NGHĨ VỀ SỰ VẮNG BÓNG HÌNH
ẢNH CON TRÂU TRÊN TRỐNG
ĐỒNG ĐÔNG SƠN

Cho đến nay, những phát hiện khảo cổ qui mô về Trống Đồng với một
phạm vi rất rộng lớn từ Nam Trung Hoa qua Việt Nam đến lndonexia,
Malayxia, tức là trên địa bàn Đông Nam á cổ vẫn không tìm thấy hình
ảnh con trâu, một con vật rất thân thuộc ở miền đất này.
Cho đến nay, những phát hiện khảo cổ qui mô về Trống Đồng với một
phạm vi rất rộng lớn từ Nam Trung Hoa qua Việt Nam đến lndonexia,
Malayxia, tức là trên địa bàn Đông Nam á cổ vẫn không tìm thấy hình
ảnh con trâu, một con vật rất thân thuộc ở miền đất này.
Vậy thì tại sao trên trống đồng Đông Sơn không tìm thấy hình ảnh con
Trâu?!! Trên trống đồng tìm thấy ở Nam Trung Hoa và Việt Nam bò là
một trong số con vật được miêu tả. Phần đông các học giả cho rằng
những con bò này được dùng trong hoạt động tế lễ của người x
ưa. Trên
một số trống đồng ở Vân Nam đã miêu tả chi tiết này khá rõ (Trống
đồng đào được ở trại A-chương Vân Nam). Bài viết tập trung vào vấn
đề tại sao lại chỉ xuất hiện bò chứ không phải là trâu trên các trống
đồng.
Khả năng thứ nhất: vào thời kỳ văn hoá Đông Sơn, con trâu vẫn là con
vật xa lạ với các cư dân Đông Sơn.
Khả năng thứ hai: vào thời kỳ văn hoá Đông Sơn, con trâu là con vật
kiêng kỵ, không cát tường nên người ta tránh khắc vẽ chúng.
Khả năng thứ ba: trống đồng được tìm thấy ở Việt Nam là sản phẩm
của một nền văn hoá khác, không có liên quan gì tới văn hoá bản địa.
Khả năng thứ tư: Trống đồng tuy là văn hoá bản địa nhưng có chịu tác
động từ văn hoá lân bang. Và tác động này đã dẫn đến sự thiếu vắng
hình ảnh con trâu.
Khả năng thứ năm: so với trâu, bò mang giá trị tâm linh cao hơn, cho

lúa nước như Việt Nam thì trâu là chủ lực của nhà nông. Con trâu
không thể là vật xa lạ.
Giả thiết thứ hai: Trâu là con vật kiêng kị
Trong tâm trí người Việt, trâu là con vật hiền lành, tượng trưng cho đ
ức
tính cần cù, chăm chỉ, nhẫn nại. Con trâu hôm nay không khác con trâu
ngày trước. Liệu lòng người có thay đổi không?
Trong các truyền thuyết cổ, các tích truyện xưa, không bao giờ Trâu
hiện lên như một quái vật. ở Việt Nam, có một số nơi có phong tục
dùng trâu trắng tế thần.
Giả thiết thứ ba: Trống đồng là sản phẩm của một nền văn hoá khác.
Nếu trống đồng là sản phẩm của văn hoá Hoa Hạ thì hình ảnh ngựa
phải xuất hiện trong hệ thống hoa văn của trống đồng.
Trong văn hoá Trung nguyên, ngựa được ngưỡng mộ thực sự.
Trong Thoán từ của Kinh Dịch, tần suất xuất hiện các con vật như sau:
Ngựa 12 lần, chim 8 lần, rồng 6 lần, cọp 4 lần, bò 4 lần, cừu 3 lần, rùa
2 lần, cáo 2 lần, chuột 1 lần. Trong nghệ thuật tạo hình Trung Hoa,
ngựa được vẽ và nặn nhiều nhất, khó có dân tộc nào say mê ngựa như
người Trung Hoa. Lăng mộ Tần Thuỷ Hoàng hay tranh khắc Mộ Hán
xuất hiện rất nhiều ngựa và xe ngựa.
Con ngựa là một phương tiện giao thông tốt nhất phù h
ợp nhất, gắn liền
với các cuộc chiến tranh liên miên thời phong kiến. Con ngựa, xe ngựa
xuất hiện trên các bức tường trong lăng mộ, từ đường đời Hán, theo
giáo sư Wu Hung (Ngô Hồng) thì đấy là biểu tượng kép về sự phô diễn
quyền lực và ngụ ý như phương tiện luân chuyển từ cõi dương sang cõi
âm của thân chủ. Nhưng cho đến nay, những trống đồng Đông Sơn tìm
thấy ở Việt Nam không có hình ảnh ngựa. Mà ngược lại, thuyền, chim
nước, cá tiêu biểu cho một vùng khí hậu sông nước). Có thể ước đoán
rằng ở Vân Nam do có sự giao lưu nhất định với văn hoá Trung

hiện tượng phổ biến trong nhiều nền văn hoá.
Hình vẽ bò xuất hiện trong hang động nổi tiếng ở Pháp v
à Tây Ban Nha
như Lascaux, Altamira, trên các bích hoạ trong kim tự tháp Ai Cập
Trong hệ thống thần thoại Hy La và ấn Độ, bò từng là hoá thân của
nhiều vị thần. Trong nghệ thuật tôn giáo, ý nghĩa tâm linh quan trọng
hơn hiện thực.
Ví dụ: sư tử là loài thú không có
ở Trung Quốc, nó chủ yếu sinh sống ở
Tây và Tây Nam á. Kể từ thời Đường trở đi, sư tử trở thành một con
vật xuất hiện thường xuyên trong lịch sử tạo hình Trung Quốc và trở
thành một biểu tượng của quyền uy. Hình ảnh sư tử du nhập vào Trung
Quốc có một sức sống lâu bền, rộng khắp từ Bắc chí Nam, từ Tây sang
Đông. Một con vật hoàn toàn hư cấu như con Rồng lại là con vật phổ
biến nhất trong các đồ án trang trí cung đình Trung Hoa. Trong nghệ
thuật tôn giáo, nghệ thuật là ảo vọng cuộc sống, đặc biệt là nghệ thuật
tôn giáo phương Đông.
Trong quá trình tìm hiểu nghiên cứu các biểu tượng, việc tìm kiếm
những bối cảnh văn hoá nguyên gốc là điều vô cùng quan trọng. Theo
quan điểm cả người viết, sự xuất hiện hình ảnh con bò mà không phải
là con trâu trên trống đồng, chủ yếu là do kết quả của ảnh hưởng văn
hoá khu vực hơn là sự phát triển tự thân. Tác giả nghiêng về giả thiết
thứ tư.
Vân Nam và Việt Nam đã có sự tương đồng văn hóa, có một cội nguồn
văn hoá chung, hy vọng trong thời gian tới sự hợp tác và trao đổi học
thuật giữa Vân Nam và Việt Nam ngày càng phát triển về cả bề rộng
lẫn chiều sâu.
TRẦN HẬU YÊN THẾ