TƯỢNG GỖ TẠC BỒ TÁT QUÁN THẾ ÂM, ĐẠI THẾ CHÍ
CÙNG PHẬT ADIĐÀ TRONG KHO TÀNG BIỂU TƯỢNG TÔN
GIÁO VIỆT NAM

TƯỢNG QUÁN THẾ
ÂM BỒ TÁT-đứng (Ch
ùa
Bà Đá-Hà Nội)

Đạo Phật là đạo tu để giải thoát, quan niệm sắc sắc, không không (hư
hư, thực thực - không thực mà thực - thực mà không thực). Đã được
các nghệ nhân, nghệ sĩ tạo hình Việt Nam sáng tạo lấy cái thực và hư,
chân và ảo, tục và thiêng để diễn tả cái sắc sắc không không ấy. Đây là
một sự sáng tạo bắt nhịp, thật là vi diệu trong việc đạo và việc đời của
các thế hệ nghệ sĩ tạo hình chúng ta.
Hình dáng, kích thước và sự thờ phụng các pho tượng trong các ngôi
chùa ở miền Bắc Việt Nam có các quy thức và ý nghĩa rõ ràng. Trong
phạm vi bài viết này xin được giới thiệu hai loại tượng gồm tượng Phật
và tượng Bồ tát.
Đó là tượng Đức phật Adiđà và hai vị Bồ tát hai bên tả hữu là Quán
Thế âm và Đại Thế Chí.
Nhìn vào những pho tượng Phật bày trong chùa, lớp trên cùng ở chỗ
giáp vách gần nóc chùa có ba pho tượng để ngang một dãy, khuôn khổ
bằng nhau, hình dáng giống nhau gọi là Tam Thế (là hết thảy Chư Phật
ở đời quá khứ, đời hiện tại và đời vị lai)
Trong phạm vi bài viết chỉ giới thiệu các pho tượng ở lớp thứ 2 (kể từ
trên xuống).
Lớp thứ hai có ba pho tượng lớn, pho tượng ngồi ở giữa là tượng Phật
Adiđà, pho tượng đứng bên tả là tượng Bồ tát Quán Thế âm, pho tượng
đứng bên hữu là tượng Bồ tát Đại Thế Chí. Ba pho tượng này thờ Đức
Phật và hai vị đại Bồ Tát ở Tây Phương cực lạc, chủ việc cứu độ chúng

“Tam muội”, tạo cho toàn thân đăng đ
ối, hai nửa phải trái cân nhau qua
trục đối xứng, đầu tượng dài 60cm, hộp sọ nở đỉnh đầu không nổi
“Nhục kháo” mà chỉ có “Bạch ngọc hào”, khuôn mặt trái xoan rất phù
hợp với thân hình thon thả. Nếp áo chảy dài rất nuột, sự phối hợp giữa
nếp áo đơn với nếp áo kép đã tạo cho pho tượng cảm giác có sự buông,
tượng đã chứa đựng nhiều yếu tố tạo hình (ở pho tượng này lần đầu t
ìm
thấy Phật đeo hoa tai kiểu bông sen rủ xuống). Ngực nở đầy đặn, có
đeo dây anh lạc, điêu khắc tỉ mỉ, mặt tượng toát ra vẻ từ bi thánh thiện
để cứu độ chúng sinh. Đây là pho tượng Adiđà ngồi, rất đặc trưng cho
loại tượng này trong các ngôi chùa khác ở Miền Bắc Việt Nam.
Tượng Phật Adiđà đứng
So với các tượng Phật Adiđà ngồi thì tượng Phật Adiđà đứng có số
lượng ít hơn. Các pho tượng này đều chung một bố cục đứng thẳng tr
ên
đài sen, hai chân mở tạo thế vững chắc, chững chạc của loại tượng có
hình thượng thu hạ thách. Tượng thường tạc có kích thước lớn hơn
người thực một chút, mặc áo có nếp buông dài chạm đất, hai vạt áo
chéo trước bụng để hở ngực trần, tay phải tượng duỗi thẳng chỉ xuống
đất biểu hiện sự chứng giám của âm phần, tay trái tượng co ngang
trước bụng bàn tay ngửa, hứng viên ngọc biểu hiện n
ơi đây có ánh sáng
Phật pháp và cũng là lối kết ấn “Cam lồ”. Đầu tượng có phần hơi thắt
trên đỉnh phía trước như muốn gợi ra sự đang phát triển của “Nhục
kháo” nhưng cũng có nhiều tượng khác dường như đầu tròn, tóc xoăn
xoáy ốc, không quan tâm đến “Nhục kháo”, phần ngực tượng thường
để trần trơn, hoặc có chữ vạn nhỏ ở chính giữa, hoặc đeo dây anh lạc
đơn giản. Mặt các tượng này đôn hậu, đầy đặn, tai dài, để trơn ho
ặc đeo

ngài không làm được. Nên ngài có sắc tướng ngàn mắt để nhìn thấy
ngàn nỗi thống khổ của các chúng sinh, khi thấy rồi lại có đủ ngàn đôi
bàn tay để cứu độ hết thảy ngàn nỗi thống khổ đó một cách thật linh
diệu.
4. Chuẩn đề Quan âm: Ngài là một ứng thân trong sáu quan âm, theo
đúng sách thì tượng của ngài được tạc phải có ba mắt và mười tám tay,
mình mặc áo trắng có hoa. Biểu tư
ợng của quyền năng cộng lực, có sức
mạnh vô hạn, vô biên khi cứu độ chúng sinh.
5. Phật Bà Quan âm: Là một bậc đại bồ tát đã tu gần thành Phật, có
thần thông rất lớn, chỉ vì thấy chúng sinh đau đớn, khổ sở ở trần gian
mà đem lòng đại từ, đại bi phát lời nguyện ở lại để cứu độ chúng
sinh” Tất cả các chúng sinh khi nào chưa thành Phật thì con nguyện
chưa thành Phật ”
Các loại tượng Quán Thế âm Bồ Tát
Gọi tắt là tượng Quan âm, được tạc thành tượng độc lập, dưới các dạng
“Quan âm ngàn mắt ngàn tay”, “Quan âm chuẩn đề”, “Quan âm Nam
Hải”, “Quan âm toạ sơn”, “Quan âm Tống Tử”
Ta còn thấy tượng quan âm tạc bộ đôi, với Bồ tát đại thế chí, bày ở hai
bên tượng Phật Adiđà, để tạo thành bộ ba gọi là Di đà tam tôn (bởi tích
Phật kể rằng: Trong các cuộc thuyết pháp của đức Phật Adiđà thì Quán
thế âm Bồ tát luôn ở bên tả và Đại Thế Chí Bồ tát luôn ở bên hữu).
Quán Thế âm có ba mươi hai phép ứng hiện, thực thi mười bốn phép
công đức, ngài có thể hoá thân thành Phật, thành vua, thành dân, thành
kẻ sang, người hèn v.v để cứu độ chúng sinh thoát khỏi sự bất công,
nguy hiểm, hoạn nạn, khó khăn v.v với các linh phép trên, tượng
Quán Thế âm cũng được các nghệ nhân, nghệ sĩ thể hiện rất khác nhau,
rất đa dạng phong phú
Tượng Quán Thế âm đứng.
Đây là loại tượng Bồ tát đứng, có rất nhiều dạng khác nhau (hiện chỉ

Thời Nguyễn cũng có loạt tượng Quán Thế âm tạc đứng, hai tay nâng
bình nước cam lồ, tạo được đặc điểm riêng mang dấu ấn thời đại (tư
ợng
ở chùa La Phù - Hà Tây là điển hình).
Tượng Quán Thế âm ngồi:
Đây là cặp tượng bộ của hai vị Bồ tát Quán Thế âm và Đại Thế Chí Bồ
tát ngồi hai bên tượng Phật Adiđà. Đức Quan âm Bồ tát ngồi bán kiết
trên toà sen, tương tự như tượng Phật (ở thế tay). Song có khác là tóc
dài chải ngược búi lên đỉnh đầu rồi đội mũ, riêng tóc mai có thế buộc
thành lọn chảy xuống vai. Cũng có pho tượng ngồi như Quan âm toạ
sơn, một chân co gấp ngang, chân kia duỗi thẳng xuống, tà áo phủ dài
kín bệ tượng, tay nắm lại để trên đùi, tay kia ngửa trên lòng. Đầu đội
mũ thiên quan, tóc chảy xuống vai (như tượng Quan âm ở tư thế đứng)
phong cách này thuộc thế kỷ XVII (ví dụ như các pho tượng Quan thế
âm Bồ tát ở Chùa Thày - Hà Tây).
Đại thế chí Bồ tát
Là một vị Bồ tát cùng Quán Thế âm Bồ tát giúp đức Phật Adiđà c
ứu độ
chúng sinh. Ngài tu phép niệm Phật Tam muội, thu cả lục căn (l
à Nhãn,
nhĩ, tỵ, thiệt, thân, ý), định tâm chuyên nhất về việc niệm Phật, bởi Thế
tâm khai, ngộ đạo viên thông, đư
ợc danh hiệu Đại Thế Chí (cũng có khi
gọi tắt là Thế Chí).
Đại Thế Chí là vị Bồ tát tiêu biểu cho trí tuệ, Ngài có linh lực rộng lớn
đến cùng cực, dùng trí lực sáng suốt chiếu rọi khắp mười phương, để
giúp chúng sinh giải thoát khỏi khổ đau, ngài luôn cùng với Quán Thế
âm Bồ tát tạo thành cặp đôi, đi theo đức Phật Adiđà, tiếp dẫn chúng
sinh về Tây Phương cực lạc
Tượng Đại Thế Chí Bồ tát đứng:

không (hư hư, thực thực - không thực mà thực - thực mà không thực).
Đã được các nghệ nhân, nghệ sĩ tạo hình Việt Nam sáng tạo lấy cái
thực và hư, chân và ảo, tục và thiêng đ
ể diễn tả cái sắc sắc không không
ấy. Đây là một sự sáng tạo bắt nhịp, thật là vi diệu trong việc đạo và
việc đời của các thế hệ nghệ sĩ tạo hình chúng ta.
Các bức tượng Phật và Bồ tát của cổ nhân còn lại, đang hiện diện trong
các ngôi chùa, là niềm tự hào và là tài sản vô giá của nền mỹ thuật tạo
hình Việt Nam.
Đinh Lực