1

NÉT ĐỘC ĐÁO CỦA NGHỆ THUẬT
RỐI NƯỚC TRUYỀN THỐNG Con người nơi đây hay làm và giàu óc sáng tạo. Ngoài thời gian mùa màng
đồng áng, họ đã biết dựa vào sông nước để sáng tạo ra những trò giải trí diễn
vào dịp lễ hội, ngày vui, ngày Tết, mà nổi bật lên là trò múa rối nước. Nghệ
thuật biểu diễn múa rối nước là một loại hình sinh hoạt văn hoá truyền thống
lâu đời, nó đã có từ xa xưa trong lịch sử văn hóa dân tộc với những nét độc đáo
riêng.
Múa rối nước là một sáng tạo độc đáo của cư dân vùng châu thổ sông Hồng, được
manh nha từ công cuộc chế ngự nước, cải tạo nước thành yếu tố số một cho việc
sản xuất nông nghiệp. Phạm vi hoạt động của nó bao gồm nhiều tỉnh như Thái
Bình, Phú Thọ, Thanh Hoá, Nam Hà, Hà Tây Yếu tố độc đáo của rối nước là sử
dụng mặt nước làm sân khấu để con rối diễn trò, đóng kịch. Buồng trò rối nước
được nhân dân quen gọi là nhà rối hay thủy đình, được dựng lên giữa ao, hồ với
kiến trúc cân đối tượng trưng cho mái đình của vùng nông thôn Việt Nam. Tất cả
buồng trò, sân khấu cùng trang bị cờ, quạt, voi, lọng, cổng hàng mã đúng là một
khu đình làng thu nhỏ lại thành một cảnh đẹp như trong mộng với những mái uốn
cong lung linh phản chiếu trên mặt nước. Sân khấu rối nước là khoảng trống trước
mặt buồng trò, nó chỉ thực sự hoàn chỉnh khi đã vào chương trình biểu diễn và
2

cũng bắt đầu mất đi ngay khi chấm dứt tiết mục cuối cùng. Qua những tiết mục biểu diễn của nghệ thuật rối nước cổ truyền, những cảnh sinh
hoạt bình thường về đời sống, tập tục tinh thần và vật chất truyền đời của người
nông dân Việt Nam được thể hiện một cách rõ nét.

thuật múa rối. Quân rối đẹp mới chỉ có giá trị về mặt điêu khắc. Sự thành công của
quân rối nước chủ yếu trông vào sự cử động của thân hình, hành động làm trò đóng
kịch của nó. Các nghệ nhân dân gian đã dựa vào kinh nghiệm, lần mò trong thực
tế, tìm tòi, sáng tạo và để lại cho đời nay nhiều kiểu máy rối nước phong phú và đa
dạng.
Ta có thể gặp ở đây khá nhiều đồ dùng thường ngày của nghề lúa nước mà người
nông dân tự làm ra như thừng, sào, vọt để làm máy điều khiển quân rối. Máy
điều khiển rối nước có thể được chia làm hai loại cơ bản: máy sào và máy dây đều
4

có nhiệm vụ làm di chuyển quân rối và tạo hành động cho nhân vật. Máy điều
khiển được giấu trong lòng nước, lợi dụng sức nước, tạo sự điều khiển từ xa, cống
hiến cho người xem nhiều điều kỳ lạ, bất ngờ khó lý giải. Người nghệ nhân rối
nước đứng trong buồng trò để điều khiển con rối. Họ thao tác từng cây xào hoặc
giật con rối bằng hệ thống dây bố trí ở bên ngoài hoặc dưới nước. Ngâm bùn lội
nước để làm nghệ thuật không phải là một công việc bình thường thích thú với mọi
người. Nếu không phải là người sống ân tình với nước tới mức "Sống ngâm da,
chết ngâm sương" như cư dân trồng lúa nước, thì khó có được sự truyền cảm nồng
nhiệt vào hành động của nhân vật rối nước.
Trong nghệ thuật múa rối nước, nghệ thuật sử dụng mặt nước cũng là yếu tố quan
trọng tạo nên sức mạnh của con rối. Là sân khấu ngoài trời giữa ao hồ mà trò rối
lại xuất thân là các trò không lời, nếu có thì chỉ là những câu ca dao mang tính chất
giới thiệu, minh hoạ, làm nền cho nên, rối nước cần âm thanh mạnh để giữ tiết
tấu và khuấy động không khí buổi diễn. Các phường hội dân gian chuyên dùng bộ
nhạc gõ dân tộc như trống cái, não bạt, mõ. Ngoài ra còn có pháo, tù và ốc hỗ trợ
đắc lực cho trò diễn. Âm nhạc rối nước mang tính đại náo của hội hè, có tác dụng
kích động mạnh cả người múa lẫn người xem.
Vốn là một nghệ thuật lấy động tác làm ngôn ngữ diễn đạt, rối nước gắn bó với âm
nhạc như nghệ thuật múa. Âm nhạc điều khiển tốc độ, giữ nhịp, dẫn dắt động tác,
gây không khí với tiết tấu truyền thống vẫn giữ vai trò chủ đạo trong sân khấu.