Tổng thuật những ý kiến khác nhau
về truyện cổ tích “Tấm Cám”
và cho biết ý kiến của mình.
I. Khái quát về truyện cổ tích Việt Nam
1. Khái niệm:
Truyện cổ tích Việt Nam là những truyện truyền miệng dân
gian kể lại những câu chuyện tưởng tượng xoay quanh một số nhân
vật quen thuộc như nhân vật tài giỏi, nhân vật dũng sĩ, người mồ
côi, người em út, người con riêng, người nghèo khổ, người có hình
dạng xấu xí, người thông minh, người ngốc nghếch và cả những câu
chuyện kể về các con vật nói năng và hoạt động bình thường như
con người.
2. Đặc điểm:

Truyện cổ tích khác biệt cơ bản với các loại truyện khác ở
phương diện người kể chuyện kể lại nó và người nghe thì tiếp nhận
trước hết như một sự hư cấu thẩm mỹ, một trò chơi của trí tưởng
tượng.
Bên cạnh yếu tố hư cấu, tưởng tượng như một đặc điểm chủ
yếu của thể loại, truyện cổ tích vẫn bộc lộ sự liên hệ với đời sống
hiện thực, thông qua những đặc điểm về nội dung, ngôn ngữ, tính
chất của cốt truyện, motip,hình tượng nghệ thuật v.v. Nhiều truyện
cổ tích xuất xứ từ xa xưa phản ánh được các quan hệ xã hội nguyên
thủy và các biểu tượng, tín ngưỡng vật tổ,tín ngưỡng vạn vật hữu
linh.Trong khi đó, các truyện cổ tích hình thành giai đoạn muộn
hơn, như thời phong kiến, thường có những hình tượng vua, hoàng
hậu, hoàng tử, công chúa. Sang thời tư bản chủ nghĩa, truyện cổ tích
thường chú ý hơn đến thương nhân, tiền bạc và các quan hệ xã hội
liên quan đến mua bán, đổi chác, sự tương phản giàu nghèo v.v.
Về nội dung tư tưởng, truyện cổ tích thường mang tinh thần
lạc quan, có hậu, trong đó kết thúc truyện bao giờ cái thiện cũng

thần kỳ, nếu có, thì không có vai trò quan trọng đối với sự phát triển
câu chuyện như trong cổ tích thần kỳ. Nhóm truyện có đề tài nói về
nhân vật bất hạnh : Trương Chi, Sự tích chim hít cô, Sự tích chim
quốc ; nhóm có nội dung phê phán những thói xấu : Đứa con trời
đánh, Gái ngoan dạy chồng ; nhóm truyện về người thông minh:
Quan án xử kiện hay Xử kiện tài tình, Em bé thông minh, Cái chết
của bốn ông sư, Nói dối như Cuội ; nhóm truyện về người ngốc
nghếch: Chàng ngốc được kiện, Làm theo vợ dặn, Nàng bò tót
II. Truyện cổ tích Tấm Cám và các dị bản
1. Tóm tắt truyện:

Truyện "Tấm Cám" tiêu biểu cho truyện cổ tích thần kỳ.
Nhân vật chính là Tấm, một cô gái mồ côi có nhiều phẩm chất
tốt đẹp, cuộc đời cô trải qua nhiều bất hạnh nhưng cuối cùng cô
cũng gặp được hạnh phúc.Tấm mồ côi mẹ, rồi mồ côi cha, phải
sống với dì ghẻ, chịu nhiều thiệt thòi, bị ức hiếp (bị cướp giỏ cá, bị
mất cá bống, không được dự hội…)
Nhờ sự giúp đỡ của Bụt, Tấm trở thành Hoàng Hậu nhưng vẫn
bị mẹ con Cám hãm hại nhiều lần. Tấm hoá thành chim vàng anh,
cây xoan đào, khung cửi, cây thị, quả thị . Cuối cùng Tấm trở lại
thành người.
Một hôm, vua đi qua quán nước, nhìn thấy trầu têm cánh
phượng khéo giống như Tấm têm. Nhờ đó Tấm được về cung. Vẫn
bị sự ghen ghét của Cám, Tấm đã chỉ cách làm cho trắng. Cám làm
theo và chết, mụ dì ghẻ nghe tin, cũng chết theo.
=> Truyện kể về số phận của cô gái mồ côi,bất hạnh với ước mơ đổi
đời và công lí xã hội của nhân dân lao động. Truyện gắn liền với
cuộc đấu tranh chống lại cái ác để giành và giữ hạnh phúc. Tác
phẩm thể hiện quan niệm hạnh phúc của nhân dân.
2. Các dị bản:

đấy. Cám nghĩ rằng năm lần bảy lượt Tấm chết đi mà vẫn tái sinh,
chắc hẳn phải có bí quyết thần kỳ, với tính thật thà , Tấm chưa hề
nói dối nên cả tin , liền sai người nấu một nồi nước sôi to và nhảy
vào tắm. Cám chết còng queo. Sau khi chết, Cám hóa thành một con
quạ đen. Nhân việc Cám chết, người phục vụ cho Cám bấy lâu cũng
bị mẹ con Cám hành hạ bạc đãi sinh căm hận, liền nảy ra ý định làm
mắm xác Cám gởi về cho mẹ Cám ăn và bảo rằng do Cám gởi về.
Bà ta tưởng quà quý của con từ cung vua gởi về thật nên chẳng nghi
ngờ, đem ra dùng và khen lấy khen để . Cứ mỗi lần như thế thì con
quạ bay đến đậu bên cửa sổ hót rằng:
“Ngon ngỏn ngòn ngon
Mẹ ăn thịt con giòn giòn béo béo”
Bà ta đuổi quạ đi. Đến khi chĩnh mắm vừa cạn thì chiếc đầu
của Cám hiện ra. Quá thương cảm với cái chết thảm của con, lại đau
đớn dằn vặt vì chính mình lại ăn thịt con mình, mụ ta vật vã, đau
khổ, uất khí , nôn thốc nôn tháo , không ăn uống đến khi nôn cả ruột
gan, dạ dày lộn ngược ra mà chết.”
Kết truyện trong Bách khoa toàn thư:
“…Sau này, Cám thấy Tấm vẫn còn sống mà lại trắng đẹp hơn xưa
nên băn khoăn tự hỏi vì sao. Tấm bày cho Cám tắm với nước sôi thì
sẽ đẹp. Cám hí hửng làm theo, đổ một bồn nước sôi rồi tắm sau đó
chết ngay tức khắc. Tấm sai người chặt xác của cám ra làm 8 khúc,
lấy thịt làm cỗ mắm rồi gửi cho dì ghẻ ăn. Thấy Tấm có lòng tốt, dì
ghẻ không nghi ngờ gì mà vẫn cứ ăn. Một con quạ chợt đậu lại bên
cửa sổ, nhìn vào và hót:
"Ngon ngỏn ngòn ngon
Mẹ ăn thịt con, có còn xin miếng?"
Mẹ Cám nhận ra cỗ mắm mà Tấm gởi cho mình thật ra là thịt
của Cám. Quá đau khổ, bà ta hoá điên chạy ra khỏi nhà và bị sét
đánh chết…”

người từ "ngày xửa ngày xưa" chứ không phải là sự phản ánh trực
tiếp các sự kiện lịch sử - xã hội của các thời kỳ lịch sử sau này và
quan niệm của con người thuộc các thời kỳ lịch sử sau này về những
sự kiện ấy”. Ông diễn giải: “Tính cổ xưa của truyện cổ tích còn thể
hiện ở chỗ những hành động và đặc điểm tính cách của nhân vật
trong truyện cổ tích nếu đối với người "ngày xửa ngày xưa" là hợp
lý, thì đối với người hiện nay là vô lý. Khi truyện cổ tích mở đầu
rằng "Ngày xửa, ngày xưa ", thì chính là đã chuẩn bị cho người
nghe một tâm thế phù hợp để bước vào cái thế giới của những điều
vô lý đầy sức hấp dẫn ấy”… Trong lịch sử ghi lại,thời con người
còn sống theo lối thị tộc,có 1 nghi lễ gọi là nghi lễ trưởng thành.Nói
chung trong nghi lễ trưởng thành, người chịu lễ đều phải chịu
đựng sự tác động của lửa dưới những hình thức khác nhau. Bị giội
nước sôi là một trong những hình thức thực hành quan niệm dùng
tác động của lửa để tạo ra cái chết tạm thời,và sự phục sinh sau đó
sẽ biến người chịu lễ thành một con người mới.
Quan niệm đó (có thật) gắn liền với hành động nghi lễ giội
nước sôi (có thật) trong nghi lễ trưởng thành của các xã hội thị tộc
(cũng có thật) là nguồn gốc của chi tiết “chết do bị giội nước sôi”
trong hành động cổ tích, dùng để miêu một hành động của nhân vật
trong truyện cổ tích (không có thật). Nhưng khi đã trở thành một
hành động không có thật trong truyện cổ tích, ở một số trường hợp,
thí dụ trường hợp bản kể truyện Tấm Cám trong đó Cám tắm nước
sôi hoặc nhờ giội nước sôi là một cách chết đi để trở thành con
người mới (tức trắng đẹp hơn xưa), thì lời mách bảo của Tấm vẫn
còn giữ lại được dấu vết của tư tưởng cơ bản của nghi lễ trưởng
thành, tức một tư tưởng đã từng tồn tại thực sự trong lịch sử văn hóa
của nhân loại. Ở đây lời mách bảo của Tấm không phải là “sự tự do
sáng tạo của tác giả dân gian”, và xuất phát điểm của nó cũng không
phải là hành động lừa gạt, lừa gạt để trả thù Cám. Lời mách bảo

được khai hóa văn minh.'' (Nguyễn Xuân Kính,1998, tr.5).
Về vấn đề này có thể dẫn ra một ý kiến thuộc loại sớm nhất
của một người Pháp. Đó là ý kiến của A. Leclère trong một bài viết
đăng trên tờ tạp chí Những truyền thống dân gian (Revue des
traditions populaires) số ra ngày 6 – 8 - 1898. Theo Leclère, chi tiết
Tấm cho giội nước sôi giết em đã khiến cô có tính chất một kẻ
phạm tội ác. So sánh với truyện Neang Kantoc của Campuchia, ông
cho rằng truyện này hay hơn truyện Tấm Cám của Việt Nam vì cô
Kantoc đã không có hành động trừng phạt như cô Tấm đã làm
(theo Đinh Gia Khánh, 1968, tr.96 - 97). Truyện Neang Kantoc của
Campuchia, theo bản kể của Leclère (in trong tập Truyện cổ và
truyền thuyết của nước Campuchia - Contes et légendes du
Cambodge, Paris - 1895) kết thúc như sau: [Khi biết được Kantoc
đã sống lại, cô gái con gì ghẻ là Chong Angkaat] sợ quá chạy vào
rừng. Vua bảo lính đừng đuổi nữa. Từ đó người ta thấy mất hút
Angkaat”. Nguyễn Xuân Kính cho biết: ''Một học giả thực dân đã so
sánh sự khác nhau này rồi kết luận: Người Việt là dã man, cần phải
được khai hóa văn minh.'' (Nguyễn Xuân Kính,1998, tr.5).
Cách đánh giá có tính chất phê phán như vậy về hành động
trừng phạt của cô Tấm cũng thấy có trong giới nghiên cứu Việt
Nam, và không phải chỉ là một vài trường hợp hiếm hoi.
Phan Hải Triều, trong bài “Thử phân tích vài biểu hiện của đặc
điểm nhân ái trong truyện cổ tích Việt Nam” đăng trên tạp chí Văn
hóa dân gian số l năm 1996, cho rằng: “Cách nghĩ của người Việt
trong đối nhân xử thế khi có mặt kẻ đại diện cho cái ác, là thiên về
tính chủ quan, thụ động. Sự cảm hóa cái xấu phải bắt đầu từ sự
thành thật và bao dung của chính mình. Người Việt trong loại
truyện cổ tích này ít khi dùng tới tư duy “hồi cố” để suy xét sự
việc.” Trên cơ sở nhận định về cách nghĩ của người Việt như vậy,
tác giả bài báo cho rằng đoạn kết trong truyện Tấm Cám là “môtip

học sinh chấn thương về tình cảm chăng ?”, nên phần viết về văn
học dân gian trong sách giáo khoa chỉnh lý môn văn học năm 1995 -
1996, đã “bỏ truyện Tấm Cám trong chương trình trung học cơ sở” -
một nhà giáo, đồng thời cũng là một nhà nghiên cứu văn học dân
gian, ông Nguyễn Xuân Lạc, đã đặt câu hỏi như vậy trong một bài
viết nhan đề “ Phần văn học dân gian Việt Nam trong sách giáo
khoa chỉnh lý trung học cơ sở” đăng trên tạp chí Văn hóa dân gian
số 4 năm 1995. Nguyễn Xuân Lạc không đồng ý với cách giải quyết
vấn đề như vậy, nhưng trong bài báo nói trên ông chưa trình bày
đầy đủ ý kiến của mình, mà chỉ đặt ra câu hỏi: “Lẽ nào lại bỏ đi một
câu truyện từ lâu đã trở thành niềm say mê, thích thú, ước mơ đẹp
đẽ của tuổi thơ chỉ vì một chi tiết trả thù ở cuối truyện?”(Nguyễn
Xuân Lạc, 1995, tr. 79).
Đối lập với xu hướng đánh giá có tính chất phê phán về hành
động của cô Tấm, như vậy là có xu hướng bảo vệ truyện Tấm Cám,
xu hướng này thường gắn liền với xu hướng đánh giá có tính chất
khẳng định về hành động ấy.
Sự khẳng định này cũng có nhiều biểu hiện và mức độ khác
nhau với những lý do khác nhau.
Theo Đinh Gia Khánh, “trong truyện Việt Nam phải để cô
Tấm trừng phạt Cám như vậy thì mới được chân thực”. Bởi vì
“trong cuộc đấu tranh dai dẳng và quyết liệt, cô Tấm nhất định phải
rút ra được kinh nghiệm xương máu là nếu mụ dì ghẻ và con Cám
còn sống thì chúng sẽ không để cho cô sống. Giữa hai cách xử sự
sau đây, phải chọn lấy một: để cho chúng sống rồi lại giết mình lần
thứ năm, hay là giết chúng đi để có thể sống yên lành. Cô Tấm bắt
buộc phải chọn cách thứ hai. Việc Tấm giết Cám và mụ dì ghẻ
không hề làm giảm đạo đức của cô, làm giảm cái đẹp của hình
tượng nhân vật”. Nhưng sau đó ông lại viết: “Tuy vậy, cô Tấm sẽ
còn đẹp hơn nữa nếu cô không dùng những hình thức tàn khốc (giết

52).
Dễ nhận thấy là những người bảo vệ truyện Tấm Cám, bảo vệ
hành động trừng phạt (hay trả thù ) của cô Tấm, đã rất chú trọng đến
việc phân tích con người Tấm với tư cách là một nhân vật văn học,
một hình tượng nghệ thuật. Phạm Xuân Nguyên đã coi hành động
của nhân vật này là một biểu trưng nghệ thuật. Nhiều người khác đã
phân tích các nguyên nhân dẫn Tấm từ là một cô gái hiền lành, nhân
hậu ở phần thứ nhất của truyện, dần dần trở thành một cô gái có tinh
thần đấu tranh ở phần thứ hai của truyện và cuối cùng dẫn đến hành
động trừng phạt của cô ở đoạn kết. Tất cả quá trình ấy làm thành cái
mà Hoàng Tiến Tựu gọi là “lôgic phát triển tính cách của nhân vật
Tấm”. Ở bài bình giảng truyện Tấm Cám trong sách Bình giảng
truyện dân gian (NXB Giáo dục, 1994), ông đã phân tích các tình
tiết của truyện Tấm Cám để chỉ rõ “mối quan hệ và sự phù hợp giữa
hành động trả thù với lôgic phát triển tính cách của Tấm” (Hoàng
Tiến Tựu, 1994, tr. l 13). “Lôgic phát triển tính cách” ấy của Tấm
được Đinh Gia Khánh gọi là “sự phát triển của nhân vật cô Tấm từ
thế thụ động sang thế chủ động” (Đinh Gia Khánh, 1968, tr. 84).
Ông cho rằng cũng như trong truyện kiểu Tấm Cám ở các nước
khác, cô Tấm là nhân vật lý tưởng của truyện cổ tích Cô Tấm vừa
xinh đẹp vừa nết na. Nhưng cái đẹp nổi bật nhất của cô là tinh thần
đấu tranh kiên cường Cô gái ngây thơ đó, khi cần thì đã biết căm
thù, cô gái dịu hiền đó khi cần thì đã biết đấu tranh. Biết yêu và biết
ghét, đó là hai mặt khăng khít trong tình cảm của nhân dân” (Đinh
Gia Khánh, 1968, tr. 94, 95, 96).
Nhận xét về nhân vật Tấm như một con người có những khía
cạnh khác nhau về tính cách và những biến đổi về tính cách như
trên, đã được tác giả một bài viết nhan đề “Bàn về cách ứng xử nghệ
thuật của truyện cổ tích Tấm Cám” đăng trên tạp chí Văn hóa dân
gian số 4 năm 1996, phát triển thành một quan niệm về cô Tấm như


1. Ý kiến về các dị bản:
Nói chung các dị bản chỉ khác nhau chủ yếu ở đoạn kết.Một
kết thúc có hậu là ở hiền gặp lành,và kẻ ác sẽ bị trừng trị.Kết thúc
phù hợp với ước mơ của nhân dân lao động rằng cái thiện luôn
chiến thắng cái ác.
Tuy nhiên cách trừng phạt của cô Tấm ở dị bản thứ nhất như
đã nêu ở trên thì có phần hơi “dã man” khi ở trên câu chuyện ta luôn
biết Tấm là một người con gái hiền lành,tốt bụng…Phải chi nếu
người mách cho Cám dội nước sôi vào người để da trắng đẹp không
phải là Tấm thì có lẽ hình ảnh cô Tấm hiền lành,vị tha sẽ không
phần nào bị phai nhạt…
Cái kết mà Cám,do nghe người khác mách bảo (mà không phải
là Tấm), nên làm theo và hậu quả là “chết còng queo tức khắc” sẽ
giữ được tính xuyên suốt về tính cách nhân vật, vẫn một cô Tấm
hồn hậu vị tha , vô tư, không thủ đoạn rắp tâm trả thù tàn ác, mà
Cám chết là do cô ấy tự chuốc lấy. Chính lòng tham, lòng ghen tỵ
đã khiến cô ấy tin mù quáng, (và có thể có quyền lực siêu hình nào
đó buộc Cám phải tin và làm như vậy). Việc làm mắm gởi cho mẹ
Cám cũng do một nhóm người vì quá yêu mến Tấm, căm ghét sự
tàn ác của mẹ con Cám thực hiện. Tấm hoàn toàn không nhúng tay
trực tiếp vào tội ác. Luật nhân quả thể hiện rõ. Ác như mẹ con Cám
trời không dung, đất không tha.
Cũng một sự kiện Cám chết vì tắm nước sôi, cũng mẹ ăn thịt
con , cũng là mẹ Cám chết uất, nhưng tình tiết xem ra hợp lý hơn
nhiều.
Dân tộc ta luôn nêu cao chính nghĩa, đấu tranh chống cái ác
tới cùng, nhưng cũng sẵn sàng mở lòng với kẻ thù, cho họ một con
đường sống khi đã cùng đường như cha ông ta đã làm ( như chuyện
Thoát Hoan chui ống đồng…) sử sách còn ghi lại. Sự cao thượng ấy

Truyện cổ tích Tấm Cám tuy có nhiều cách kết thúc khác nhau
song mỗi kết thúc đều có ý nghĩa riêng của nó.Chính các cách kết
thúc khác nhau đã làm phong phú thêm truyên cồ dân gian
2. Ý kiến cá nhân tổng quát
Truyện cổ tích là truyện truyền miệng và luôn luôn biến đổi
theo nhu cầu của thời đại, không bao giờ bất biến. Trong quá trình
truyền miệng để lưu truyền thì truyện cổ tích có những biến đổi
khác nhau. Truyện Tấm Cám ra đời trong thời kì trung đại, đây là
thời kì mà sự trả thù và hành xác của con người hết sức man rợ
không phải chỉ ở Việt Nam mà trên thế giới cũng vậy. Đây có lẽ
cũng là cách lý giải cho hành động của Tấm khi trừng phạt em
mình. Thực tế không man rợ như chúng ta nghĩ,bởi nó phù hợp với
hoàn cảnh và thời đại lúc đó…đó cũng là sự trừng phạt thích đáng
những kẻ ác…và từ đó cũng nói lên rằng con người, dù có hiền đến
mấy cũng chỉ là con người bằng da,bằng thịt (nếu không tính đến
các thế lực siêu nhiên) không thể chịu đựng được những nỗi đau,
không thể để cho người khác dày xéo mãi được như con giun xéo
lắm cũng quằn ,như con chuột khi bị dồn đến đường cùng thì cũng
dám cắn cả mèo…Phải chăng thông điệp trong cái kết này cũng
chính là sự phản kháng mà các tác giả dân gian muốn mang đến cho
người đọc?
Truyện cổ tích, dân gian ngày nay không còn bó hẹp trong
phạm vi một lãnh thổ, một nước mà nó còn phải vượt biên giới chắp
cánh bay xa để giới thiệu, quảng bá tinh hoa văn hóa dân gian Việt
Nam, mang thông điệp hòa bình , nhân ái của tâm hồn Việt đến với
thế giới. Xa hơn là để lại cho đời sau.
Thiết nghĩ một cái kết “mở” cho câu chuyện sẽ làm cho truyện
đẹp hơn, hợp lý hơn. Mở ở đây không phải là kết “lửng” để ai muốn
hiểu sao cũng được; mà là có nhiều “dị bản” để người đọc chọn lựa
cái kết nào hợp lý nhất mà mình thích. Bởi dị bản vốn là thuộc tính