1
Tổng thuật những ý kiến khác nhau về bài
“Thằng Bờm có cái quạt mo” và cho biết ý
kiến của riêng mình.
Tổng thuật những ý kiến khác nhau về bài
“Thằng Bờm có cái quạt mo” và cho biết ý
kiến của riêng mình.
I. GIỚI THIỆU BÀI CA DAO “THẰNG BỜM CÓ CÁI QUẠT MO”.
Thằng Bờm có cái quạt mo
Phú ông xin đổi ba bò chín trâu
Bờm rằng Bờm chẳng lấy trâu
Phú ông xin đổi ao sâu cá mè
Bờm rằng Bờm chẳng lấy mè
Phú ông xin đổi một bè gỗ lim
Bờm rằng Bờm chẳng lấy lim
Phú ông xin đổi con chim đồi mồi
Bờm rằng Bờm chẳng lấy mồi
Phú ông xin đổi nắm xôi Bờm cười.
Có ý kiến cho rằng bài ca dao nhằm phê phán thói tham lam, vơ vét của bọn
trọc phú thời xưa lẫn nay. Có ý kiến ca ngợi sự thông minh, nhạy bén, trong sáng của
Bờm. Có ý kiến luận giải xa hơn về sự bảo tồn bản sắc văn hóa Việt Nam qua hình
ảnh cái quạt mo,
II. NHỮNG Ý KIẾN KHÁC NHAU VỀ BÀI CA DAO.
1. Những cách hiểu khác nhau về bài ca dao Thằng Bờm
2
Tựu trung lại đến thời điểm này, về cơ bản tồn tại 3 nhóm cách hiểu khác
nhau về bài ca dao thằng Bờm, có thể tóm tắt như sau:
 Cách hiểu thứ nhất: Bài ca dao là tiếng cười đả kích, châm biếm nhân
vật thằng Bờm - kẻ “ngu dốt”, “tham ăn, thực dụng”, tít mắt trước “nắm
xôi” của lão Phú ông.
 Cách hiểu thứ hai: Bài ca dao là

hóa mang tính bản sắc trong thái độ của Bờm và của Phú ông” mà quên đi
vấn đề đặc trưng của thể loại văn học dân gian. Với các tác phẩm văn học
dân gian nói chung, nếu áp đặt cách tư duy của người hiện đại và lấy đó
“giải mã” cho tư duy của tác giả dân gian thì e là cũng khó tạo được sự
đồng thuận. Cho nên, từ “cái quạt mo” của thằng Bờm mà nâng lên
thành “cái quạt mo - một siêu giá trị” văn hóa (hay“cái quạt mo ở đây
chính là biểu trưng của bản lĩnh văn hóa, không để mất văn hóa bằng mọi
giá”); và từ tiếng cười của thằng Bờm mà nâng lên thành “Nụ cười Bờm -
một bản lĩnh nước đôi” như cách nói của Đỗ Minh Tuấn e là có gì đó hơi
gượng gạo và mang nặng tính suy diễn.
2. Phân tích bài ca dao:
a. Nhân vật “Phú ông”và “thằng Bờm”:
 Phú Ông: Trong tư duy dân gian đó là
những tên nhà giàu thời xưa với những đặc
điểm như: tham lam, keo kiệt, bủn xỉn, ngu
dốt và hay khoe khoang… mà tác giả dân gian
có khi còn gọi là những tên “trọc phú”. Tùy vào hoàn cảnh cụ thế mà tác
4
giả dân gian xây dựng nhân vật Phú Ông thông qua việc nhấn mạnh đặc
điểm này hay đặc điểm kia hoặc có khi là tất cả các đặc điểm trên.
- Qua văn bản bài ca dao thằng Bờm, đặc biệt là qua cuộc “mặc cả”
giữa lão Phú Ông với Thằng Bờm có thể thấy nhân vật Phú Ông được tác
giả dân gian nhấn mạnh với tổng hợp các đặc điểm của một tên nhà giàu
trọc phú là: giàu có, ngu dốt, tham lam và đặc biệt là rất hay khoe khoang.
 “Thằng Bờm” và “cái quạt mo” (tài sản duy nhất của nó) là hình ảnh
mang tính biểu trưng nhằm nói về một hạng người nghèo khó, cùng đinh
trong xã hội cũ mà tác giả dân gian xây dựng trong thế đối lập với hạng
người giàu có là Phú Ông (với rất nhiều tài sản “ba bò chín trâu, ao sâu
cá mè, một bè gỗ lim, con chim đồi mồi, nắm xôi…”)
- “Thằng Bờm” trong bài ca dao là một

giàu có, ngu dốt và rất hay huênh hoang, tự đắc. Lão Phú Ông trong bài ca
dao vì thế, không phải điên khi đem rất nhiều tài sản quý giá ra để đổi “cái
quạt mo” của thằng Bờm mà đây là cuộc “đấu trí” của lão trọc phú ngu dốt,
huênh hoang và kẻ cùng đinh nhưng thông minh, lém lĩnh.
Không giống với truyện Thạch Sùng, tác giả dân gian trong bài ca dao
Thằng Bờm còn tiến thêm bước nữa là để cho Lão Phú ông tìm cách sở hữu
cái mà trong nhà hắn còn thiếu. Vấn đề là sở hữu bằng cách nào? Lẽ thường
với vị thế trong xã hội có thể nói, những tên trọc phú thời xưa không khó để
chiếm đoạt “cái quạt mo” của những hạng người cùng đinh, “thấp cổ bé
miệng”. Tuy nhiên, với tư duy dân gian, và có lẽ cùng với cái khát vọng, cái
6
ước mơ muốn sang bằng những nỗi bất công trong xã hội, tác giả dân gian
đã rất thông minh dựng lên “kịch bản” Phú Ông phải đi “năn nỉ” thằng
Bờm để có “cái quạt mo”. Đây là một bằng chứng cho chúng ta thấy sự
phong phú trong trí tưởng tượng và nét đẹp của trí tuệ - tư duy dân gian
ngàn đời của cha ông. Những tên trọc phú nhà giàu rồi sẽ có lúc nào đó
cũng phải “xuống nước” năn nỉ kẻ cùng đinh. Có thể nói, với cách tư duy
độc đáo này, tác giả dân gian đã để lại cho chúng ta một bài ca dao mang
tính biểu trưng có ý nghĩa vô cùng sâu sắc và độc đáo.
Cho nên, chỉ có cách giải thích lão Phú ông trong bài ca daoThằng
Bờm là một tên trọc phú vừa ngu dốt vừa tham lam và đặc biệt là rất hay
khoe khoang nên đã thua trí thằng Bờm là phù hợp với cái logic lão quyết
tâm đem nhiều tài sản có giá trị ra để năn nỉ thằng Bờm đổi lấy “cái quạt
mo” không có giá trị.
c. Phân tích cái cười của thằng Bờm:
Để hiểu cái cười của thằng Bờm trong bài ca dao này có một chi tiết
vô cùng quan trọng mà chúng ta không thể bỏ qua đó là: trong quá trình
“mặc cả” giữa lão Phú Ông và thằng Bờm, sau mỗi lần thằng Bờm “lắc
đầu” không chịu đổi “cái quạt mo” cho lão
thì giá trị của vật mà lão đem ra đổi lại hạ

giữa tên “trọc phú” và anh “dân đen” cuối cùng tên trọc phú cũng thua một
cách thật thảm hại và nhục nhã. Bởi vì:
Thứ nhất

: Đường đường là một Phú
Ông vốn luôn tự đắc “nhà ta không
thiếu thứ gì” nhưng hóa ra lại không có
“cái quạt mo” như nhà thằng Bờm.
8
Thứ hai

: Đường đường là một Phú Ông nổi tiếng giàu có nhưng phải hạ
mình đi “năn nỉ” một thằng dân đen nghèo mạt rệp.
Thứ ba

: tất cả tài sản của lão Phú Ông suy cho cùng cũng chỉ ngang bằng
“cái quạt mo” của thằng dân đen (trường hợp thằng Bờm cười và đồng ý
đổi) hay tệ hại hơn là không bằng một “cái quạt mo” của thằng dân đen
(trường hợp thằng Bờm cười nhưng không đồng ý đổi). Điều này quả là quá
nhục nhã.
3. Kết luận chung về những tầng bậc ý nghĩa của bài ca dao.
 Bài ca dao Thằng Bờm là tiếng cười châm biếm, đả kích những hạng
người giàu có nhưng tham lam, ngu dốt và đặc biệt là rất hay khoe
khoang, vênh váo, tự đắc, mình là số một trong thiên hạ – một dạng
“trọc phú” hay “trưởng giả học làm sang” trong xã hội mà Đông Tây, kim,
cổ đều có.
 Trong cái nhìn của người xưa, bài ca dao Thằng Bờm ở góc độ nào đó
phản ánh sự bất công trong xã hội (Phú Ông – đại diện cho bọn “trọc phú”
giàu có lắm bạc nhiều tiền sẵn sàng vung ra mua lấy cái danh hão nhằm
thỏa mãn cho những thú vui ích kỷ của bản thân trong khi đó Thằng Bờm

Phú ông: Theo tự điển Khoa học Phú ông chỉ là người đàn ông giàu có,còn
người đàn ông giàu có mà tham lam ngu dốt thì gọi là trọc phú.Vậy bài ca dao nầy
dùng từ Phú ông có nghĩa là ông ta không hẳn là người xấu,có thể là người tốt .
10
Cái quạt mo ở nông thôn ngày xưa thì nhà nghèo cũng có, huống chi phú ông
lại là người giàu ,muốn có thì khối gì.Vậy vì cớ gì Phú ông trả giá đến ba bò chín
trâu,ao sâu cá mè để đánh đổi một vật tầm thường như thế? Vả lại khi mặc cả đánh
đổi một vật có ai lại cắc cớ trả từ giá cao đến giá thấp như Phú ông bao giờ.
2. Ý nghĩa bài ca dao:
Để giải thích cho hợp lý hành động “mặc cả” lạ kỳ nầy của Phú ông chỉ có thể
kết luận là ông ta muốn đùa vui với Bờm mà thôi.Phú ông chắc chắn là người yêu
trẻ,thấy Bờm bụ bẩm dể thương ,ông ta lại có tâm hồn hài hước nên âu yếm đùa vui
với Bờm bằng sự mặc cả nầy.
Điều này thể hiện qua thái độ của Phú Ông trong cuộc đối thoại, “Phú ông xin
đổi”nhiều lần, có vẻ như nài nỉ. Phú ông không quát nạt, hăm dọa hay tạo bất cứ áp
lực trên Bờm. Chuyện ngã giá, lẽ ra phú ông phải tăng giá để đổi được quạt mo, trái
lại ông cứ giảm giá dần dần. Điều này trái với quy luật khách quan của hiện thực.
Bài ca dao Thằng Bờm vẽ nên một bức tranh dân gian hài hòa,nói lên tâm hồn
cởi mở,hài hước,bình dị và trong sạch của người dân nông thôn thuở trước,tuyệt nhiên
không chỉ trích bêu xấu một thành phần nào trong công đồng đó.
Bài ca dao giúp ta hiểu Bờm là thằng khờ, là thật thà quá đến mức không biết
tính toán lợi lộc gì cả. Ba bò chính trâu, ao sâu cá mè, bè gỗ lim không lấy, lại lấy
nắm xôi! Vâng bờm là khờ, là quá thật thà, dưới mức trung bình của thói thường tình
trong đời sống, bài ca dao thằng bờm do nhân dân làm ra là để giải thích thuộc tính
“bờm” của một loại người chất phác, thật thà, không biết tính toán lợi lộc cho mình.
Bài ca dao là một thông điệp về giữ gìn nhân cách làm người ở đời, Bờm không
chỉ giữ vững nhân cách trước những cám dỗ vật chất, nhưng Bờm còn sáng lên nhiều
phẩm tính đẹp khác, Bờm không sợ hãi, không quỵ lụy, trước phú ông (kẻ giàu có,
quyền lực), Bờm biết rõ giá trị cái mình có và không đánh mất giá trị đó (cái quạt- có
11