Hệ thống xã hội chủ nghĩa
.
Hệ thống xã hội chủ nghĩa là thể chế chính trị ở các nước có đảng cộng
sản đã hoặc đang giữ độc quyền. Các nước này, tạm gọi tắt là hệ thống Xô
viết, tự gọi mình là các nước xã hội chủ nghĩa, trong đó từ "chủ nghĩa xã
hội" được dùng theo nghĩa "giai đoạn trước chủ nghĩa cộng sản". Các nước
khác lại gọi họ là các nước cộng sản.
Những từ đồng nghĩa với hệ thống xã hội chủ nghĩa trong sách báo còn có
hệ thống kiểu Xô Viết, kinh tế quản lý tập trung, kinh tế kế hoạch hóa
tập trung, nền kinh tế mệnh lệnh và xã hội chủ nghĩa nhà nước.
Nguyên mẫu
Nhà kinh tế chính trị học người Hungary Kornai János, trong cuốn Hệ
thống xã hội chủ nghĩa của ông, đã phân loại ba nguyên mẫu của hệ thống
xã hội chủ nghĩa:
1. Hệ thống chuyển đổi mang tính cách mạng (sự chuyển đổi từ chủ
nghĩa tư bản sang chủ nghĩa xã hội)
2. Hệ thống cổ điển (hay chủ nghĩa xã hội cổ điển)
3. Hệ thống cải cách (hay chủ nghĩa xã hội cải cách)
Đặc trưng
Chỉ do một đảng lãnh đạo đó là đảng cộng sản.
Quyền lực
Các đặc trưng của cơ cấu quyền lực chính là nền tảng để từ đó suy ra quy
luật vận hành của chính hệ thống xã hội chủ nghĩa.
Đảng
Thể chế căn bản của cơ cấu quyền lực là đảng cộng sản. Các nước xã hội
chủ nghĩa có hệ thống một đảng, trong đó không một đảng đối lập khác nào
hoạt động. Ở thời điểm đỉnh cao của quyền lực, đảng viên chiếm một tỉ lệ
dân số đáng kể.
Phương châm chủ đạo của nguyên tắc tổ chức của Đảng là nguyên tắc tập
trung dân chủ.
Ban lãnh đạo được bầu tại đại hội tổ chức cơ sở theo từng nhiệm kỳ cụ thể.

Hiến pháp của rất nhiều nước xã hội chủ nghĩa khẳng định rằng lực lượng
lãnh đạo đất nước là đảng cộng sản. Mặc dù pháp luật của các nước xã hội
chủ nghĩa không xác định cụ thể, trong thực tế phạm vi quyền phán quyết
của đảng bao trùm lên các lĩnh vực:
• Bổ nhiệm, thăng chức, giáng chức trong các cơ quan đảng và các cơ
quan quản lý hành chính nhà nước, các vị trí quản lý chủ yếu trong
nền kinh tế.
• Các tổ chức đảng ra quyết định về tất cả các công việc chủ yếu của
nhà nước trước khi cơ quan nhà nước quyết định.
• Bộ máy của đảng có quan hệ trực tiếp với bộ máy nhà nước. Trong đó
một công chức đảng nào đó hoặc một nhóm công chức trong bộ máy
của đảng sẽ chịu trách nhiệm về tất cả các lĩnh vực quan trọng của
hoạt động nhà nước.
Các tổ chức chính trị xã hội
Nhiều tổ chức, hiệp hội trong xã hội được gọi chung là các tổ chức quần
chúng. Đặc điểm chính của các tổ chức này là mỗi tổ chức được quản lý
một lĩnh vực nhất định.
Sự độc quyền về tổ chức này tạo khả năng cho các tổ chức đại chúng có
chức năng đồng thời như một cơ quan có thẩm quyền.
Cách thức xây dựng và điều hành các tổ chức quần chúng như vậy thực ra
đã tạo ra các tổ chức hoạt động chủ yếu trên cơ sở cụ thể hóa chủ trương,
đường lối đã định sẵn của đảng. Vì vậy, các tổ chức quần chúng nếu có
tham gia vào quá trình bầu cử cơ quan đại diện nhân dân hoặc quá trình xây
dựng chính sách thì cũng chủ yếu là theo định hướng đã vạch sẵn. Đó chính
là nét đặc trưng của hệ thống không chấp nhận đa nguyên chính trị. Rủi ro
của hệ thống là ở chỗ nếu các tổ chức, cá nhân hoạt động không khách quan
thì sẽ không bảo vệ quyền lợi của tầng lớp mà họ được cử làm đại diện, qua
đó, người dân có thể mất đi cơ hội có tiếng nói của mình.
Một số tổ chức chính trị xã hội ở Việt Nam:
1. thành phần 1 Mặt trận Tổ quốc Việt Nam,

đình, nền kinh tế tư nhân không chính thức.
Thực tế nhiều quốc gia hiện nay được gọi là nằm trong hệ thống xã hội chủ
nghĩa có mức độ sở hữu tư nhân cao, như Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
Những cơ chế điều phối
• Quan liêu bao cấp: cơ chế này được các nước Xã hội chủ nghĩa cổ
điển trước dây sử dụng như Liên Xô, Việt Nam, Trung Quốc và các
nước Đông Âu. Đây la cơ chế rất phù hợp trong giai doạn 1917-1970.
nhưng nó thể hiện nhược điểm nội tại không thể khắc phục từ sau
cuộc khủng hoảng dẩu mỏ từ 1970.
• Cơ chế thị trường định hướng XHCN: là cơ chế quản lý mới dựa trên
sự điều phối của quy luật cung cầu.đây có thể coi là hình thức kinh tế
phù hợp trong giai đoạn quá độ lên Chủ nghĩa xã hội, mà Việt Nam và
Trung Quốc đang áp dụng rất thành công, mặt khác nó còn phù hợp
trong khi thế giới đang xích lại gần nhau trong thế kỷ 21 này.
Tham khảo