Đi Tìm Khái Niệm Nhà nước pháp quyền NNPQ đã được nghiên cứu từ rất lâu nhưng cho đến nay, vẫn chưa có một khái
niệm chung nhất về NNPQ. Các nhà nghiên cứu tùy theo góc độ nghiên cứu, nội
dung, mục đích nghiên cứu khác nhau… mà đưa ra những khái niệm riêng. Có
người đưa ra khái niệm NNPQ trên cơ sở lí luận, cũng có người nhìn nhận khái
niệm NNPQ từ thực tiễn, có người tiếp cận khái niệm NNPQ ở góc độ cụ thể, có
người lại đưa ra khái niệm này trên cơ sở liệt kê các dấu hiệu đặc trưng của nó, có
những người lại tiếp cận khái niệm NNPQ bằng cách phân tích mối quan hệ giữa
khái niệm NNPQ với những khái niệm khác gần gũi, như: quan hệ giữa pháp
quyền với dân chủ, giữa pháp quyền với vấn đề phân lập ba quyền lập pháp, hành
pháp, tư pháp, giữa pháp quyền với cơ cấu kinh tế, giữa pháp quyền với đạo
đức,v.v…Mặc dù giữa các khái niệm có khác nhau nhưng thông qua các khái niệm
đó chúng ta cũng phần nào hiểu được NNPQ là gì. Dưới đây là một số khái niệm
về NNPQ có thể tham khảo:
- Khái niệm NNPQ được hiểu theo ba cấp độ:
 Cấp độ thấp nhất, tối thiểu: NNPQ (tác giả gọi là Nhà nước luật pháp) là
Nhà nước cầm quyền phải đặt mình dưới pháp luật.
 Cấp độ thứ hai, cao hơn: NNPQ là Nhà nước phải đặt mình dưới luật pháp
và không được làm ra những luật, những nguyên tắc pháp lý trái với những
nguyên tắc tổng quát cao hơn mà Hiến pháp có thể công nhận tinh túy.
 Ở cấp độ thứ ba: NNPQ là Nhà nước mà trong đó người dân được đảm
bảo những quyền và tự do một cách hữu hiệu.
- NNPQ là một khái niệm chỉ về nội dung dân chủ của Nhà nước. Tư tưởng về
NNPQ đã xuất hiện từ thời kì cổ đại nhưng thuật ngữ NNPQ xuất hiện muộn
hơn…Ngày nay, khi nói đến NNPQ trước hết là nói đến sự ngự trị của pháp luật
trong đời sống xã hội và chính trị với tính cách là ý chí của nhân dân và có giá trị
phổ biến. Có thể thấy hai khía cạnh của NNPQ:
 1) Pháp lí hình thức, tức là sự ngự trị của pháp luật, sự ràng buộc của
pháp luật đối với Nhà nước và tất cả các thành viên của xã hội ( hay nói

xem pháp luật là nền tảng trong việc tổ chức và họat động của bộ máy Nhà nước
trong quan hệ giữa Nhà nước và xã hội và trong các quan hệ xã hội.
Trên phương diện thực tiễn, có thể xem NNPQ là phương thức tổ chức dân chủ
của quyền lực Nhà nước mà theo đó pháp luật là cơ sở cho việc thực hiện các
quyền và nghĩa vụ của mọi chủ thể khác có trong xã hội.
- Về mặt khái niệm, pháp quyền cũng như NNPQ là một phương thức tổ chức và
vận hành xã hội trên cơ sở của các quyền. Các quyền này được tổ chức và phân
định sao cho sự lạm dụng quyền không thể xảy ra và quyền tự do dân chủ của
người dân được bảo vệ.
- NNPQ là một thuật ngữ mô tả một Nhà nước mà không can thiệp vào cá nhân và
tồn tại chủ yếu cho lợi ích công dân của nó.
- Đối với học thuyết đương thời, NNPQ là một Nhà nước mà, trong mối quan hệ
với công dân của mình, phải phục tùng một “chế độ pháp trị”: trong một quốc gia
cụ thể, quyền lực chỉ được sử dụng theo các cách thức được phép bởi trật tự pháp
lí hiện hành, trong khi những người bị trị có cách thức cầu viện tài phán xét.
- NNPQ, nói một cách khái quát là hệ thống các tư tưởng, quan điểm, đề cao pháp
luật, pháp chế trong tổ chức và họat động của bộ máy Nhà nước trong đời sống xã
hội. NNPQ là Nhà nước quản lí xã hội theo pháp luật và đề cao quyền của con
người, quyền của công dân.
- Tại hội nghị quốc tế họp tại Benin (9/1991) với sự tham gia của 40 nước đã đưa
ra một khái niệm chung về NNPQ như sau: “NNPQ là một chế độ chính trị mà ở
đó Nhà nước và cá nhân phải tuân thủ pháp luật và nghĩa vụ của tất cả, của mỗi
người được pháp luật ghi nhận và bảo vệ, các quy trình, các quy phạm pháp luật
được bảo đảm thực hiện bằng một hệ thống tòa án độc lập. NNPQ có nghĩa vụ tôn
trọng giá trị cao nhất của con người và bảo đảm cho công dân có khả năng, điều
kiện chống lại sự tùy tiện của pháp luật cũng như các họat động của bộ máy Nhà
nước. NNPQ phải đảm baeo cho công dân không bị đòi hỏi bởi những cái ngoìa
Hiến pháp và pháp luật quy định. Trong hệ thống pháp luật thì Hiến pháp giữ vị
trí tối cao và nó phải được xây dựng trên cơ sở bảo đảm quyền tự do và quyền
công dân”

nhiên", quyền tạo hóa ban cho họ, chẳng hạn như quyền bình đẳng, quyền được
sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc và
Nhà nước phải bảo đảm nhân dân là chủ, quyền lực Nhà nước thuôc về nhân
dân Để đảm bảo dân chủ thì Nhà nước phải có những cách thức, phương thức
hợp lí trong cách thức tổ chức quyền lực, hoạt động của bộ máy Nhà nước, đảm
bảo pháp luật phải dân chủ, công bằng Từ đây sẽ xuất hiện các thuộc tính khác
của NNPQ như tam quyền phân lập hay thống nhất, có phân công, phân nhiệm;
đảm bảo quyền con người, quyền công dân; tư pháp xét xử độc lập và chỉ tuân
theo pháp luật
Tiếp cận khái niệm NNPQ hay NNPQ, chúng ta cần phải làm rõ quan điểm:
NNPQ không phải là một kiểu Nhà nước mới trong lịch sử. Theo Lí luận chung về
Nhà nước và pháp luật, khái niệm kiểu Nhà nước được định nghĩa là:"kiểu Nhà
nước là tổng thể những dáu hiệu (đặc điểm) cơ bản, đặc thù của Nhà nước, thể
hiện bản chất giai cấp và những điều kiện tồn tại, phát triển của Nhà nước trong
một hình thái kinh tế xã hội nhất định" .Lí luận chung về Nhà nước và pháp luật
cũng chỉ rõ: Cơ sở để xác định kiểu Nhà nước là học thuyết Mác-Lênin về hình
thái kinh tế xã hội. Mỗi kiểu Nhà nước phù hợp với một chế độ kinh tế nhất định
của một xã hội có giai cấp.
Dựa vào đây, có bốn kiểu Nhà nước trong lịch sử nhân loại, tính đến thời điểm
này,là: Nhà nước chiếm hữu nô lệ, Nhà nước phong kiến, Nhà nước Tư sản và
Nhà nước XHCN. Rõ ràng NNPQ không thỏa nội hàm của khái niệm kiểu Nhà
nước nên nó không là kiểu Nhà nước. NNPQ không phải là một Nhà nước của một
hình thái kinh tế xã hội mới. Tuy nhiên, NNPQ có thể được xem là yếu tố của hình
thức Nhà nước. Theo lí luận chung về Nhà nước và pháp luật, hình thức Nhà nước
là cách tổ chức và những phương pháp thực hiện quyền lực Nhà nước. NNPQ, như
trên đã phân tích, để đảm bảo tính dân chủ thì đòi hỏi Nhà nước được gọi là
NNPQ phải có cách thức, phương thức tổ chức, hoạt động hợp lí (hiện nay là tam
quyền phân lập hoặc là thống nhất và phân công, phối hợp quyền lực Nhà nước ).
Điều này thỏa mãn khái niệm hình thức Nhà nước. Lí luận chung về Nhà nước và
pháp luật xác định các yếu tố của hình thức Nhà nước gồm có: hình thức chính