Thanh Chương trong cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh
Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, nhiều tên đất, tên
người đã đi vào lịch sử như những mốc son chói lọi. Thanh Chương là một trong
những địa danh đó.
Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, nhiều tên đất,
tên người đã đi vào lịch sử như những mốc son chói lọi. Thanh Chương là
một trong những địa danh đó.

Rào Cấy - sông Lam chảy qua nhiều huyện, xẻ dọc Thanh Chương tuôn về
biển cả, đôi bờ sông Lam mịn đất phù sa, mướt ngô, dâu, đậu, lạc, tạo cho Thanh
Chương sự trù phú, màu mỡ. Tuy vậy, người dân Thanh Chương phải cật lực mới
nuôi nổi mình. Có lẽ vì thế mà thời vua Lê Thánh Tông đã gọi miền đất này là
vùng trại, một vùng lưu giữ lịch sử bằng tên nước, tên làng và mang sức vóc của
hào khí dân tộc. Thành Lục Niên (xã Thanh Lâm), Khe Hàn, Cồn Kho (xã Ngọc
Sơn) như còn lưu giữ dấu tích đại bản doanh của một vị tướng quan. Ở đó vẫn còn
di tích “Hố ông Hêu, lều ông Vịt”.
Trong kho tàng sách Hán Nôm có nhiều sách nói về xứ Nghệ hiện còn lưu lại
như: Thanh Chương huyện chí, Nghệ An ký, Hoan Châu phong thổ thoại, Đại
Việt sử ký toàn thư đều gián tiếp hoặc trực tiếp nói đến con người, cảnh vật
Thanh Chương. Trong Nghệ An ký của Bùi Dương Lịch có ghi 2 câu thơ của
Nguyễn Thiếp nói về núi Kim Nhan (Thanh Chương) như sau:
Thu hết khí anh linh
Là núi Thái nhỏ An Nam
Và Bùi Dương Lịch họa lại:
Xương đá nhiều lần cứng
Kim Nhan một khóm xanh
Núi cao mạnh thế đất
Bút thần điểm sách trời
Thiên Nhẫn nắm toàn thể
Tam giang tóm địa hình.
Qua lời bình của tác giả Nghệ An ký, chúng ta thấy toát lên hình thể sông núi

người tuyên truyền giác ngộ quần chúng, vừa là chiến sỹ trên mặt trận đấu tranh
lật đổ chế độ áp bức, bóc lột, xây dựng một xã hội mới, không có người bóc lột
người. Đó là cuộc đấu tranh không phải là tự phát mà là tự giác; là bước chuyển rõ
nhất về mặt tư tưởng trong quần chúng và là bước chuyển có ý nghĩa lịch sử của
quần chúng công nông.
Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh đã trở thành cao trào mà đỉnh cao là ở huyện
Thanh Chương.
Ngày 1-5-1930, ở Thanh Chương đã nổ ra cuộc biểu tình đồng thời với cuộc
biểu tình của công nông Bến Thuỷ. Đó là 100 học sinh tiểu học Pháp - Việt tập
trung mít tinh kỷ niệm ngày Quốc tế lao động rồi tuần hành xung quanh huyện lỵ;
3.000 nông dân ở các làng Hạnh Lâm, Đức Nhuận, La Mạc kéo đến phá đồn điền
Ký Viễn. Một tháng sau, 3.000 nông dân ở các vùng trong huyện, cùng phụ nữ,
học sinh mít tinh biểu tình ở chính sào huyệt chính quyền phong kiến; nêu yêu
sách, buộc Tri huyện Phan Thanh Kỷ phải yết báo lên trên.
Từ tháng 6 đến cuối tháng 8 năm 1930, toàn huyện đã có 30 cuộc đấu tranh,
biểu tình, thị uy đòi chính quyền phong kiến ở huyện phải thả chính trị phạm, xóa
án tử hình, giảm sưu thuế, trợ cấp cho những người bị nạn
Ngày 1-9-1930, tại Thanh Chương đã diễn ra cuộc biểu tình rất lớn. Mọi việc
đã được chuẩn bị từ trước, có tổ chức chặt chẽ và quy mô lớn. Nông dân từ 5 tổng
trong huyện treo khẩu hiệu, băng, cờ, hiệu lệnh, trống mõ nổi lên suốt ngày đêm.
Hai bên bờ sông Lam đò dọc, đò ngang, thuyền nan, nốc thúng được huy động
nhất tề làm phương tiện giao thông cho nhân dân qua lại đúng thời gian và thời
điểm tập kết. Theo tài liệu nhân chứng thì có khoảng 2 vạn người tham gia (chiếm
1/3 số dân trong huyện). Cả Thanh Chương nổi dậy, gióng lên tiếng trống ở đình
Võ Liệt làm kinh hồn bọn đế quốc và tay sai. Chính quyền ở huyện và tổng xã tan
rã nhanh chóng. Tri huyện Phan Sĩ Bàng phải chạy trốn. Như rắn mất đầu, các đồn
Rào Gang, đồn chợ Đàng, đồn Bích Thị, đồn Thanh Quả được thành lập và hoạt
động công khai. Lịch chiến đấu được tính từng ngày, từng tuần và từng tháng. Có
thể nói, đây là hình thức đầu tiên của chính quyền công nông dưới sự lãnh đạo của
chi bộ Đảng. Toàn huyện Thanh Chương lúc đó có 35 chi bộ Đảng gồm 270 đảng

Xô viết Nghệ Tĩnh nổ ra, ngay từ đầu Trung ương Đảng đã cử đồng chí
Nguyễn Phong Sắc về chỉ đạo phong trào. Vào tới Vinh làm việc, Xứ ủy Trung kỳ
lại cử đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai về Huyện ủy Thanh Chương bắt liên lạc
với đồng chí Tôn Thị Quế để nắm tình hình, đánh giá phong trào và đề xuất
phương hướng tổ chức hành động. Tỉnh ủy Nghệ An cũng đã cử đồng chí Tôn Gia
Chung về bám sát cơ sở để triển khai hành động, hướng dẫn công nông đấu tranh.
Được sự chỉ đạo sát sao của Đảng; với bề dày truyền thống đấu tranh lâu dài
chống đế quốc, phong kiến; với kinh nghiệm, khí phách anh hùng, bản lĩnh chiến
đấu tất cả tạo tiền đề để nhân dân Thanh Chương đạt tới Cao trào Xô viết Nghệ
Tĩnh.
Thanh Chương xứng đáng với sự tôn vinh đó của lịch sử.
Xô viết Nghệ Tĩnh là đỉnh cao của phong trào cách mạng toàn quốc năm 1930-
1931, mặc dù bị dìm trong biển máu, nhưng rất đáng khâm phục và tự hào về tinh
thần đấu tranh, hy sinh dũng cảm của các chiến sỹ Xô Viết, là tấm gương sáng cho
các thế hệ noi theo. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Xô viết Nghệ An bị thất bại,
nhưng đã có ảnh hưởng lớn. Tinh thần anh dũng của nó luôn luôn nồng nàn trong
tâm hồn quần chúng và nó đã mở đường cho thắng lợi về sau” (1).
Xô viết Nghệ Tĩnh đã được Nguyễn Ái Quốc theo dõi sát sao và tố cáo trước
dư luận quốc tế về sự khủng bố, đàn áp dã man của thực dân Pháp đối với phong
trào.
Trong thư gửi Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản, Nguyễn Ái Quốc ký tên là
Victo đã viết:
“Ngày 11 tháng 9, nông dân Thanh Chương lại biểu tình. Họ xung đột với lính
và hơn 20 nông dân bị giết” (2).
Thư của Nguyễn Ái Quốc gửi Quốc tế Nông dân ngày 5-11-1930, có đoạn viết:
“Đế quốc Pháp khủng bố phong trào nông dân dữ dội chưa từng thấy. Như ở
Nghệ An chỉ trong một cuộc biểu tình ở phủ Hưng Nguyên, máy bay thả bom giết
chết 171 nông dân. Ở Thanh Chương (một huyện khác ở Nghệ An), 103 người bị
bắn chết trong một lúc. Riêng tỉnh Nghệ An có 393 người bị giết trong 7 cuộc biểu
tình, nhiều làng đỏ bị triệt hạ và đốt. Mặc dầu bị đàn áp dã man, phong trào vẫn

chủ nghĩa mang tên Nguyễn Sĩ Sách, Đặng Thúc Hứa, Đặng Thai Mai; tự hào về
các chiến sĩ cách mạng tiền bối như Nguyễn Côn, Tôn Quang Phiệt, Tôn Thị Quế,
Võ Thúc Đồng, Chúng ta ôn lại lịch sử để một lần nữa thấy rõ hơn ý nghĩa to lớn
của Xô viết Nghệ Tĩnhn

Chú thích:
(1) Hồ Chí Minh tuyển tập, Nxb Sự Thật, Hà Nội, 1960, tr.194
(2) Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3, 1930 - 1935, Nxb Chính trị Quốc gia, H.1995,
tr.51
(3) Hồ Chí Minh toàn tập, Sđd, tr.54, 57