Bài 2: Ghi chú về người vẽ tranh

Nguyên Hưng
Họa sĩ, không ít người luôn “kêu gào tự do”, nhưng chính họ, nhiều
khi lại rất “độc đoán” khi bình phẩm về đồng nghiệp - làm như chỉ có
họ mới là kẻ cầm nắm “chân lý”…
Thực ra, người họa sĩ, khi sáng tác, cũng chịu sự chi phối của các yếu
tố mai phục, ẩn kín như ở người xem tranh. Trước khi là con người-
sáng tạo, họa sĩ là con người-văn hóa. Và, chính cái tính cách và tầm
vóc con người-văn hóa này sẽ là những tác nhân thúc đẩy hay kiềm chế
con người-sáng tạo nơi mỗi họa sĩ. Nó qui định hay quyết định cách
nhìn, cách nghĩ của họa sĩ về nghệ thuật. Kéo theo là qui định hay
quyết định phương pháp sáng tác của họa sĩ. Và đương nhiên, cuối
cùng, là quan niệm, là tiêu chuẩn về hiệu quả trên mặt tranh.
- Những họa sĩ tin rằng hội họa là để tôn vinh vẻ đẹp của tự nhiên, là để
thanh lọc tâm hồn hay làm thăng hoa các cảm xúc con người… dễ có
khuynh hướng đi vào quĩ đạo của các chuẩn mực nghệ thuật đã trở
thành Cổ điển. Các chuẩn mực đề cao sự hài hòa (hiểu theo nghĩa cân
bằng thị giác…), đề cao sự cao cả, sự trong sáng của hình tượng, của tư
tưởng và tình cảm v.v…
- Những họa sĩ tin rằng hội họa là để phản ánh hiện thực, hay để biểu lộ
tâm tư, phơi bày bản ngã… dễ có khuynh hướng bấu víu vào các nội
dung chỉ định của hình, vào tầm quan trọng của đề tài, và tính tư tưởng
của chủ đề… Hiệu quả trên mặt tranh, được khoanh lại trong các tiêu
chuẩn về tính điển hình của hình tượng, về tính chắt lọc và khái quát
của ngôn ngữ thể hiện… - tất cả, là nhằm tạo nghĩa, nhằm làm “vang
nghĩa” cho tranh. Ở đây, cái biểu đạt (hình thức nghệ thuật) gắn liền
với cái được biểu đạt (hiện thực). Và, mức độ bộc lộ sáng tỏ ý nghĩa cái
được biểu đạt trở thành tiêu chuẩn xác định giá trị cái biểu đạt (hiệu
quả trên mặt tranh). Và dĩ nhiên, cũng là tiêu chuẩn xác định tài năng
của họa sĩ…

Renoir là “đẹp”, thì những bà già tóp teo, dúm dó trong xó nhà âm u
của Van Gogh là gì? Nếu xem những vệ nữ duyên dáng, thanh tao của
Botticelli là “đẹp”, thì những hình mẫu đàn bà “cao su hóa” nhễu nhão
của Dali, hay những mẫu “nude” như bê tông, như gạch vụn của
Picasso là gì? Nếu xem những bức tranh phản ánh chân thực hiện
thực cuộc sống như của Coubert, những bức tranh phơi bày mãnh liệt
các xung động nội tâm như của Van Gogh là nghệ thuật…, thì những
bức tranh không rõ hình thù, không rõ tâm tình như của Mondrian, của
Kandinsky v.v…, thì gọi là gì? v.v… và v.v…
Tính chất đa dạng của những cái gọi là “đẹp” ấy cho thấy lịch sử nghệ
thuật là một sự vận động liên tục. Niềm tin vào tính chất phổ quát và
vĩnh cửu của môt phong cách hay một kỹ thuật sáng tác nào đó chỉ là
một ảo tưởng. Một nghệ sĩ lớn chỉ lớn khi góp phần thúc đẩy quá trình
vận động của các quan niệm về nghệ thuật cũng như về cái đẹp. Nói
cách khác, chính bản thân họ phải thay đổi cách nhìn cùng lúc với việc
thay đổi cách vẽ. (*) 2 bài này đã đăng trên Thể thao & Văn hóa (2 số ra ngày 10 & 11
tháng 9-2007)