1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
………………….

VÕ THỊ THU LOAN

VẤN ĐỀ Ý THỨC CÁ NHÂN TRONG
TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ SAU 1986

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh 2013


2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
………………….

VÕ THỊ THU LOAN

VẤN ĐỀ Ý THỨC CÁ NHÂN TRONG
TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ SAU 1986
Chuyên ngành : Lý luận văn học
Mã số: 60 22 32

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC


MỤC LỤC ............................................................................................................................. 4
MỞ ĐẦU ............................................................................................................................... 6
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................................ 6
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .............................................................................................. 7
3. Mục đích nghiên cứu .................................................................................................... 10
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................................................. 10
5. Phương pháp nghiên cứu .............................................................................................. 11
6. Đóng góp của luận văn ................................................................................................. 12
7. Cấu trúc luận văn ......................................................................................................... 12
CHƯƠNG 1: VÀI NÉT VỀ VẤN ĐỀ Ý THỨC CÁ NHÂN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM
HIỆN ĐẠI ........................................................................................................................... 14
1.1. Khái niệm ý thức cá nhân .......................................................................................... 14
1.2. Thế mạnh của tiểu thuyết trong việc thể hiện ý thức cá nhân ..................................... 19
1.3. Vấn đề ý thức cá nhân trong văn học Việt Nam hiện đại ............................................ 23
1.3.1. Vai trò của ý thức cá nhân trong văn học Việt Nam ............................................ 23
1.3.2. Hành trình của ý thức cá nhân trong văn học Việt Nam ...................................... 32
1.4. Tiền đề cho sự trở lại ý thức cá nhân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 ................ 35
1.4.1. Bối cảnh xã hội ................................................................................................... 35
1.4.2. Sự ảnh hưởng của văn hóa phương Tây .............................................................. 40
CHƯƠNG 2: SỰ THỂ HIỆN Ý THỨC CÁ NHÂN QUA NỘI DUNG TIỂU THUYẾT VIỆT
NAM SAU 1986 .................................................................................................................. 46
2.1. Ý thức cá nhân về số phận con người ........................................................................ 46
2.2. Ý thức cá nhân về nhân cách con người ..................................................................... 59
2.2.1. Sự tha hóa nhân cách con người ......................................................................... 59
2.2.2. Sự hoàn thiện nhân cách con người .................................................................... 66
2.3. Ý thức cá nhân về đời sống tinh thần của con người .................................................. 70
2.3.1. Hướng về những khát vọng cá nhân .................................................................... 70
2.3.2. Lý giải và nhận thức đời sống tâm linh con người .............................................. 76
2.4. Ý thức cá nhân về việc nhìn lại cuộc chiến tranh đã qua ............................................ 82
2.5. Ý thức cá nhân về đời sống xã hội ............................................................................. 89

trong các sáng tác của các nhà văn, nhà thơ Việt Nam. Và từ đó đến nay, tuy văn
học Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn và nhiều biến động song vấn đề ý thức
cá nhân vẫn luôn là vấn đề được nhắc đến trong văn học. Mặc dù trong giai đoạn
1945-1975, giai đoạn mà văn học Việt Nam phải ưu tiên cho mục tiêu chiến đấu,
vấn đề này vì những yếu tố lịch sử khách quan đã phải tạm chìm xuống thế
nhưng khi đất nước hòa bình trở lại, con người chuyển sang cuộc sống mới thì
vấn đề ý thức cá nhân lại trở thành vấn đề quan trọng đối với các nhà văn của
chúng ta.
Bên cạnh đó, Văn học Việt Nam trong thế kỷ XX cũng chứng kiến sự
phát triển mạnh mẽ của nhiều thể loại trong đó có tiểu thuyết. Thể loại tiểu
thuyết đã có những đóng góp to lớn cho nền văn học hiện đại của nước nhà.
Tiểu thuyết Việt Nam đặc biệt phát triển vào những năm ba mươi của thế kỷ
trước và không ngừng phát triển cho đến hôm nay. Riêng tiểu thuyết Việt Nam
từ sau thời kỳ đổi mới 1986 đã có sự chuyển biến mạnh mẽ về nội dung và hình
thức.
Tiểu thuyết là một thể loại lớn trong phương thức tự sự, có năng lực phản
ánh hiện thực một cách bao quát và sinh động, tái hiện những bức tranh về đời
sống thông qua những tính cách và hoàn cảnh điển hình rộng rãi. Đồng thời nhờ


7

vào những đặc trưng về thể loại, tiểu thuyết cũng có điều kiện để thể hiện quan
niệm, tư tưởng của tác giả một cách rõ ràng và đầy đủ hơn những thể loại khác
trong văn học, trong đó có vấn đề ý thức cá nhân.
Đó là lý do chúng tôi lựa chọn đề tài này dù vấn đề ý thức cá nhân cũng
được thể hiện ở nhiều thể loại văn học như khác như thơ ca, truyện ngắn…
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy vấn đề ý thức cá nhân trong tiểu thuyết
Việt Nam từ sau 1986 được nghiên cứu qua các công trình, bài viết một cách

và sâu sắc hơn về con người mà nền tảng triết học và hạt nhân cơ bản của quan
niệm ấy là tư tưởng nhân bản. Con người trong văn học hôm nay được nhìn ở
nhiều vị thế và trong tính đa chiều của mọi mối quan hệ: con người xã hội, con
người với lịch sử, con người của gia đình, gia tộc, con người với phong tục, với
thiên nhiên, với những người khác và với chính mình… Con người cũng được
văn học khám phá soi chiếu ở nhiều bình diện và nhiều tầng bậc: ý thức và vô
thức, đời sống tư tưởng tình cảm và đời sống tự nhiên bản năng, khát vọng cao
cả và dục vọng tầm thường, con người cụ thể cá biệt và con người trong tính
nhân loại phổ quát. Điều dễ nhận ra là trong phần lớn các tác phẩm văn học
thời kỳ này, con người không còn là nhất phiến, đơn trị mà luôn là con người đa
diện, đa trị, lưỡng phân, trong con người đan cài chen lẫn giao tranh bóng tối
và ánh sáng, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và quỷ sứ, cao cả và tầm
thường” [51, tr.5].
Trần Đình Sử trong bài viết mang tên Con người trong văn học Việt
Nam sau 1945 trong cuốn Một thời đại mới trong văn học, cũng đưa ra ý kiến
về vấn đề ý thức cá nhân trong thời kỳ này: Theo ông, văn học Việt Nam giai
đoạn này đã có “Sự tăng cường ý thức về nhân cách con người trong nhiều bình
diện khác nhau của nó cũng làm đổi thay tương quan với quá khứ. Trong các


9

thập kỷ trước con người trong văn học ta chủ yếu được thể hiện trong quan hệ
với quá khứ dân tộc… Nay mở rộng thêm quá khứ văn hóa, quá khứ đời tư… Ba
mươi năm trước con người trong văn học chủ yếu là đối tượng được ngợi ca
hoặc phê phán. Giờ đây ngoài tính chất đó, con người còn là đối tượng để
nghiên cứu phân tích nhiều mặt… Văn học ta có truyền thống miêu tả con người
với những phẩm chất chủ quan năng động của nó với những kết quả sản sinh từ
các phẩm chất đó. Nhà văn mở rộng cái nhìn sang tính khách quan của nhận
thức, ý định… suy nghĩ về các hiện tượng nghịch lý của tồn tại con người” [71,

Nhìn chung, các tác giả trên đều cho rằng văn học Việt Nam sau 1986 đã
có sự tiếp nối về vấn đề ý thức cá nhân trong văn học 1930-1945. Mặt khác các
tác giả trên cũng chỉ ra đặc trưng riêng của thời kỳ này: Đó là vấn đề ý thức cá
nhân được thể hiện qua việc khám phá con người ở nhiều bình diện khác nhau.
3. Mục đích nghiên cứu
- Vấn đề ý thức cá nhân không chỉ thuộc về tư tưởng của nhà văn mà nó còn chi
phối đến cả nội dung lẫn hình thức của thể loại tiểu thuyết. Nói cách khác, vấn
đề ý thức cá nhân trong tiểu thuyết đã có một tầm ảnh hưởng nhất định đến sự
đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam nói riêng và văn học Việt Nam nói chung.
- Mặt khác, tìm hiểu vấn đề này, chúng tôi cũng phần nào thấy được con đường
phát triển tư tưởng của nhà văn Việt Nam trong tiến trình hiện đại hóa nền văn
học nước nhà cũng như những tác động của các hệ tư tưởng triết học và văn học
phương Tây đến các nhà văn của chúng ta.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Với đề tài Vấn đề ý thức cá nhân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986,
chúng tôi xin chỉ tập trung tìm hiểu nghiên cứu vào thể loại tiểu thuyết. Tuy


11

nhiên, do số lượng tiểu thuyết Việt Nam ở giai đoan này là khá lớn nên chúng
tôi chỉ tập trung vào một số tiểu thuyết nổi bật của giai đoạn trên.
5. Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu về đề tài, người viết sẽ sử dụng
những phương pháp chủ yếu như:
 Phương pháp khảo sát văn bản giúp người viết tiếp cận trực tiếp và chính
xác tác phẩm, đồng thời giúp chúng tôi bám sát vào từng chi tiết trong tác
phẩm để làm dẫn chứng cho các luận điểm trong luận văn.
 Phương pháp so sánh đối chiếu (đồng đại và lịch đại) để người viết có thể
tìm ra những diểm tương đồng và dị biệt khi thể hiện vấn đề ý thức cá

CHƯƠNG 2: SỰ THỂ HIỆN Ý THỨC CÁ NHÂN QUA NỘI DUNG TIỂU
THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986

Trong chương này chúng tôi xin trình bày:
- Ý thức cá nhân về số phận con người
- Ý thức cá nhân về nhân cách con người
- Ý thức cá nhân về đời sống tinh thần của con người
- Ý thức cá nhân về việc nhìn lại cuộc chiến tranh đã qua
- Ý thức cá nhân về đời sống xã hội
CHƯƠNG 3: SỰ THỂ HIỆN Ý THỨC CÁ NHÂN QUA NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT
TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986

Trong chương này chúng tôi xin trình bày:
- Khái niệm trần thuật
- Sự đổi mới hình tượng người trần thuật/ người kể chuyện


13

- Sự đổi mới về điểm nhìn trần thuật
- Sự đổi mới về giọng điệu trần thuật
- Sự đổi mới trong ngôn ngữ trần thuật


14

CHƯƠNG 1: VÀI NÉT VỀ VẤN ĐỀ Ý THỨC CÁ NHÂN
TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI
1.1. Khái niệm ý thức cá nhân
Trong tâm lý học, từ ý thức được dùng theo nghĩa rộng hoặc nghĩa hẹp.

có ý thức, nghĩa là ý thức về hiện hữu và đang sống hiện hữu của mình, trong
liên đới với vạn vật thiên nhiên, lịch sử xã hội.
Theo tác giả Lưu Hồng Khanh, ý thức có mối liên hệ chặt chẽ với cái Tôi
bởi “ý thức là một trạng thái tỉnh thức với chức năng quan sát, ghi nhận cảm
nhận, nhận định, phẩm định, phân định đối với các sự vật bên ngoài Tôi và đối
với các suy tư, cảm xúc và hình ảnh bên trong Tôi. Ý thức như thế có thể gọi là
một quan năng nhân định với bốn chức năng: cảm nhận, suy tư, đánh giá và
trực kiến. Thể hiện các chức năng nói trên, ý thức phải liên hệ với cái Tôi như
chủ thể, như động lực, như đầu não, như trung tâm. Bởi tất cả mọi đối tượng chỉ
được ý thức một khi chúng được liên hệ với cái Tôi” [44, tr.24]. Cũng theo tác
giả này, vì cái Tôi là chủ thể và là trung tâm của ý thức nên cái Tôi có khả năng
quyết định trên các nội dung của ý thức: nội dung nào có thể được giữ lại trong
ý thức, nội dung nào sẽ bị xua đẩy xuống vô thức, cũng như nội dung nào sẽ
được tưởng nhớ gọi từ vô thức lên lại ý thức. Chính nhờ cái Tôi mà con người
của ta được hình thành, được tiếp nối hiện hữu và được đồng nhất trong căn tính
bản sắc của mình.
Cũng chính nhờ cái Tôi mà ta có thể đặt liên lạc giữa ý thức và vô thức:
cái Tôi sẽ đón nhận những tín hiệu của vô thức được diễn tả qua cảm hứng, sáng
kiến, trực kiến, các hình ảnh trong chiêm mộng (mộng đêm và mộng ngày), cái
Tôi sẽ tìm hiểu những tín hiệu của vô thức nói trên, diễn tả chúng thành ngôn
ngữ cho ý thức, để rồi với ý thức thể hiện các tín thư của các tín hiệu đó trong


16

cuộc sống. Như thế cái Tôi là một cơ quan môi giới giữa ý thức và vô thức.
Trung tâm và chủ thể của ý thức là cái Tôi nhưng cái Tôi vẫn có liên hệ với vô
thức, bằng cách tiếp nhận vô thức và ý thức hóa vô thức. Ý thức không những là
khởi điểm mà còn là cơ quan kiểm nghiệm các nội dung từ vô thức đưa đến và
sau cùng là đích điểm bởi ý thức hóa được các nội dung từ lâu chìm lặn trong vô

bắt đầu có ý thức tách ra khỏi một chỉnh thể nào đó, có nghĩa là đã bắt đầu ý
thức về bản thân mình, về quyền và nghĩa vụ của bản thân mình. Tự ý thức là ý
thức hướng về nhận thức bản thân mình thông qua quan hệ với thế giới bên
ngoài. Khi phản ánh thế giới khách quan, con người tự phân biệt mình, đối lập
mình với thế giới, đó là sự nhận thức mình như là một thực thể vận động, có
cảm giác, tư duy, có các hành vi đạo đức và vị trí xã hội. Mặt khác, sự giao tiếp
xã hội và hoạt động thực tiễn xã hội đòi hỏi con người nhận rõ bản thân mình và
tự điều chỉnh mình theo các quy tắc tiêu chuẩn mà xã hội đề ra. Ngoài ra văn
hoá cũng đóng vai trò là cái gương soi giúp cho con người tự ý thức bản thân.
Như vậy, theo quan điểm của các nhà triết học thì vấn đề ý thức là vấn đề
chủ quan luôn tồn tại trong bộ óc của mỗi con người. Vấn đề ý thức cá nhân
hiểu theo quan điểm của các nhà triết học chính là tính có chủ ý của bản thân
mỗi người. Tuỳ thuộc vào điều kiện hoàn cảnh và sự nhận thức của bản thân mỗi
người mà ý thức cá nhân sẽ có những bộc lộ khác nhau.
Các nhà tâm lý học như R.Linton, X.L.Rubinstein, P.Galperin, Arnold…
cũng đã đưa ra nhiều quan niệm về ý thức cá nhân. Họ cho rằng, vấn đề ý thức
con người là vô cùng phong phú và phức tạp, liên quan đến nhiều khoa học khác
nhau. Theo các tác giả này, tính tích cực tâm lý của con người biểu hiện qua các
cấp độ khác nhau: con người với tư cách là cá nhân, con người với tư cách là
chủ thể, con người với tư cách là nhân cách... Dù quan niệm có khác nhau,
nhưng điểm gặp gỡ trong quan niệm của các nhà khoa học này là ở chỗ họ


18

khẳng định ý thức con người có quan hệ mật thiết với thế giới và ý thức cá nhân
không phải đơn thuần là những kiến thức thu nhận được từ bên ngoài mà còn là
sự vận động bên trong để tự ý thức về mình như là một cá nhân có bản ngã
riêng.
Ý thức cá nhân hình thành trong hoạt động và thể hiện trong sản phẩm

hiện quan điểm, tư tưởng, tình cảm phổ biến của một cộng đồng, một tập đoàn
xã hội, một thời đại xã hội nhất định. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là ý
thức cá nhân không thể hiện ý thức xã hội, vì ý thức xã hội không nằm ở bên
ngoài các cá nhân. Nói một cách khác, ý thức xã hội và ý thức cá nhân không
tồn tại hoàn toàn tách rời mà chúng tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ, biện chứng,
chúng có khả năng thâm nhập vào nhau và làm phong phú cho nhau. Để có được
bản chất người và có ý thức của con người, cá nhân phải tiếp thu được những
sản phẩm và giá trị tinh thần được xã hội tạo ra. Song vì các cá nhân đều có
những đặc điểm riêng của mình về xuất thân, sinh hoạt, giao tiếp, kinh nghiệm,
học vấn, năng lực, nên có thể tiếp thu quan điểm này, phản ứng lại quan niệm kia,
đã ảnh hưởng trở lại đối với ý thức xã hội một cách khác nhau.
Như vậy, vấn đề ý thức cá nhân theo cách hiểu tâm lý-xã hội là con người
có tri thức, có tự giác, biết nhìn nhận bản thân và thế giới xung quanh, biết tự
mình vươn lên trong mọi lĩnh vực, biết thể hiện tài năng, bản lĩnh của mình
trong xã hội, biết đối lập mình với những hạn chế, những lạc hậu trong đời sống
xã hội. Ý thức theo cách hiểu này là sự đối lập với cái vô thức, cái bản năng của
con người.
1.2. Thế mạnh của tiểu thuyết trong việc thể hiện ý thức cá nhân
Xét trên nhiều bình diện, thực tiễn đời sống văn học Việt Nam nửa đầu
thế kỷ là một bước trung chuyển bộn bề, phức tạp nhưng tất yếu để ngày càng
hoà nhập vào quỹ đạo hiện đại hoá, phù hợp với xu thế và sự phát triển của nền


20

văn học mới. Trong sự chuyển biến chung của đời sống văn học, sự hình thành
và hiện diện thế “chân vạc” của kịch nói, thơ mới và tiểu thuyết hiện đại đã tạo
ra sự tương tác, xâm nhập giữa các thể loại và đem đến cho mọi thể loại những
thành tựu đáng kể. Bên cạnh thơ và kịch, tiểu thuyết đã bộc lộ những dấu hiệu
đổi mới cả về nội dung lẫn hình thức, có ý nghĩa cơ bản đối với văn học Việt