THIÊN TRƯỜNG VÃN VỌNG,
SỰ GIAO DUYÊN GIỮA THƠ VÀ THIỀN
Đến với thơ Trần Nhân Tông là đến với sự hoà điệu giao duyên giữa thơ và Thiền,
“dĩ thi ngụ thiền, dĩ Thiền thuyết thi” (Dùng thơ để ngụ Thiền, dùng Thiền nói thơ),
một hồn thơ hồn hậu đầy cảm xúc trước thiên nhiên tạo vật. Tất cả những vẽ đẹp của
ngoại giới trong thơ Trần Nhân Tông đều có sự tương thông với tâm Thiền nên thấm
đẫm Thiền vị. Thiên Trường vãn vọng là một trong những bài thơ tiêu biểu cho đặc
điểm này của thơ Trần Nhân Tông.
Thôn hậu thôn tiền đạm tự yên,
Bán vô bán hữu tịch dương biên.
Mục đồng địch lí ngưu quy tận,
Bạch lộ song song phi hạ điền.
Dịch nghĩa:
Sau thôn trước thôn đều mờ mờ như khói phủ
Bên bóng chiều (cảnh vật) nửa có nửa như không
Trong tiếng sáo, mục đồng dẫn trâu về hết
Từng đôi cò trắng hạ cánh xuống đồng.
Dịch thơ:
Trước xóm sau thôn tựa khói lồng
Bóng chiều man mác có dường không
Mục đồng sáo vẳng trâu về hết
Cò trắng từng đôi liệng xuống đồng.

(Ngô Tất Tố dịch, trong Thơ văn Lý - Trần, tập II, NXB Khoa học xã hội,
1989)

Câu thơ mở đầu với cấu trúc đối ngữ đoạn ấn tượng đã khắc hoạ một không gian
toàn cảnh:

Thôn hậu >< thôn tiền / đạm tự yên
Với sự tương tác của hai từ trái nghĩa “tiền” – “hậu” trong cấu trúc đối đã tạo ra

Hưu không như thuỷ nguyệt
Vật trước hữu không không

(Bảo là có thì hạt cát mãy bụi đều có – Cho là không thì hết thảy là không – Có và
không như là ánh trăng dưới nước – Đừng bám vào cái có cũng đừng cho cái không
là không).
Lẽ “hữu - vô” của tạo hoá luôn huyền diệu ! Cảnh vật được nhìn qua cảm quan
của Thiền nhân nên thấm đẫm Thiền vị.
Từ viễn cảnh, thi nhân lại quay về với những đường nét ở cận cảnh:

Mục đồng địch lí ngưu quy tận,
Bạch lộ song song phi hạ điền.

Với câu chuyển, SGK Ngữ văn 7 dịch nghĩa : “Trong tiếng sáo mục đồng dẫn
trâu về hết”. Thiết nghĩ dịch như thế là chưa thể làm rõ được ý nghĩa của câu thơ. Ta
thử xét cấu trúc trong câu thơ nguyên tác:
Thế nên câu thơ trên có thể dịch thành “Trong tiếng sáo của trẻ chăn trâu, trâu đã
về hết”.
2
Như vậy trong bức tranh đồng quê rộng lớn đã xuất hiện điểm nhấn, hình ảnh đàn
trâu và mục đồng thổi sáo. Cái tinh diệu của câu thơ ở chổ, nếu như xem câu thơ này
là kết quả của những sáng tạo dựa trên cơ sở hình ảnh hiện thực thì đây sẽ là những
nét vẽ hết sức tinh tế về cảnh sắc thôn quê bình dị với đàn trâu thong thả về chuồng
trong điệu sáo dặt dìu thấm đẫm tình quê của những đứa trẻ chăn trâu hồn nhiên.
Nhưng nếu như tiếp cận câu thơ trong mối tương quan với cảm hứng Thiền thì câu
thơ lại mang một ý vị khác. Hình ảnh con trâu trong thơ Thiền gắn liền với một điển
cố trong Thiền học. Theo Truyền đăng lục, một hôm Động Sơn hỏi hoà thượng
Long Sơn rằng: “Hoà thượng thấy đạo lí gì mà trụ trì ở đây ?” Long Sơn đáp “Ta
chỉ thấy hai con trâu bùn đánh nhau rồi chạy xuống bể. Từ bấy đến nay vẫn không
thấy tin tức gì”. Điển cố này dùng ngụ ý con người cũng như vạn vật đều có cái Chân