Soạn bài “ Ai đã đặt tên cho dòng sônga”
Mục đích chuyên đề này nhằm giúp các em củng cố những kiến thức cơ bản xoay
quanh tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông”.
- Hình tượng dòng Hương qua cảm nhận độc đáo của nhà văn.
- Hình tượng nhân vật tôi nhạy cảm, giàu suy nghiệm.
- Phong cách tùy bút Hoàng Phủ Ngọc Tường.

KIẾN THỨC CƠ BẢN

1. Khái quát:
a. Tác giả:
+ Tiểu sử

- Sinh ra, nhiều năm sống và hoạt động cách mạng, công tác tại Huế > gắn bó với
đất và người nơi đây, am hiểu sâu sắc cội nguồn và linh hồn văn hóa xứ sở.

+ Con người:
- Trí thức yêu nước.
- Vốn hiểu biết sâu rông trên nhiều lĩnh vực.

+ Sáng tác:

- Sở trường: bút kí, tùy bút.
- Phong cách nghệ thuật:

• Sự kết hợp nhuần nhuyễn

o Giữa chất trí tuệ và chất trữ tình.
o Nghị luận sắc bén với suy tư đa chiều trên nền tảng hiểu biết sâu rộng về triết
học, văn hoá, lịch sử…


+ Biện pháp nhân hoá: Sông Hương như “cô gái Di - gan phóng khoáng và man
dại”, với “bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng” > nữ tính, vừa dịu
dàng vừa mãnh liệt hoang sơ > không chỉ ngắm nghía “khuôn mặt kinh thành”,
nhà văn còn khơi về nguồn cội để khám phá vẻ đẹp tâm hồn thăm thẳm mà chính
dòng sông cũng không muốn bộc lộ.

ð Hé mở một phát hiện mới của tác giả về vẻ dẹp của Sông Hương: Người ta hay
nghe tới sông Hương gắn với Huế “dịu dàng pha lẫn trầm tư”, êm đềm, trong trẻo
nay lại biết tới phần dữ dội, mê hoặc, khó cưỡng của dòng sông.

b. Đoạn 2: Sông Hương trong mối quan hệ với kinh thành Huế

+ Quan hệ giữa sông Hương và có đô: “người tình mong đợi” >hành trình về cố đô
được hình dung như “một cuộc tìm kiếm có ý thức” một người tình trong mộng
của người con gái.
+ Hành trình về xuôi tìm “người tình mong đợi”

- Giữa cánh đồng Châu Hoá đầy hoa dại: là “cô gái đẹp ngủ mơ màng” > gợi nhớ
truyện cổ tích “Công chúa ngủ trong rừng” > vẻongf đẹp lãng mạn của câu chuyện
cổ.

- Khi ra khỏi vùng núi: “chuyển dòng liên tục, vòng những khúc quanh đột ngột’,
“vẽ một hình cung thật tròn, ôm lấy chân đồi Thiên Mụ, vượt qua, đi giữa âm vang,
trôi di giữa hai dãy đồi sừng sững như thành quách, với những điểm cao đột ngột”
> linh hoạt, rạo rực sức trẻ và sự khao khát.
- Qua Vọng Cảnh, Tam Thai, Lựu Bảo: “mềm như tấm lụa”
- Qua những dãy đồi tây nam thành phố: ánh lên “những mảng phản quang nhiều
màu sắc” “ sớm xanh, trưa vàng, chiều tím”
- Qua lăng tẩm đền đài: “vẻ đẹp trầm mặc nhất” “như triết lí, như cổ thi” > so sánh
độc đáo, giàu sức gợi > tả mặt nước phẳng lặng và không gian bờ bãi u tịnh bằng

(Liên hệ với Nguyễn Trãi trong “Bình Ngô đại cáo”: đặt các triều đại Việt Nam
sánh ngang với các triều đại Trung Hoa)
• Liên tưởng khi từ khói lửa miền Nam tới Lê –nin-grát, đứng nhìn sông Nê-va,
lâu năm xa Huế:

o Sống dậy giấc mơ lộng lẫy của tuổi dại: muốn hóa làm một con chim nhỏ đứng
co một chân trên con tàu thủy tinh để đi ra biển.
o Cuống quýt vỗ tay, nhưng sông Nê-va đã chảy nhanh quá, không kịp cho lũ hải
âu nói một điều gì với người bạn của chúng đang ngẩn ngơ trông theo > Hai nghìn
năm trước: triết gia Hi Lạp “khóc suốt đời vì dòng sông trôi đi quá nhanh”.
o Nhớ lại con sông Hương: “quý điệu chảy lững lờ của nó khi đi ngang thành
phố”> điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế.
ð Khám phá vả cảm nhận sâu sắc đặc trưng riêng của dòng sông khi chảy qua kinh
thành Huế: điệu chảy êm đềm, chậm mềm, lặng lẽ, như không vương vấn chút nào
cái xô bồ của thời gian, sự nuối tiếc của con người vì mọi thứ một đi không trở lại
> Sông Hương nguyên sơ, trăm năm không đổi thay, như mang thần thái, quan
niệm vũ trụ tuần hoàn của Phương Đông, như điệu chảy thời gian bất di bất dịch
trong thơ ca cổ điển Việt Nam và Trung Hoa > Sông Hương mang cảm nghiệm
thời gian và niềm tự hào của nhà thơ.

- Sông Hương “trong khoảnh khắc trùng lại của sông nước”: người tài nữ đánh đàn
lúc đêm khuya > liên tưởng:

• Nền âm nhạc cổ điển Huế: “được sinh thành trên mặt nước của dòng sông này” >
Sông Hương gắn với lịch sử âm nhạc lâu đồi của Huế, là cái nôi hình thành nền
âm nhạc truyền thống > gợi nhắc đến sông Nile, sông Hắng, sông Hoàng Hà –
cũng là những cái nôi hình thành những nền văn hóa lớn trên thế giới > nhà văn
cảm nhận dòng sông ở góc độ văn hóa.
• Nguyễn Du và Truyện Kiều > linh hồn, niềm tự hào của quốc văn Việt Nam >
dòng sông mang những thổn thức của cha ông, gắn bó với các giá trị văn hóa, văn

trầm của lịch sử dân tộc.
- Khái quát: Sông Hương là vậy, là dòng sông của thời gian ngân vang, của sử thi
viết giữa màu cỏ lá xanh biếc. Khi nghe lời gọi, nó biết cách tự hiến đời mình làm
một chiến công, để rồi nó trở vè với cuộc sống bình thường, làm một người con
gái dịu dàng của đất nước.

ð Nếu như ở đoạn 1 và 2, sông Hương được cảm nhận chủ yếu trên bề rộng của
không gian địa lí với những liên tưởng độc đáo thì ở đoạn này, sông Hương được
bố cục theo chiều sâu của lịch sử. Nó ghi dấu những chiến công, lặng khóc cho
những hi sinh âm thầm, vùng lên quật khởi…> giống như một tấm gương soi vào
lịch sử. Sông Hương như biết bao chiến sĩ vô danh trên dải đất hình chữ S. (Sinh
ra không phải cầm súng cầm mác nhưng kẻ thù buộc ta phải đấu tran. Khi bình
yên, họ lại trở về với cuộc sống bình thường, trở về bản tính tự nhiên muôn thủa ,
như sông Hương “làm một người con gái dịu dàng của đất nước”)

+ Trong mối quan hệ với thi ca:

- Có một dòng sông thi ca về sông Hương mà nước luôn đổi màu.(thơ Tản Đà,
Cao Bá Quát, Bà huyện Thanh Quan, Tố Hữu).
- Nhà thơ hỏi với trời, với đất: Ai đã đặt tên cho dòng sông?

• Đối tượng hỏi: đất, trời.
• Nội dung hỏi: ai đã đặt tên cho dòng sông? > câu hỏi dường như không thể có
một lời đáp cụ thể
• Mục đích:

o Không phải để hỏi nguồn gốc của một danh xưng địa lý thong thường mà là một
sự nhấn mạnh, ẩn chứa niềm tự hào sâu sắc về dòng sông quê hương.
o Gợi mở cho người đọc những hướng trả lời khác nhau bằng trải nghỉệm văn hóa
của bản thân.