơn
6,5 độ Richter thì có thể sinh ra sóng thần có sức tàn phá rất lớn như chúng ta thấy
tại Nhật vừa qua hay ở các nước Nam Á năm 2004. Các đợt sóng thần mang theo
lượng năng lượng khổng lồ vì chúng do những khối lượng nước rất lớn tạo ra sau
khi có một trận động đất bất thình lình dịch chuyển một diện tích đáy biển rộng
hàng nghìn cây số vuông chỉ trong vài giây đồng hồ rồi truyền năng lượng thẳng
lên bề mặt.
Sóng thần có thể xảy ra do lở đất dưới biển hoặc do các trường hợp hiếm gặp
hơn như phun trào núi lửa hay phun trào dung nham dưới nước. Nó cũng có thể có
nguồn gốc từ một vụ va chạm của một hành tinh nhỏ khi rơi xuống đáy đại dương.
Ngày 18/11/1927, một trận động đất M7,2 ở 300km phía Nam Newfoundland
(Bắc Canada) đã gây ra một vụ lở đất dưới biển làm dịch chuyển 200km
3
đất và vụ
lở đất ở Storegga ngoài khơi Na Uy 79.000 năm trước đây làm cho 1000km
3

các thế kỷ XVIII - XIX chỉ có độ chính xác tương đối.
Bảng 2. Những đợt sóng thần gây nhiều thiệt hại nhất trong lịch sử

Số nạn nhân Năm Địa điểm
230.000 2004 Sumatra-Andaman (Indonesia)
60.000 1755 Lisbon (Bồ Đào Nha)
40.000 1782 Đài Loan
36.500 1883 Krakatoa (Indonesia)
30.000 1701 Tokaido-Nankaido (Nhật Bản)
26.360 1896 Sanriku (Nhật Bản)
25.674 1868 Bắc Chi Lê
15.030 1792 Kyushu (Nhật Bản)
13.481 1771 Ryukyu (Nhật Bản)
8.000 1976 Vịnh Moro (Philippin)
Dự báo sóng thần và các phương pháp tiếp cận giảm thiểu tác hại
Sóng thần được hiểu rõ hơn động đất nhưng đối với các sóng thần do động đất gây
ra, việc dự báo dài hạn cũng rất khó. Mặt khác, nguyên tắc dự báo ngắn hạn thì tương
đối đơn giản, ít ra cũng trên mặt lý thuyết: thu thập các thông tin về biến dạng của đáy
biển trong các đại dương rồi truyền theo thời gian thật đến các chuyên gia ở các trung
tâm chuyên trách để tính cường độ của hiểm hoạ và lấy quyết định sơ tán vùng bị đe
doạ. Đối với các sóng thần vượt đại dương, người ta có thể có khoảng thời gian nhiều
giờ giữa trận động đất và lúc sóng thần ập đến. Vị trí và quy mô của trận động đất có
thể được xác định nhanh chóng và chính xác nhờ các quan trắc địa chấn và sự hình
thành cũng như sự lan truyền của sóng thần có thể được xác nhận bởi các hệ thống
quan sát mực nước biển ngoài khơi như các cảm biến đo áp suất đặt dưới đáy biển.
Khoảng 10 phút giữa chấn động đầu tiên và lúc các luồng sóng gây chết người ập đến
cũng đủ để người dân chạy thoát khỏi các vùng nguy hiểm, cứu được hàng trăm
nghìn nhân mạng và cả tài sản của họ.

Một loạt trạm cảnh báo đặt quanh Thái Bình Dương để đo bất kỳ một hoạt động