ĐÔI NÉT VỀ NGHỆ THUẬT SƠN
MÀI VIỆT NAM

HUỲNH VĂN GẤM-Giờ giải lao-Sơn màiCũng không thể phủ nhận một điều, đó là thông qua sự thể nghiệm tìm
tòi với không ít những yếu tố bản lĩnh và dũng cảm, các họa sĩ trẻ Việt
Nam đã góp phần tạo nên một bộ mặt khá đa dạng cho hội họa sơn mài
truyền thống. Họ đã cách tân, mở mang nhiều từ phương th
ức biểu hiện
sáng tạo với những nội dung mới mang nhiều phong cách. Bên cạnh
(hoặc là nối tiếp) những nội dung truyền thống văn hóa, tôn giáo, tín
ngưỡng, họ còn mạnh dạn đưa những chủ đề như tình yêu hiện đại,
những nỗi bức xúc, ám ảnh chủ quan đầy nội tâm phức tạp và thể
hiện chúng trên nền chất liệu sơn mài truyền thống.
Trong lịch sử dân tộc, nghề sơn xuất hiện khá sớm. Cư dân Việt cổ từ
khoảng 2.500 năm trước đã tìm thấy cây sơn mọc hoang dã và đã biết
cách sử dụng nhựa cây để trám thuyền hay dùng để phủ lên các vật
dụng khác nhằm tăng độ bền chắc cho vật dụng. Trong quá trình phát
triển, có thể nói, nghề sơn hầu như luôn song hành với nghề tạc tượng,
các chạm khắc trang trí trong các công trình kiến trúc. Vì v
ậy, suốt thời
kỳ phong kiến Đại Việt, nghề sơn khá hoàn hảo. Khắp các xứ Đông,
Nam, Đoài, Bắc, đâu đâu cũng có nghề sơn. Xứ Đông có làng Hà Cầu
(Đồng Minh, Vĩnh Bảo, Hải Phòng) nổi tiếng bởi hai nghề sơn và tạc
tượng; Xứ Bắc có Đình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh) nổi danh nhờ độc
quyền chất sơn then bóng mịn không đâu bằng; Vùng Sơn Nam Hạ có
làng sơn quang Cát Đằng (nay thuộc ý Yên, Nam Định); Vùng Hà Tây
(thuộc xứ Đoài xưa) có mật độ các làng nghề sơn khá dầy đặc: Chuyên
Mĩ, Bối Khê, Bình Vọng, Hạ Thái, Văn Giáp

những năm đầu của thập kỷ 30 (thế kỷ 20), thầy và trò của trường Cao
đẳng Mĩ thuật Đông Dương bắt đầu làm quen với chất liệu sơn truyền
thống với sự cộng tác của các nghệ nhân, trong đó có cụ Đinh Văn
Thành - nghệ nhân quê làng Hạ Thái (Hà Tây). V
ừa tiếp xúc với nền mĩ
thuật châu Âu, nghệ nhân Đinh Văn Thành cùng các họa sĩ, các sinh
viên của trường vừa mạnh dạn tiến hành nh
ững thử nghiệm đối với chất
liệu sơn, nhằm khắc phục những hạn chế về bảng màu vốn chưa được
phong phú, chỉ hạn chế trong các màu đen, đỏ, vàng kim hoặc bạc phủ
hoàn kim mà thôi. Nhờ quá trình tìm tòi thể nghiệm đó, các họa sĩ Việt
Nam đã nắm bắt được kĩ thuật pha chế các loại sơn chín, kĩ thuật sử
dụng các chất liệu sơn (son trai, son tươi, son nhì), biết cách sử dụng
vàng bạc quỳ được rây nhỏ thành bột, pha trộn vào sơn cánh gián được
pha nhựa thông hoặc dầu trẩu. Với cách pha chế mới này, người ta có
thể vẽ nhiều lớp sơn màu chồng lên nhau, sau mỗi lớp sơn lại mài nhi
ều
lần trong nước sạch, tạo ra nhiều màu sắc. Ngoài ra, với kĩ thuật sử
dụng tài tình chất liệu dân dã như vỏ trứng, vỏ trai các họa sĩ đã tạo
được nhiều hòa sắc trắng với dạng một nền men rạn hấp dẫn, hoặc ánh
sắc muôn màu của xà cừ (vỏ trai) rất phong phú.
Bước ngoặt này đã mở ra cho ngành nghề sơn cổ truyền sang một kỷ
nguyên mới, mang đến cho diện mạo mĩ thuật hiện đại Việt Nam một
sắc thái mới. Người ta gọi cuộc cách tân trong nghệ thuật sơn mài cũng
chính là cu
ộc cách mạng trong nền hội họa Việt Nam. Bản thân danh từ
“sơn mài” đã được ra đời trong thời kỳ này để khỏi lẫn với lối làm sơn
cổ truyền thường vẫn quen gọi là “sơn ta”, “sơn quang dầu”. Sơn mài
thực sự bước chân vào lĩnh vực hội họa tạo hình và ngày càng chiếm
một vị trí quan trọng trên thị trường tranh quốc tế. Ngoài ra, kỹ thuật

thời, dẫn tới một giai đoạn mới cao hơn hẳn về chất lượng của toàn bộ
nền nghệ thuật tạo hình Việt Nam. Chính các tác phẩm sơn mài này
làm cho chất liệu sơn mài trở thành một chất liệu tạo hình dẫn đầu, đặc
sắc và độc đáo của mĩ thuật Việt Nam đó là: Tát nước đồng chiêm
(Trần Văn Cẩn), Qua bản cũ (Lê Quốc Lộc), Nhớ một chiều Tây Bắc
(Phan Kế An), Đi chợ Bắc Hà (Mai Văn Nam), Kết nạp Đảng ở Điện
Biên Phủ (Nguyễn Sáng), Nhà tranh gốc mít (Nguyễn Văn Tỵ), Tre
(Trần Đình Thọ), Bình minh trên nông trang (Nguyễn Đức Nùng,
Không dừng lại ở đó, các thế hệ họa sĩ nối tiếp nhau vẫn luôn luôn tìm
cách khai thác các thế mạnh của loại chất liệu, nội dung cho đến cách
biểu hiện. Nhưng cũng không ít họa sĩ trẻ đã tạo cho mình một sự phá
cách: Trên nền vóc cổ xưa, họ đưa vào hàng loạt những chất liệu mới
mà gọi tóm lại là “chất liệu tổng hợp”, với mong muốn tạo nên hiệu
quả thẩm mĩ mới lạ. Tất nhiên, không phải lúc nào những thử nghiệm
cũng có thể thành công mà thậm chí, đôi khi, chúng còn góp phần làm
lệch hướng, phá đi vẻ đẹp nền nã, cao sang của sơn mài truyền thống.
Cũng không thể phủ nhận một điều, đó là thông qua sự thể nghiệm tìm
tòi với không ít những yếu tố bản lĩnh và dũng cảm, các họa sĩ trẻ Việt
Nam đã góp phần tạo nên một bộ mặt khá đa dạng cho hội họa sơn mài
truyền thống. Họ đã cách tân, mở mang nhiều từ phương thức bi
ểu hiện
sáng tạo với những nội dung mới mang nhiều phong cách. Bên cạnh
(hoặc là nối tiếp) những nội dung truyền thống văn hóa, tôn giáo, tín
ngưỡng, họ còn mạnh dạn đưa những chủ đề như tình yêu hiện đại,
những nỗi bức xúc, ám ảnh chủ quan đầy nội tâm phức tạp và thể
hiện chúng trên nền chất liệu sơn mài truyền thống. Công bằng mà nói
thì cũng không ít các tác phẩm của họ cũng đạt đến những thành công
nhất định, được mọi người công nhận. Có thể kể đến một vài họa sĩ trẻ
vẽ tranh sơn mài hiện đại như Đinh Quân, Vũ Thăng, Mai Đắc Linh,
Xuân Việt, Trịnh Quốc Chiến Họ và nhiều, rất nhiều những họa sĩ gi