TÁC DỤNG CỦA MÀU SẮC
Wassily Kandinsky

Bản dịch Hoàng Ngọc Biên
WASSILY KANDINSKY

(1866-1944)
Wassily [hay Vassili] Kandinsky (Vasily Vasilyevich Kandinsky) nhà
danh hoạ gốc Nga, là một trong những người đầu tiên sáng tạo lối vẽ
trừu tượng của hội hoạ hiện đại. Sinh ra trong một gia đình yêu âm
nhạc, với song thân của ông chơi dương cầm và thụ cầm, Kandinsky đã
học dương cầm và trung hồ cầm từ thuở nhỏ và trở thành một nhạc sĩ
điêu luyện trước khi dấn thân vào sự nghiệp hội hoạ.

Âm nhạc đã ảnh hưởng rất nhiều đến nghệ thuật hội hoạ của ông.
Kandinsky đã từng nói: "Âm nhạc là người thầy tối thượng," và "Màu
sắc là phím đàn, mắt là cái búa đập lên nó, tâm hồn là thứ nhạc khí có
muôn ngàn dây cung. Còn người nghệ sĩ, hắn là bàn tay nhờ có phím
này hay phím nọ mà có được sự rung động đúng điệu của tâm hồn."

Trong lịch sử của nhân loại, ý niệm về sự tương quan giữa màu sắc và
hoà âm đã được nhiều người lưu ý đến và đã gây cảm hứng cho đến cả
một số nhà khoa học, như Isaac Newton, chẳng hạn. Tuy nhiên,
Kandinsky là người đầu tiên áp dụng ý niệm này vào thực hành hội hoạ
với một lý thuyết độc đáo mà ông đã diễn giải qua nhiều bài viết.

bỏng những ngón tay. Thế là từ đó đối với ngọn lửa nó sẽ thấy sợ và
thấy nể. Nó sẽ biết rằng ánh sáng không phải chỉ có thể làm hại, mà còn
đuổi mất bóng tối và kéo dài buổi ban ngày, và lại có thể đun nóng, nấu
chín và đôi khi tạo được một cảnh tượng vui mắt. Sau kinh nghiệm đó,
nó sẽ làm quen với ánh sáng và những gì nó biết được về ánh sáng sẽ
được nó ghi vào trong óc não. Cường độ của sự thích thú giảm dần và
biến mất. Cảnh tượng ngọn lửa còn tranh đấu chống lại sự dửng dưng,
nhưng nó đã mất một cách lặng lẽ vẻ quyến rũ của nó. Dần dần, thế
giới tỉnh mộng. Bấy giờ rốt cuộc người ta mới biết rằng cây cối cho
bóng mát, rằng ngựa chạy nhanh, rằng xe hơi còn chạy nhanh hơn nữa,
rằng chó thì cắn, mặt trăng thì ở xa, và con người mà ta thấy trong mặt
kính chỉ là một dáng bên ngoài.

Con người càng phát triển và hoàn thành mình, phạm vi những đặc tính
mà hắn nhận biết được nơi người ta và sự vật cũng lớn lên. Người ta và
sự vật khoác một ý nghĩa và rốt cuộc ý nghĩa đó tan ra thành một âm
vang trong nội tâm.

Màu sắc đối với một cảm năng thô lỗ chỉ có những tác dụng hời hợt và,
sự kích thích một khi đã biến mất, thì những tác dụng đó cũng tiêu tán.
Dù là sơ đẳng, những tác dụng đó cũng biến đổi. Những màu sáng thu
hút con mắt nhìn và giữ được nó hơn. Những màu sáng và nóng còn
giữ được mắt hơn nữa: cũng như ngọn lửa thu hút con người một cách
không làm sao cản được, màu đỏ son lôi cuốn và kích thích cái nhìn.
Màu vàng chanh tươi làm chói mắt. Mắt không chịu nổi màu đó. Người
ta có thể bảo như một lỗ tai bị xé rách bởi giọng kèn chát chúa. Mắt
nhìn nhấp nháy và sẽ đắm trong những vùng sâu hút yên tĩnh của màu
lam và màu xanh.

2. Cái tâm linh mà màu sắc đang tác dụng càng được khai hoá thì cảm

những ấn tượng đến nỗi mọi sự kích thích đi vào tận nó liền làm cho
những cơ quan khác có phản ứng ngay: trong trường hợp của chúng ta,
là con mắt — phản ứng nhắc lại tiếng dội hay âm vang của một thứ
nhạc khí mà những cung dây bị rung chuyển do âm thanh của một nhạc
khí khác đến lượt nó cũng rung động. Một người mà cảm năng sâu sắc
cũng giống như những chiếc vĩ cầm tốt đã được người ta đàn nhiều lần,
những chiếc vĩ cầm đó chỉ đụng nhẹ một tí là đã rung chuyển hết các
dây cung.

Dĩ nhiên, nếu người ta dừng lại ở lối giải thích này, thì phải chấp nhận
rằng con mắt có liên hệ chặt chẽ không những chỉ với vị giác, mà còn
với những giác quan khác, là điều vả lại cũng đã được chứng thực bởi
kinh nghiệm. Có những màu có vẻ như sần sùi và làm chói mắt. Những
màu khác trái lại cho ta một ấn tượng láng bóng, mịn màng. Người ta
sẽ thích nâng niu những màu đó (tỉ dụ như màu lam outremer sẫm, màu
xanh chrome, màu đỏ laque). Chính cảm giác đó gây ra sự khác biệt
trong các màu sắc, giữa những màu nóng và những màu lạnh. Có nhiều
màu, như màu đỏ laque, có vẻ mềm dịu và êm ái; có nhiều màu khác,
như xanh cobalt, màu xanh lam (ôxýt), lúc nào cũng cứng và khô, ngay
cả khi chúng ra khỏi ống màu.

Người ta vẫn thường nói tới “hương vị của màu sắc”, hay về âm thanh
của chúng. Và vì âm thanh đó là hiển nhiên, nên không có một ai có thể
tìm thấy một sự giống nhau giữa màu vàng chói và những nốt thấp của
đàn dương cầm hoặc giữa giọng soprano và màu đỏ laque sẫm.

Dựa trên sự liên tưởng, lối giải thích này không đủ để biện giải những
trường hợp quan trọng nhất. Mọi người đều biết tác dụng của ánh sáng
màu trên thể xác, cái tác dụng mà khoa trị bệnh bằng màu sắc thường
dùng. Nhiều lần, trong một vài bệnh thần kinh người ta đã thử dùng,

(Paris: Gallimard, 1988). Bản dịch từng xuất hiện trên tạp chí VĂN, số
93, tháng 10.1967, Saigon — số đặc biệt “Viết cho Hội Hoạ”.