SÁCH TỐ VẤN
Thiên bảy: ÂM DƯƠNG BIỆT LUẬN
Hoàng Đế hỏi:
Người có 4 kinh, 12 tùng là thế nào? (24).
Kỳ Bá thưa:
Bốn kinh ứng với 4 mùa, 12 tùng ứng 12 tháng, mười hai tháng ứng
12 mạch (1). (25).
Mạch có Âm Dương khác nhau. Biết dương sẽ biết được Âm, biết Âm
sẽ biết được dương (1) (26).
Phàm về Dương gồm có cả năm. Năm lần năm sẽ có hai mươi nhăm
phần Dương (2) (26).
Phàm gọi là Âm, tức là chân tạng. Nếu chân tạng hiện sẽ bại, bại sẽ
chết (3) (27).
Phàm gọi là Dương tức là dương của Vị quản (4) (28).
Phân biệt được Dương sẽ biết được bệnh ở đâu; Phân biệt được Âm sẽ
biết được thì kỳ chết hay sống (5) (29). Mạch của ba kinh Dương ở đầu,
mạch của ba kinh Âm ở tay, nhưng cũng chỉ do có một (6) (30).
Phân biệt được mạch về Dương, sẽ biết được cái ngày kỵ của bệnh;
phân biệt được mạch về Âm sẽ biết được thì kỳ chết hay sống (7) (31).
Nhớ kỹ mạch về Âm dương, không nên tin lời bàn bậy (8) (32).
Phàm mạch gọi là Âm dương: nhân ở ‘khứ’ là Âm, ‘chí’ là dương,
tĩnh là Âm, động là dương, trì là Âm, sác là dương (1) (33). Phàm muốn
nhận mạch của chân tạng, nếu can ‘chí’ huyền tuyệt và ‘cấp’, 18 ngày sẽ
chết; Tâm ‘chí’ huyền tuyệt, 9 ngày sẽ chết; Phế ‘chí’ huyền tuyệt, 12 ngày
sẽ chết; Thận ‘chí’ huyền tuyệt, 7 ngày sẽ chết; Tỳ ‘chí’ huyền tuyệt, 4 ngày
sẽ chết (2) (34).
Bệnh về Nhị dương, phát sinh bởi Tâm và Tỳ. Về con gái, do sự uất
kết, khiến cho nguyệt sự không thấy rồi truyền thành chứng phong tiêu. Nếu
lại truyền làm chứng Tức bôn sẽ chết không chữa được (1) (35).
Bệnh về Tam dương, phát ra chứng hàn nhiệt (rét nóng), ở bộ phận
dưới thành chứng ung thũng, với ‘nuy, quyết, suyễn quyên’ (1).

Ba dương kết, gọi là Cách (5) (52).
Ba Âm kết, gọi là Thủy (6) (53)
Một Âm một dương kết, gọi là Hầu tý (7).
Âm ‘bác’ Dương ‘biệt’, là mạch có thai (1); Âm dương đều hư, sẽ
sinh chứng trường tiết mà chết (2) (55).
Dương xen vào Âm, sẽ thành chứng hãn (3); Âm ‘hư’, dương, ‘bác’,
sẽ thành chứng băng (4) (56).
Mạch ở Tam Âm đều ‘bác’, tới nửa đêm ngày thứ hai mươi, sẽ chết
(1) (57)
Mạch ở Nhị Âm đều ‘bác’, tới lúc mặt trời lặn ngày thứ mười ba, sẽ
chết (2) (58)
Mạch ở Nhất Âm đều ‘bác’, tới ngày thứ mười sẽ chết (3) (59)
Mạch ở Tam dương đều ‘bác’ và ‘cổ’, tới ngày thứ ba sẽ chết (5) (60)
Mạch ở Tam Âm, Tam dương đều ‘bác’, Tâm mãn (đầy) Âm Dương ở
phục bộ phát ra hết, như có sự uất kết Tới ngày thứ năm, sẽ chết (5) (61).
Mạch ở Nhị dương đều ‘bác’, sẽ mắc bệnh ‘ôn’, nguy; không quá 10
ngày, sẽ chết (6) (62).