Văn hóa với tiềm năng hoạt động sáng tạo
của con người -2

Mỗi nền văn hoá đều có những hình mẫu nền tảng xác định đặc điểm của sự
nhìn nhận, sự suy tư và phương thức thâm nhập vào hiện tượng cũng như
bản chất sự vật. Trong mỗi thời đại, các hình mẫu đó lại có những đặc điểm
khác nhau. Do quen tiếp nhận những hình mẫu và phong cách chiếm hữu thế
giới bằng con mắt của văn hoá hiện đại, với bộ máy tư duy phát triển, với
phương thức nhận thức khoa học tinh tế, với sự phân tích tâm lý chính xác,
chúng ta thấy dường như những hình thức văn hoá trước đó là thiếu hoàn
thiện. Nhưng trên thực tế, khi chưa có phương thức thâm nhập thế giới với
bộ máy tư duy hoàn thiện, văn hoá Trung Hoa cổ đại hay văn hoá châu âu
trung cổ đã đạt tới những đỉnh cao trong các lĩnh vực toán học, thơ ca và
những hệ thống triết học sâu sắc. Đương nhiên, chúng ta khó có thể bác bỏ
một sự thật là, sự hiểu biết thế giới vật chất trong vật lý học Châu Âu thế kỷ
XX sâu sắc hơn vật lý học cổ đại Hy Lạp. Sự khám phá các phản ứng hạt
nhân trong vật lý học cổ đại Hy Lạp là điều không thể có được. Nhưng điều
đó chỉ nói lên rằng, khả năng của khoa học - kỹ thuật trong thời đó là có hạn.
Ý chí sáng tạo và nỗ lực trí tuệ phi thường của con người trong khát vọng
khám phá thế giới không thể khắc phục được hạn chế của khoa học - kỹ
thuật ở các nền văn hoá đó. Lui đơ Brôi khi nêu lên đặc tính phát triển của tư
tưởng khoa học trước thế kỷ XVIII đã viết: " Khi không hiểu khái niệm
vector, không hiểu các phương pháp đại số học và lượng giác thì người ta
không thể có khả năng phân tích những vật thể vô cùng nhỏ bé, những yếu
tố như những phương tiện, nền móng cho sự quan sát và thực nghiệm để tìm
ra những chân lý sơ đẳng, để cuối cùng người ta cải tạo quan niệm của mình
về thế giới và toàn bộ nền sản xuất”.
Chúng ta không thể trách cứ các nhà khoa học, các nhà tư tưởng Hy Lạp cổ
đại rằng họ không biết phân tích vi vật thể và do đó, họ không làm được
những gì lớn hơn điều họ cần làm. Bởi trình độ khoa học và do đó, thế giới
quan của họ được xây dựng trên trình độ và đặc điểm văn hoá thời đó. Sẽ là

Niutơn trong thời đại ánh sáng. Sự nhìn nhận sự vật qua những hình ảnh độc
đáo, qua những lực đấu tranh với nhau, thậm chí qua các nguyên tử đó là đặc
điểm của hình thức văn hoá, thể hiện khả năng sáng tạo phi thường của con
người thời đại đó.
Tri thức Châu Âu Thời mới, về nguyên tắc, được hình thành trên sự quan sát
thực nghiệm của các mối quan hệ nhân quả để từ đó khẳng định bản chất sự
vật. Sự vật được nhìn nhận như sự giao thoa giữa nguyên nhân và kết quả,
giữa cấu trúc bên trong bí ẩn và hình thức sống động bên ngoài, như là biểu
tượng và cuối cùng là sự thể hiện một trật tự thế giới bậc cao, sự thể hiện
bản thân tồn tại. Trong văn hoá Thời mới xuất hiện khái niệm "hình thức
không gian thuần tuý của sự vật như là hình ảnh có giới mặn mà đó, tính tư
tưởng thuần tuý vượt qua tính tương đối của các ấn tượng chủ quan. Cái
thực tiễn thuần tuý tư tưởng của khoa học giờ đầy được gia tăng thêm tính
thực tiễn hiện thực. Trong cái thực tiễn đó, khoa học đạt tới độ chính xác,
bởi nó có khả năng xác định các hình ảnh về sự vật trong tính đồng nhất
tuyệt đối. Điều đó mở ra khả năng tái tạo những giá trị có ý nghĩa phổ quát
từ các phương pháp cảm nhận đơn nghĩa. Từ cái đa dạng không xác định của
các hình ảnh trực quan có tính thực nghiệm, khoa học vẽ nên bức tranh thế
giới khách quan trong nghĩa rộng của nó. Sự định lượng các phẩm chất chủ
quan, như nhiệt độ, âm thanh, màu sắc được hình thành và trở thành đối
tượng nghiên cứu. Với tri thức khoa học mới đồ hệ thống nhận thức cảm
tính truyền thống bị phá vỡ và được thay thế bằng các phương pháp tính
toán vật lý, hoá học lý tưởng.
Thời hiện đại đem lại một thế giới tri thức khoa học với nhiều nét khác biệt.
Vật chất ở đây không còn "mỉm cười" với con người bằng ánh mắt lấp lánh
của nó nữa, không còn cái nhìn thuần tuý cảm tính đối với thế giới sự vật,
cũng không còn những hình ảnh trực quan đầy kinh ngạc về thế giới nhiều
màu sắc. M.Born viết: " Thực chất của khoa học nằm trong sự thiết lập các
mối quan hệ khách quan giữa những kết quả do kinh nghiệm của hai hay
nhiều loại cảm giác khác nhau tạo ra và đặc biệt là mối tương quan của sự

pháp tư duy, tiềm năng sáng tạo ăn sâu vào máu thịt của từng con người và
chúng được đem lại dường như tự nhiên từ nhiều thế kỷ. Theo C.Mác,
"không chỉ năm giác quan bên trong, mà còn cả những tình cảm tinh thần,
cái mà ta gọi là ý chí và tình yêu tóm lại, tình cảm của con người, tính
người của tình cảm chỉ nẩy sinh nhờ sự hiện hữu của các đối tượng tương
ứng, nhờ giới tự nhiên đã được người hoá". Rõ ràng, bản thân chúng ta, tri
thức, trí tuệ, tư duy và tình cảm của chúng ta chính là sản phẩm của văn hoá,
sản phẩm của toàn bộ tiềm năng sáng tạo kết tụ trong mỗi nền văn hoá và
toàn bộ văn hoá loài người.
Chiếm lĩnh văn hoá là con đường và phương pháp tối ưu trong chiến lược
xây dựng và phát triển con người nói chung, phát triển năng lực hoạt động
sáng tạo của cá nhân nói riêng đối với nền giáo dục đào tạo của chúng ta
hiện nay. Chiếm lĩnh văn hoá không đơn thuần là nắm lấy toàn bộ tri thức,
kinh nghiệm, phương thức hoạt động hay nguyên tắc tư duy. Vấn đề quan
trọng là phải biến tri thức, kinh nghiệm văn hoá thành phẩm chất và sức
mạnh bên trong, thành tính tích cực gợi mở và phát huy cách suy nghĩ cách
hành động sáng tạo của mỗi con người trong cuộc sống. Sự nghiệp giáo dục
đào tạo những con người tích cực và sáng tạo cần phải theo hướng vươn tới
cái bên trong của văn hoá, tới sự thức tỉnh con người vươn tới khát vọng
chiếm lĩnh nghề nghiệp và sự nghiệp đó có thể là sự tìm tòi khoa học trừu
tượng, cũng có thể là công việc cụ thể trên cỗ máy, nhưng vấn đề là phải phù
hợp với tính quy luật của văn hoá đối với sự phát triển con người, trong đó
sự phát triển của từng cá nhân là đặc biệt quan trọng. Theo Ph.T. Mikhailốp,
"trong tâm lý cá nhân không hề có một hiện tượng quyết định luận nào bởi
tồn tại xã hội mà không đồng thời có tính quyết định sâu sắc của cá nhân".
Vì vậy, về nguyên tắc, cá nhân chỉ có thể trở thành người có năng lực sáng
tạo khi hình thức văn hoá trở thành cái tự xác định bên trong, trở thành
phong cách sống và phương thức hoạt động của anh ta. Điều có ý nghĩa quan
trọng đối với giáo dục - đào tạo là xây dựng được hệ thống và nội dung phù
hợp, có khả năng tác động mạnh mẽ đến cội nguồn sâu xa nhất của thế giới