Sau đây là một bài bình thơ "Ông Đồ Già". Bài này của một tác giả khuyết danh, và đã được đăng trên nguyệt
san “Kiến Thức Ngày Nay”, xuất bản tại Sài Gòn (5/94)
Ông đồ - Vũ Đình Liên -

Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già
Bày mực tàu, giấy đỏ
Bên phố đông người qua
Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài
Hoa tay thảo những nét
Như phượng múa, rồng bay
Nhưng mỗi năm, mỗi vắng
Người thuê viết nay đâu
Giấy đỏ buồn không thắm
Mực đọng trong nghiên sầu
Ông đồ vẫn ngồi đấy
Qua đường không ai hay
Lá vàng rơi trên giấy
Ngoài trời mưa bụi bay
Năm nay đào lại nở
Không thấy ông đồ xưa
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ ?
(1936)
Bình Thơ "Ông Đồ Già"
Tất cả, năm khổ thơ với vỏn vẹn trăm từ, thoáng qua như một phim tài liệu cực ngắn. Nhưng do đâu điệu buồn
của nó chưa thôi day dứt lớp người ở những năm cuối của thế kỷ 20, mà phần lớn xa lạ với Hán học và có khi
chưa một lần nhìn thấy hình ảnh ông đồ khăn đóng, áo the của một thời ! Những bạn đọc của thời mở cửa, đang
háo hức với một ngoại ngữ phổ biến hơn cả thứ tiếng đã thay thế chữ nghĩa của ông đồ ngày nào, đồng cảm thế
nào với bài thơ ? Họ tìm thấy điều gì gần gủi ở ông già cô đơn ấy khi ngay những kẻ cùng thời đã tỏ ra hững hờ

Ông đồ vẫn ngồi đấy
Qua đường không ai hay."
Cho đến khi lụi tàn hẳn, và đất trời hình như cũng muốn hòa vào cuộc ngậm ngùi chung bằng làn mưa bụi bay
và cái tiết trời bỗng dưng da diết.
Cảnh ấy, sắc ấy, tình ấy hòa hợp với nhau đưa cảm xúc cao dần để tiếng thở dài cuối cùng: "Những người
muôn năm cũ - Hồn ở đâu bây giờ ?"
trở nên sâu lắng hơn, lay động tình người hơn.
Ở mặt khác bài thơ lại đan chéo những cặp đối nghịch: cái tất bật của khách qua đường và sự đơn độc của ông
đồ, cái buồn thấu xương của kiếp người bên cảnh phố phường rộn ràng mừng xuân mới, và bất nhẫn làm sao,
sự lặng lẽ của người đại diện cuối cùng của nền Hán học tàn tạ, lặng lẽ cả lúc rút lui, lại diễn ra ở một nơi ồn
ào, trần ai bậc nhất trên thế gian: hè phố ! Cái đám tang tự đưa giữa phố đông hững hờ mà người tri âm duy
nhất lại có mặt khi cỗ xe khuất bóng từ lâu rồi !
Có sự dồn nén thái quá những cặp hòa hợp và đối nghịch trên vuông thơ nhỏ hẹp có 100 từ này. Nhưng là sự
thái quá làm nên kiệt tác. Mỗi chúng ta sau phút lặng người, và gần như tránh mặt nhau vì cái cảm giác đồng
trách nhiệm nào đó, bỗng bắt đầu giành nhau lên tiếng. Nhưng tất cả như bị hút, bị dạt đi trong cái từ trường do
chính sự im lặng của nhân vật. Vâng, âm thanh có trọng lượng nhất mà bài thơ tạo được chính là sự im lặng
tuyệt đối của ông đồ. Nó đè nặng lên tim. Nó khuấy động não bộ. Nó tạo trạng thái tinh thần bất ổn cần thiết để
đối mặt với bất cứ một vấn đề nghiêm túc nàọ. Có điều đâu thực sự là v/đ, là tầng cảm xúc chính của bài thơ ?
Theo Hoài Thanh thì "Ông Đồ" là "lời sám hối của cả bọn thanh niên chúng ta đối với lớp người đang đi về cõi
chết", những con người mà một thời họ đã "xúm nhau lại chế giễu họ quê mùa, mạt sát họ hủ lậu". Nhà phê
bình đã có một trích dẫn quan trọng từ bức thư của chính Vũ Đình Liên: "Ông chính là di tích đáng thương của
một thời tàn", và dựa vào ý này, tác giả "Thi nhân Việt Nam" kết luận: "Bài thơ của người có thể xem là một
việc nghĩa cử"
Sẽ là một chuyện thất lễ và dường như vô lý nữa khi nghi ngờ ý kiến của chính tác giả và nhà phê bình uy tín.
Nhưng khi ở một đoạn khác, Hoài Thanh gọi đối tượng của nhà thơ bằng cụm từ không úp mở "Những kẻ thân
tàn ma dại" đang "đi về cõi chết" thì chúng tôi e rằng giọng tuyên ngôn hùng hồn mà ông bắt buộc phải dùng
khi hạ huyệt thơ cũ và tôn xưng vị trí của thơ mới có ảnh hưởng phần nào tới việc bình thơ chăng ? Nếu đọc
một bài thơ khác cũng cùng điệu hoài cổ, bài "Lòng ta là một hàng thành quách cổ", chúng ta nhận ra giọng
thương tiếc trang trọng hơn là lối thương hại của kẻ thắng cuộc. Và tiếng thở dài băn khoăn ở cuối bài thơ "Ông
Đồ" có một chiều sâu hơn thứ tình cảm biết điều của người đang đi dự tang lễ, đang đi làm chuyện nghĩa cử.

hơn một lần chúng ta đã chứng kiến. Sự vồ vập với những giá trị ngoại lai đáng nghi ngại, thái độ "vô tri bất
mộ" đối với di sản quý báu của người đi trước, và nói riêng mặt ngôn ngữ, tiếng nói cha ông đang có nguy cơ
trở thành một thứ "ngoại ngữ" thất sủng ngay trên quê hương mình.
Và vì vậy, người ta vẫn còn ngậm ngùi, băn khoăn khi đọc "Ông Đồ". Việc rút lui lặng lẽ không đơn từ khiếu
nại của ông không chỉ gợi thương tâm, mà tiếp tục mời gọi, khuấy động những vấn đề sâu xa cho xã hội cùng
suy ngẫm. Tôi ngờ rằng đấy chính là tầng cảm xúc của bạn đọc thời nay.
ĐỌC BÀI BÌNH THƠ - MẤY LỜI TRI NGỘ
Đang vội mà sao lòng lắng lại, bâng khuâng, thổn thức trước một bài bình sâu sắc, thâm thúy đến vậy. Bài thơ
nổi tiếng này xưa nay đâu ít giấy mực, công phu để bàn tán. Thế mà bài viết này vẫn có được một vị trí, và dễ
chiếm được tình cảm người đọc, nhất là những người từng trãi trong nghề học văn, dạy văn, quả là chuyện
không bình thường.
Trước hết, xin cảm ơn cô giáo dạy Toán đã có công ST, ghi chép lại. Những tài liệu quí như thế này giá mà
được đưa lên trang riêng (môn Văn) của Sở GD& ĐT N.A hay của Violet để có thể giúp cho nhiều GV,HS, thì
chắc sẽ góp phần "nâng cao dân trí" hơn nhiều.
Bài bình có đoạn đã chạm đến một ý mà nếu so sánh với "Sông lấp" và nhiều ý thơ tương tự nữa của TX, NK
cuối thế kỷ XIX thì chắc sẽ sâu sắc hơn.Đoạn nói về tâm thế hoài cổ, giữ gìn những giá trị truyền thống của dân
tộc cũng vậy. Tiếc là chưa khai thác được đúng chổ đọng, chổ xoáy đáng giá ấy.
Kiến thức uyên bác mà bút lực biết kìm nén. Nhiệt tình dâng trào mà văn phong biết khuôn thước, mẫu mực,
khúc chiết. Hệt như cây đang sung sức mà người tạo dáng biêt uốn, biết cài để cây có hình, có thế, có dáng
và bỡi thế mà cũng rất có giá ! Xin cảm ơn.
P
HAN ANH CƯƠNG ( Chiều 10.5.2010)