Trao đổi về nghĩa của từ Sâm Thương
Từ Sâm Thương được Ngữ văn 9 - tập I chú giải như sau: “Sâm Thương: chính là
sao Kim, một hành tinh trong hệ mặt trời nhưng người xưa cho là 2 ngôi sao, một
ngôi mọc ở phía đông, một ngôi ở phía tây, sao này mọc, sao kia lặn. Dùng Sâm
Thương là để chỉ sự cách biệt không bao giờ gặp nhau” (Đầu trang 106 NV 9 -
Tập I - NXB GD, 2008). Qua đoạn chú giải trên, các Giáo sư biên soạn NV 9 -
Tập I muốn nhắc nhở thầy trò trong các trường phổ thông nhớ chú ý để hiểu cho
đúng rằng Sâm Thương là sao Kim, không phải “là 2 ngôi sao, một ngôi mọc ở
phía đông, một ngôi ở phía tây, sao này mọc, sao kia lặn. Dùng Sâm Thương là để
chỉ sự cách biệt không bao giờ gặp nhau”.
Từ Sâm Thương được Ngữ văn 9 - tập I chú giải như sau: “Sâm Thương:
chính là sao Kim, một hành tinh trong hệ mặt trời nhưng người xưa cho là 2 ngôi
sao, một ngôi mọc ở phía đông, một ngôi ở phía tây, sao này mọc, sao kia lặn.
Dùng Sâm Thương là để chỉ sự cách biệt không bao giờ gặp nhau” (Đầu trang 106
NV 9 - Tập I - NXB GD, 2008). Qua đoạn chú giải trên, các Giáo sư biên soạn NV
9 - Tập I muốn nhắc nhở thầy trò trong các trường phổ thông nhớ chú ý để hiểu
cho đúng rằng Sâm Thương là sao Kim, không phải “là 2 ngôi sao, một ngôi mọc
ở phía đông, một ngôi ở phía tây, sao này mọc, sao kia lặn. Dùng Sâm Thương là
để chỉ sự cách biệt không bao giờ gặp nhau”. Như người xưa khắp cả nước ta,
trong đó có nhà thơ thiên tài Nguyễn Du đã hiểu nhầm trong suốt mấy trăm năm
nay. Nhưng theo các từ điển của Trung Quốc như từ điển tiếng Hán hiện đại in
năm 1994, từ điển Từ Hải in năm 1989, từ điển Từ Nguyên in năm 1997 thì Sâm
Thương là 2 ngôi sao. Sao Sâm là 1 trong 7 ngôi sao thuộc chòm sao Bạch Hổ.
Sao Thương là 1 trong 7 ngôi sao thuộc chòm sao Thương Long. Sao Sâm luôn
mọc ở phía Tây. Sao Thương luôn mọc ở phía Đông. Sao Sâm và sao Thương
không bao giờ cùng xuất hiện cùng một lúc trên bầu trời, lúc sao này mọc thì sao
kia đã lặn và ngược lại. Vì vậy, người ta thường dùng hình ảnh Sâm Thương theo
2 nghĩa sau:
1, Bạn bè, anh em hoặc vợ chồng phải sống xa xôi cách trở, khó lòng gặp
nhau hoặc không bao giờ gặp nhau (giống như sao Sâm và sao Thương).
2, Bạn bè, anh em hoặc vợ chồng bất hòa, lục đục nên ít khi gặp nhau hoặc

lệnh). Thương: sao Thương tức là chòm sao Tâm, gồm 3 ngôi sao ở phía đông,
nằm trong nhị thập bát tú (Antare) màu đỏ lửa. Lễ Ký: Quý hạ chi nguyệt hôn hỏa
trung = Tháng 6, buổi tối sao Tâm ở chính giữa trời (Hỏa tức chỉ sao Tâm). Thơ
Đỗ Phủ (Đường): Nhân sinh bất tương kiến, động như Sâm dữ Thương = Đời
người ta không gặp được nhau, chuyển dời như sao Sâm sao Thương” (trang 183 -
Truyện Kiều, NXB Hà Nội in lần thứ 20, 1999). Tôi cho rằng Giáo sư Nguyễn
Thạch Giang giải thích như thế là rất đúng nhưng hơi rườm rà và có một vài chỗ
làm cho độc giả khó hiểu. Nhiều độc giả cũng không hiểu “nhị thập bát tú” nghĩa
là gì. Hai dẫn chứng của Lễ Ký cũng làm cho nhiều độc giả cảm thấy xa lạ và khó
hiểu. Theo tôi, các từ điển của Trung Quốc giải thích như thế là rất ngắn gọn, sáng
sủa, dễ hiểu, dễ nhớ, giúp cho nhiều độc giả ở nước ta hiểu dễ dàng 2 câu thơ:
Sâm Thương chẳng vẹn chữ tòng
Tại ai há dám phụ lòng cố nhân
Ca dao ta cũng có những câu như sau:
Đôi ta như thể Sâm Thương
Xa xôi cách trở, nhớ thương cháy lòng
Tuy rằng cách một dòng sông
Mà như là cách biển Đông nghìn trùng
Bao giờ ta được trùng phùng
Giải bày tâm sự, thỏa lòng ước ao.
Qua phân tích và chứng minh như trên, chúng ta thấy rằng nhà thơ thiên tài
Nguyễn Du, Giáo sư Nguyễn Thạch Giang và các tác giả văn học dân gian xưa kia
ở nước ta khi sáng tác ca dao đã hiểu và sử dụng từ Sâm Thương đúng như các từ
điển Trung Quốc giải thích. Nếu hiểu Sâm Thương là sao Kim như các Giáo sư
biên soạn NV 9 - Tập I thì 2 câu thơ trong truyện Kiều có thể đổi thành:
“Sao Kim chẳng vẹn chữ tòng
Tại ai há dám phụ lòng cố nhân”
Sâm Thương và sao Kim đều là 4 tiếng có thanh bằng như nhau, do đó nếu
thay Sâm Thương bằng sao Kim thì âm điệu của câu thơ vẫn không đổi. Mặt khác,
Sâm Thương và Sao Kim đều là danh từ riêng, do đó thay Sâm Thương bằng Sao