BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH

-------------------

TRƢƠNG THỊ KIM ANH

KHUYNH HƢỚNG HIỆN THỰC – HUYỀN ẢO
TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Nghệ An, năm 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH

-------------------

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

KHUYNH HƢỚNG HIỆN THỰC – HUYỀN ẢO
TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 9.22.01.21

Họ và tên NCS: Trƣơng Thị Kim Anh
Ngƣời hƣớng dẫn: 1. PGS.TS. Nguyễn Đăng Điệp
2. TS. Lê Thanh Nga

1.2.1. Nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam đương đại ........................................ 15
1.2.2. Nghiên cứu về khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt
Nam đương đại ......................................................................................................... 21
1.3. Tiểu kết ......................................................................................................... 26
CHƢƠNG 2: SỰ XUẤT HIỆN CỦA KHUYNH HƢỚNG HIỆN THỰC –
HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI .................. 28
2.1. Giới thuyết về khuynh hướng và khuynh hướng hiện thực – huyền ảo ............. 28

2.1.1. Khái niệm khuynh hướng ........................................................................... 28
2.1.2. Khái niệm hiện thực – huyền ảo ................................................................ 30
2.1.3. Nguyên tắc phản ánh hiện thực của khuynh hướng hiện thực – huyền ảo ..... 35

2.1.4. Đặc điểm khuynh hướng hiện thực – huyền ảo ......................................... 37
2.2. Những tiền đề xuất hiện khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết
Việt Nam đương đại ................................................................................................. 40
2.2.1. Tiền đề lịch sử, văn hóa, xã hội ................................................................. 40
2.2.2. Những thay đổi về tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết ............................. 43


2.2.3. Sự đa dạng về khuynh hướng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại ....... 52
2.3. Khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam trước và sau
1986 .......................................................................................................................... 55
2.3.1. Khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong văn học Việt Nam trước
1986 .......................................................................................................................... 55
2.3.2. Khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam sau
1986 .......................................................................................................................... 61
2.4. Tiểu kết......................................................................................................... 67
CHƢƠNG 3: KHUYNH HƢỚNG HIỆN THỰC – HUYỀN ẢO TRONG TIỂU
THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI VỚI CHỨC NĂNG MIÊU TẢ THẾ GIỚI
.................................................................................................................................. 69

4.3. Hiện thực – huyền ảo với sự nhòe mờ, đa nghĩa của ngôn ngữ tự sự .................... 135

4.3.1. Ngôn ngữ đậm chất “lạ hóa” .......................................................................... 135
4.3.2. Ngôn ngữ biểu đạt cái kì ảo, ma quái ............................................................. 138
4.3.3. Ngôn ngữ vô thức ........................................................................................... 141
4.4. Tiểu kết .............................................................................................................. 144
KẾT LUẬN ............................................................................................................ 146
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN ................................. 151
TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................................................... 152


1

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Sau 1975, đặc biệt từ sau Đổi mới (1986), văn học Việt Nam đã có sự
chuyển mình mạnh mẽ. Đó là quãng thời gian văn học Việt Nam đạt được nhiều thành
tựu quan trọng, đặc biệt trong lĩnh vực tiểu thuyết. Với tư cách là “cỗ máy cái” của văn
học, tiểu thuyết vẫn chứng tỏ được vai trò hạt nhân trong cấu trúc văn học hiện đại và
đương đại. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều người đã khẳng định thời hiện đại là “thời
của tiểu thuyết”. Cũng bởi thế, đến nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về tiểu
thuyết, trong đó có không ít nghiên cứu mang tính phát hiện. Tuy nhiên, còn nhiều vấn
đề của tiểu thuyết, đặc biệt là những cách tân nghệ thuật tiểu thuyết vẫn chưa được
tìm hiểu một cách cặn kẽ, hệ thống.
1.2. Trong nhãn quan nghiên cứu hiện đại, lịch sử của tiểu thuyết không phải là
phép cộng của những hiện thực được miêu tả, mà là lịch sử của sự miêu tả, nghĩa là
lịch sử của sự vận động, biến đổi, đặc biệt là những cách tân trong miêu tả hiện thực.
Bởi thế, việc nhận diện các khuynh hướng tiểu thuyết không chỉ mang đến lợi ích
trong phân tích, khám phá những nội dung xã hội được miêu tả, mà còn là những
nghiên cứu, khám phá trên bình diện nghệ thuật tiểu thuyết, nhằm làm cho việc nghiên

(1995), Đi tìm nhân vật (2001), Những đứa trẻ chết già (2002), Người sông Mê
(2003), Giã biệt bóng tối (2004), Thiên thần sám hối (2004), Tàn đen đốm đỏ (2004),
Tấm ván phóng dao (2004), Chinatown (2004), Cõi người rung chuông tận thế (2004),
Thoạt kì thủy (2005), Khải huyền muộn (2005), Giàn thiêu (2005), Giữa vòng vây trần
gian (2005), Ngồi (2006), Trí nhớ suy tàn (2006), Cơ hội của Chúa (2006), Và khi tro
bụi (2006), T. mất tích (2006), Mảnh đất lắm người nhiều ma (2006), Mẫu thượng
ngàn (2006), Người đi vắng (2007), Mưa ở kiếp sau (2007), Giữa dòng chảy lạc
(2010), Thang máy Sài Gòn (2010), Thần thánh và bươm bướm (2010), Hoang tâm
(2011), SBC là săn bắt chuột (2011), Rụng xuống ngày hư ảo (2013), Xác phàm
(2014), Kín (2014), Trong sương hồng hiện ra (2015), Người thứ hai (2015)…
2.2. Phạm vi nghiên cứu
Bên cạnh tập trung tìm hiểu các tiểu thuyết có yếu tố hiện thực - huyền ảo trong
văn học Việt Nam đương đại, chúng tôi mở rộng trường so sánh với tiểu thuyết hiện
thực - huyền ảo trong và ngoài nước ở những giai đoạn khác nhau để làm nổi bật nét
riêng của khuynh hướng hiện thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu


3

- Mục đích của luận án là nhận diện, phân tích những đặc điểm cơ bản của
khuynh hướng hiện thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Phân tích tiền đề xã hội - thẩm mĩ dẫn đến sự xuất hiện khuynh hướng hiện
thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại.
- Nhận diện, mô hình hóa và phân tích, làm rõ những đặc điểm cơ bản của tiểu
thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương
đại.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu

Chương 2: Sự xuất hiện khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết
Việt Nam đương đại
Chương 3: Khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam
đương đại với chức năng miêu tả thế giới
Chương 4: Khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam
đương đại với chức năng biểu đạt thế giới


5

CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1. Khái lƣợc tình hình nghiên cứu về khuynh hƣớng hiện thực – huyền ảo
trong tiểu thuyết trên thế giới
1.1.1. Nghiên cứu về tiểu thuyết
Việc nghiên cứu tìm hiểu về tiểu thuyết trên thế giới khá là đa dạng với nhiều
trường phái, nhiều quan điểm khác nhau. Tuy nhiên, vì nhiều lí do khác nhau chúng tôi
không thể bao quát hết. Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi chỉ nhắc đến những công
trình lí luận tiêu biểu, có ảnh hưởng đến sự vận động của tiểu thuyết Việt Nam đương
đại trong dòng chảy tiểu thuyết thế giới.
Tiểu thuyết là một thể loại quan trọng trong đời sống văn chương trên thế giới.
Theo M.Bakhtin, từ vị thế của kẻ bên lề, tiểu thuyết dần trở thành “nhân vật chính”
trên sân khấu văn học hiện đại. Với tư cách là thể loại có khả năng dung nạp ưu thế
của nhiều thể loại khác, tiểu thuyết mở ra những ô cửa mới để khám phá thế giới trong
sự rộng lớn và thẳm sâu của nó. Tuy nhiên, ở mỗi thời đại khác nhau, chức năng và
cấu trúc của tiểu thuyết cũng khác nhau. Điều đó gắn liền với sự thay đổi của tư duy
nghệ thuật và vị thế của tiểu thuyết trong cộng đồng thể loại. Từ tiểu thuyết tiền hiện
đại đến hiện đại và hậu hiện đại là cả một lịch sử dài. Theo đó, việc nghiên cứu tiểu
thuyết cũng có những thay đổi quan trọng. Phanchelay Zarep trong công trình Sự tiến
triển sáng tạo của tiểu thuyết cho rằng: “Tiểu thuyết là chàng Vergilia đã hóa nên

biết mọi thứ trên đời như nhà văn Balzac, hoặc vị trí của nhà chuẩn đoán tâm lý trong
tiểu thuyết của Pruxt, giờ đây đang bị chiếm giữ bởi một sinh thể hư ảo, tuyệt vọng, nó
hoàn toàn không có khả năng biểu đạt khúc chiết tư tưởng của mình” [60. tr.77].
Khuynh hướng hiện thực những năm cuối thế XIX và đầu thế kỉ XX đã sản sinh ra
những người tiên tri, những người thư kí biết mọi thứ trên đời từ tiểu thuyết của
Balzac và Lev Tolstoy, đến tiểu thuyết của Sholokhov và trong chừng mực nào đó của
Stendhal, Dickonz… Balzac với Tấn trò đời đã vẽ nên một bức tranh xã hội Paris nửa
đầu thế kỉ XIX một cách chân thực và đầy đủ mọi khía cạnh đúng như tinh thần
nguyên tắc phản ánh hiện thực của khuynh hướng hiện thực. Tấn trò đời của Balzac
được xem như là khuôn mẫu cho khuynh hướng hiện thực, đưa khuynh hướng này lên
đến đỉnh cao chói lọi những năm cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX.
Khuynh hướng hiện thực cố gắng tái hiện thực tế một cách toàn vẹn, chân thực,
lịch sử cụ thể, và nhìn thấy ý nghĩa, tác dụng xã hội của nghệ thuật trong tính đúng đắn
của sự miêu tả, trong tính chân thực đầy sức thuyết phục của hình tượng được sáng
tạo. Chính vì vậy mà Stendhal quan niệm rất rõ tiểu thuyết hiện thực “như tấm gương
di chuyển trên đường, khi phản ánh trời xanh, khi phản ánh bùn lầy nhưng cá nhân


7

nghệ sĩ không thể, không được giống tấm gương dửng dưng lãnh đạm” [137. tr.170].
Tuy nhiên, nếu cứ đi theo lối mòn này thì tiểu thuyết sẽ trở thành một món ăn “nhai đi
nhai lại” đến phát ngán đối với độc giả. Chính vì vậy, vào những năm năm mươi của
thế kỉ XX, một cuộc cách mạng đổi mới tiểu thuyết nổ ra rầm rộ ở khắp các nước trên
thế giới. Khi nói về sự đổi mới tiểu thuyết, tác giả Alain Robbe - Grillet từng đặc câu
hỏi: “Hãy xem – họ sẽ nói – trong những năm năm mươi người ta đã biết sáng tạo
những câu chuyện như thế nào!” [167. tr.40]. Những câu chuyện mà họ sáng tạo chắc
chắn sẽ khác với kiểu Tấn trò đời của Balzac, Sông Đông êm đềm của Sholokhov,
Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoy … Các nhà tiểu thuyết mới không phải hoàn
toàn phủ nhận cốt truyện và tình tiết nhưng họ quyết không để cốt truyện chi phối bạn

tiểu thuyết, ông cho rằng: “Giữa văn học hàn lâm của phương Tây và văn học kinh
viện của phương Đông chỉ có bài học là khác” [167. Tr.49], còn một câu chuyện hay,
lôi cuốn người đọc hay không phụ thuộc vào sự sáng tạo của nhà tiểu thuyết.
Trong công trình Số phận của tiểu thuyết (nhóm biên dịch Lại Nguyên Ân,
Nguyên Minh, Phong Vũ) đã tập hợp nhiều bài viết với các ý kiến khác nhau về tiểu
thuyết từ các tác giả trên thế giới. Đặc biệt trong công trình này các nhà lí luận, phê
bình quan tâm nhiều đến khu vực tiểu thuyết châu Âu và khu vực tiểu thuyết Mỹ
Latin. Hai khu vực này được xem là nơi có nền tiểu thuyết phát triển mạnh mẽ và có
tiếng vang lớn. Các cuộc tranh luận, các bài viết đều hướng tới việc tìm tòi và mổ xẻ
phân tích một hướng đi nào đó của tiểu thuyết, các tựa đề bài viết luôn có tính chất
luận đề như: Tiểu thuyết và tương lai, Lời nguyện cầu cho tiểu thuyết, Tiểu thuyết hiện
thời – chết hay đang biến hóa, Tiểu thuyết đi về đâu, Sự tiến triển sáng tạo của tiểu
thuyết, Tiểu thuyết ngày nay, Những khả năng của tiểu tuyết, Về một vài vấn đề sáng
tạo của tiểu thuyết, Mấy vấn đề của tiểu thuyết hiện thời… Các tác giả của các bài viết
đều hướng tới một vấn đề đặt ra là tương lai của tiểu thuyết sẽ đi về đâu trước sự thay
đổi lớn mạnh của đời sống hiện đại. Các nhà lí luận, phê bình cho rằng: “Tiểu thuyết
truyền thống với cốt truyện, hình tượng, bối cảnh xã hội có lẽ không thể là sự tương
đương về nghệ thuật, hoặc là sự tương xứng khách quan của cuộc sống hiện đại với
những mê cung và những hỗn độn của nó” [60. tr.104]. Đứng trước sự thay đổi lớn của
thời đại thì “tiểu thuyết cũng như bất cứ tác phẩm nghệ thuật nào khác, phải nhạy bén
với những biến đổi của thời gian” [60. tr.138].
M. Bakhtin trong công trình Lý luận và thi pháp tiểu thuyết đặt ra vấn đề về lý
thuyết và thể loại, ngôn ngữ trong tiểu thuyết. Khi bàn về vấn đề thể loại tiểu thuyết
như là một thể loại văn học luôn chuyển động, tác giả lí giải: “Do được xây dựng trong
khu vực tiếp xúc với những sự kiện đương diễn biến trong hiện tại, tiểu thuyết nhiều
khi phá rào, bước qua mọi ranh giới đặc trưng của văn học – nghệ thuật: lúc thì nó


9


thời gian. Xây dựng tác phẩm trên tinh thần “trò chơi” này, tiểu thuyết sẽ không đi


10

theo con đường cũ và cũng không đến những nơi đã đến. Các ý kiến về nghệ thuật tiểu
thuyết của M. Kundera đã chạm đến vấn đề căn cốt của tiểu thuyết hiện đại. Nó không
mang tính hàn lâm nhưng lại có sự hòa trộn kinh nghiệm của một người viết tiểu
thuyết và sự sắc sảo của một nhà phê bình.
Ngoài những công trình chuyên sâu nghiên cứu về tiểu thuyết trên còn có một
số công trình nghiên cứu khác cũng bàn luận đến tiểu thuyết từ các tác giả nước ngoài
như: Độ không của lối viết của Roland Barthes (Nguyên Ngọc dịch), Bản mệnh của lí
thuyết văn chương và cảm nghĩ thông thường của Antoine Compagnon (Lê Hồng Sâm,
Đặng Anh Đào dịch), Cấu trúc văn bản nghệ thuật của IU.M. Lotman (Trần Ngọc
Vương, Trịnh Bá Đĩnh, Nguyễn Thu Thủy dịch), Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự
phát triển của văn học của M.B. Khravchenco (Lê Sơn dịch), Thi pháp văn xuôi của
Tzretan Todorov (Đặng Anh Đào, Lê Hồng Sâm dịch)…
1.1.2. Nghiên cứu về khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết
Việc nghiên cứu về khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trên thế giới khá là đa
dạng với nhiều trường phái, nhiều quan điểm khác nhau. Tuy nhiên, vì nhiều lí do
khác nhau chúng tôi không thể bao quát hết. Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi chỉ
nhắc đến sự nghiên cứu khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết ở khu
vực Mỹ Latin là chủ yếu.
Nhắc đến tiểu thuyết thì Mỹ Latin là một trong những khu vực tạo nên bước
ngoặt lớn trong sự phát triển mạnh mẽ của thể loại này. Khi đặt câu hỏi: Tiểu thuyết
giữ vị trí ra sao trong toàn bộ văn học Mỹ Latin? Nhà văn Hoakin Gutiêrrex cho rằng:
“Tiểu thuyết Mỹ Latin ngày càng sâu sắc hơn trong việc xây dựng những hình tượng
điển hình phức tạp ngày càng có giá trị hơn, xứng đáng đứng ngang hàng với những
tác phẩm muôn thuở lưu danh trong các mẫu mực thế giới cao nhất của thể loại này”
[60. tr.131]. Phong trào đổi mới tiểu thuyết từ các nước phương Tây những năm 50

là sự ra đời khuynh hướng hiện thực - huyền ảo hay được gọi là Chủ nghĩa hiện thực
huyền ảo Mỹ Latin. Khuynh hướng hiện thực - huyền ảo ra đời ở văn học Mỹ Latin
nhằm vượt qua mô hình phản ánh hiện thực của chủ nghĩa hiện thực trước đó. Trong
công trình History of Latin America (1992), Edwin Williamson đã xác định cuộc thử
nghiệm sớm nhất của chủ nghĩa Hiện thực huyền ảo diễn ra ở Brazil với cuốn tiểu
thuyết Macunaima của Mario de Andrade. Tác giả Edwin Williamson viết: “Trong
Macunaima, những cuộc du ngoạn của một nhân vật dân gian biến hóa như thần Prote
khắp đất nước Brazil được kể lại trong câu chuyện không mạch lạc, lạ lùng, đan xen
với sự kỳ lạ mang tính thơ ca và sự gợi nhớ huyền thoại” [76. tr.136]. Tuy nhiên, nhiều
nhà nghiên cứu cho rằng người đặt nền móng đầu tiên cho chủ nghĩa hiện thực huyền
ảo Mỹ Latin là M. A. Asturias và A. Carpentier. A. Asturias từng phát biểu về khuynh


12

hướng nghệ thuật trong sáng tác của ông như sau: “Có thể gọi chủ nghĩa hiện thực của
tôi là “huyền ảo”, bởi vì một phần nó giống với các nhà siêu thực xử lý các giấc mơ
của họ, nhưng đồng thời nó cũng giống với các thổ dân Maya dựng lại thực tại trong
những cuốn sách thiêng liêng của họ” [76. tr.136]. Xác định được khuynh hướng nghệ
thuật ngay từ khi có cái gọi là “ồn ào” về tính chất hiện thực kì diệu trong tiểu thuyết
Mỹ Latin, chính vì vậy từ tác phẩm nổi tiếng Ngài tổng thống (1949) đến những tác
phẩm gây ấn tượng khác như: Những vị thần ngô (1956), Giáo hoàng xanh (1954),
Cơn bão (1956), Mắt những người bị chôn (1960)… và một số tác phẩm sau này của
Asturias đều sáng tác theo khuynh hướng hiện thực - huyền ảo.
Nếu nói về tính chất hiện thực kì diệu trong chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ
Latin thì Carpentier là người đầu tiên đã đúc kết kinh nghiệm và phát hiện ra tính chất
này, cũng là người đầu tiên đưa ra lý luận về chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong văn
học Mỹ Latin. Trong công trình nghiên cứu Alejo Carpentier và thi pháp của chủ
nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latin, Carlos khẳng định: “Carpentier là người đầu tiên
phát hiện ra chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latin”. Tác giả còn cho rằng quan niệm

biệt nhau mà chúng hòa quyện với nhau như là một bản thể mang tính hai mặt: “trong
thực có ảo trong ảo có thực”. Trong lối viết của Kafka: “Cái hiện thực đời sống được
Kafka tổ chức làm biến dạng đi trở thành cái huyễn hoặc huyền ảo nhưng câu chuyện
lại hết sức mạch lạc, chính xác đến từng chi tiết khiến không khí huyền ảo huyễn hoặc
trở nên thật hơn cả hiện thực [11. Tr.160]. Tiểu thuyết Vụ án (The trial, 1925) được
xem là một trong những kiệt tác về sự chuyển hóa từ cái bình thường thành cái nghịch
dị của Kafka. Tiểu thuyết không chỉ đề cập đến sự phi lí của cái án mà Joseph K. bị
buộc phải mang mà còn đề cập đến nhiều cái phi lí khác như pháp luật, nạn hối lộ, thói
quan liêu, cửa quyền vô trách nhiệm của cả một hệ thống thống trị. Tác giả Alain
Robbe - Grillet nhận định tiểu thuyết Kafka: “Cái thế giới nhìn thấy được trong các
tiểu thuyết của ông là tốt, đối với ông, thế giới thực và cái thế giới đó dấu đằng sau
(nếu như có) có vẻ không có giá trị trước sự hiển nhiên của các vật, các động tác, lời
nói… Hiệu quả ảo giác xuất phát từ sự rõ ràng tuyệt đối của chúng chứ không phải là
sự trôi nổi hay sương mù. Tóm lại, không có sự hư ảo hơn sự chính xác” [54. Tr.206].
Khuynh hướng hiện thực - huyền ảo có mặt hầu như trong sáng tác của Kafka từ tiểu
thuyết Vụ án, Lâu đài đến các truyện ngắn như Hóa thân, Giấc mơ, Lời tuyên án, Làng
gần nhất…
Tác giả đưa chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latin lên đỉnh cao nhất đó là
Gabriel Garcia Marquez với tiểu thuyết Trăm năm cô đơn. Trăm năm cô đơn được giới
nghiên cứu phê bình văn học Anh, Mỹ và châu Âu đánh giá: “Có thể là một tác phẩm
vĩ đại nhất của văn học Mỹ Latin và văn học thế giới và chắc chắn là một tác phẩm


14

được nhiều người biết đến nhất” [76. Tr.138]. Cuốn tiểu thuyết không chỉ đưa tên tuổi
nhà văn Marquez lên tầm cao mới với giải thưởng Nobel Văn học năm 1982, nó còn
đưa tiểu thuyết Mỹ Latin mà đặc trưng là chủ nghĩa hiện thực huyền ảo vượt ra khỏi
khu vực Mỹ Latin đến với nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Nhà nghiên
cứu văn học người Nga V. Stolbov nhận định: “Marquez đã sáng tạo ra một tác phẩm

1.2. Tình hình nghiên cứu về khuynh hƣớng hiện thực – huyền ảo trong
tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại
1.2.1. Nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam đương đại
Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại ra đời vào những năm đầu thế kỉ XX, năm 1925
bắt đầu xuất hiện những cuốn tiểu thuyết hiện đại đầu tiên: Tố Tâm của Hoàng Ngọc
Phách, Kim Anh lệ sử của Trọng Khiêm, Cay đắng mùi đời, Tiền bạc bạc tiền (1926)
của Hồ Biểu Chánh, Nho phong (1926) của Nguyễn Tường Tam… Trong văn học bắt
đầu nảy sinh một số khuynh hướng của tiểu thuyết hiện đại: Khuynh hướng lãng mạn,
khuynh hướng hiện thực phê phán và khuynh hướng yêu nước của các tiểu thuyết lịch
sử. Nhưng theo Phan Cự Đệ: “Những khuynh hướng này cũng chưa hình thành rõ rệt
lắm và hãy còn hết sức phức tạp” [43. tr.15]. Phức tạp ở chỗ một số tác phẩm lãng mạn
lại có chút ít tư tưởng yêu nước mơ hồ. Những tác phẩm mang màu sắc hiện thực lại
pha màu sắc lãng mạn như Hồ Biểu Chánh. Sau 1930, các khuynh hướng tiểu thuyết
hiện đại phát triển mạnh mẽ và có những định hướng nhất định. Trong công trình
nghiên cứu Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại,giao lưu văn hóa Việt Nam và thế giới (Lý
Hoài Thu tuyển chọn), Phan Cự Đệ đã phân tích khá kĩ về quá trình vận động tiểu
thuyết hiện đại Việt Nam từ những khuynh hướng tiểu thuyết mới ra đời trước 1930
đến giai đoạn 1930 – 1945, 1945 - 1975. Theo tác giả thời kì 1900 - 1930 khuynh
hướng yêu nước phát triển thông qua các tiểu thuyết lịch sử như Trùng Quang tâm sử,
Lê Đại Hành, Hai Bà đánh giặc… Tiểu thuyết lịch sử tuy viết về quá khứ của dân tộc
nhưng lại mang một ý nghĩa rất hiện đại, nó được xem là một hình thái mới của văn
học yêu nước và cách mạng. Bước sang giai đoạn 1930 – 1945 tiểu thuyết lãng mạn
phát triển mạnh với những tên tuổi như Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Lưu
Trọng Lư, Nguyễn Vỹ… Nhất là tiểu thuyết lãng mạn Tự lực văn đoàn.
Nếu tiểu thuyết lãng mạn của Tự lực văn đoàn xuất hiện trong cái không khí
buồn thảm của thời kì thoái trào cách mạng và khủng hoảng kinh tế thì tiểu thuyết hiện
thực phê phán lại phát triển mạnh mẽ trong không khí sôi nổi, rầm rộ của thời kì Mặt
trận Dân chủ. Phan Cự Đệ nhận định: “Văn học công khai thời kỳ 1930 – 1945 nếu có
một cái gì đáng nói nhất thì đó là những tiểu thuyết hiện thực phê phán của Ngô Tất
Tố, Nguyên Hồng, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Tô Hoài, Mạnh

tạo tiền đề cho sự cởi mở trong việc tiếp cận tiểu thuyết đương đại ở các công trình
nghiên cứu hiện nay.
Đánh giá về tầm quan trọng của thể loại tiểu thuyết trong dòng chảy văn học
Việt Nam đương đại, các tác giả không chỉ hướng đến những đổi mới nổi bật mà còn
khẳng định nó vẫn là thể loại ngự trị trên văn đàn. Trong công trình Tiểu thuyết Việt
Nam đương đại (Tiểu luận – phê bình văn học), Bùi Việt Thắng đã bàn nhiều về hiện


17

trạng và tình hình phát triển tiểu thuyết Việt Nam hiện nay, theo tác giả: “Đọc tiểu
thuyết hôm nay dễ có cảm giác phức tạp: thú vị và đau xót, căm phẫn và tin tưởng
trước con người và tất cả những gì nó tạo ra. Cái cảm giác phức tạp này có được chứng
tỏ tiểu thuyết hôm nay áp rất sát đời sống, xông thẳng vào các mắt bão của cuộc đời và
nêu những vấn đề cực kì quan thiết với con người thông qua những số phận có tính bi
kịch” [146. tr.9]. Sự phức tạp của tiểu thuyết hôm nay còn thể hiện trong cách tiếp cận
và đổi mới tư duy kĩ thuật viết từ các lý thuyết nước ngoài du nhập vào nước ta. Trong
bài Tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới (1986 -2006) trong bối cảnh giao lưu quốc
tế, Bùi Việt Thắng nhận định: “Kĩ thuật dòng ý thức, độc thoại nội tâm, thay đổi điểm
nhìn trần thuật, kì ảo… đã được vận dụng và bước đầu thành công trong các tiểu
thuyết” [146. tr.201]. Sự thành công này đã đem đến một luồng gió mới trong tiểu
thuyết đương đại, tiêu biểu các tác giả như: Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn
Bình Phương, Nguyễn Đình Tú, Bảo Ninh, Châu Diên, Hồ Anh Thái, Nguyễn Danh
Lam, Đỗ Phấn… Không chỉ tác giả ở Việt Nam, các tác giả đang định cư ở hải ngoại
cũng đóng góp rất lớn vào sự thành công này như: Đoàn Minh Phượng, Thuận, Phạm
Hải Anh, Dương Thụy, Phạm Thị Hoài… Bích Thu trong bài Bước đầu nhận diện tiểu
thuyết Việt Nam những năm đầu thế kỉ XXI nhận định: “Thực tiễn văn học những năm
đầu thế kỉ XXI đã cho thấy có hàng trăm cuốn tiểu thuyết ra đời, trong đó có sự góp
mặt của các tác giả hải ngoại. Như vậy tiểu thuyết không rơi vào tình trạng đáng phải
lo ngại mà với sự hiện diện ngày càng nhiều của nó, tiểu thuyết vẫn ngự trị văn đàn,

tạo” [159. tr.571].
Trong cuốn Văn xuôi Việt Nam 1975 – 1995 những đổi mới cơ bản, Nguyễn Thị
Bình chia làm hai phần, phần 1: Văn xuôi Việt Nam sau 1975 – bước ngoặt lịch sử;
phần 2: Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975: Một số loại hình tiêu biểu. Tác giả đặt ra vấn
đề đổi mới văn chương (trong đó có tiểu thuyết) là tính phổ biến và cấp thiết, tác giả
cho rằng: “Dù viết về người lính hay người nông dân, trí thức hay doanh nhân, trẻ em
hay người lớn, người gặp thời hay kẻ lạc thời, về quá khứ lịch sử hay hiện tại, hướng
tới cảm hứng triết luận hay cảm hứng trào lộng; ngợi ca, khẳng định hay phê phán, phủ
nhận… thì tinh thần chung của tiểu thuyết vẫn là kể một câu chuyện có đầu có cuối
theo lôgic nhân – quả, sao cho người đọc có thể dễ dàng quy chiếu ý nghĩa tác phẩm
về thế giới khách quan” [18. tr.126]. Nguyễn Thị Bình còn nhận định: “Tiểu thuyết từ
sau năm 1975 đến nay không cắt lìa truyền thống đã có nhưng ý thức làm mới, làm
giàu, làm khác truyền thống đã và đang trở thành khát vọng nhu cầu mạnh mẽ của hầu
hết người viết” [18. tr.123]. Trong công trình này tác giả đã đi sâu phân tích hai xu
hướng tiểu thuyết mới đó là tiểu thuyết theo lối lịch sử hư cấu và tiểu thuyết theo
phong cách hậu hiện đại.


19

Vấn đề đổi mới tiểu thuyết những năm cuối thế kỉ XX tiếp tục được Trần Thị
Mai Nhân quan tâm qua công trình Những đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam trong 15
năm cuối thế kỉ XX. Những vấn đề lớn được tác giả đề cập đến, đó là Tiểu thuyết –
những đổi mới trong tư duy nghệ thuật và quan niệm ở Việt Nam 15 năm cuối thế kỉ
XX; Sự mở rộng biên độ của tiểu thuyết Việt Nam 15 năm cuối thế kỉ XX; Những
cách tân nghệ thuật của tiểu thuyết Việt Nam 15 năm cuối thế kỉ XX. Chuyển sang
những năm đầu thế kỉ XXI có công trình nghiên cứu Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ
XXI – cấu trúc và khuynh hướng của Hoàng Cẩm Giang. Từ điểm nhìn hiện tại, trên cơ
sở lý thuyết về tự sự học, thi pháp học, loại hình và thể loại văn học, chủ nghĩa cấu
trúc, chủ nghĩa hậu hiện đại…tác giả của công trình đã phác thảo bức tranh đời sống