Những phát hiện về vạn vật và con người
Các nhà hàng hải Bồ Đào Nha tiên phong

Sự dũng cảm của Colômbô là ở chỗ ông chọn con đường thẳng
trên biển để đến những miền đất "đã biết" theo một hướng đã biết
Ngược lại, những chuyến hành trình của người Bồ Đào Nha quanh châu
Phi và tới Ấn Độ đều dựa trên những khái niệm phỏng đoán, những tin
đồn và những gợi ý đầy rủi ro.
Trong số những người được khích lệ nhiều nhất phải kể đến các nhà
hàng hải Bồ Đào Nha, những người đã được ngành địa lý trao phó một vai
trò lớn trong lịch sử. Nằm ở phía cực tây bán đảo Ibêria, quốc gia này đã có
đường biên giới mới của mình từ rất sớm, giữa thế kỷ 13. Bồ Đào Nha
không có cửa trông ra biển Địa Trung Hải, nhưng được ưu đãi bởi những
con sông dài dễ qua lại và những bến cảng sâu mở ra đại dương. Các thành
phố mọc hai bên bờ sông đổ vào Đại Tây Dương. Vì vậy dân Bồ Đào Nha
bẩm sinh hướng ra bên ngoài, xa khỏi những trung tâm cổ điển của nền văn
minh châu Âu, phía tây hướng về đại dương còn bí ẩn, phía nam hướng về
một đại lục mà đối với người châu Âu cũng còn đầy bí ẩn.
Thành tựu của người Bồ Đào Nha là một công trình khám phá có tổ
chức dài hạn và là một thành tựu hiện đại hơn, cách mạng hơn những thành
tích nổi tiếng hơn của Colômbô. Bởi vì Colômbô đã đi theo con đường được
hướng dẫn bởi nhiều nguồn tài liệu thời cổ và trung cổ, là những thông tin
tốt nhất của thời dại ông và nếu ông thành đạt mục đích của mình, là ông xác
nhận giá trị của những thông tin đó. Như vậy trong đầu óc của ông không có
sự mơ hồ nào về những phong cảnh trên đường tới châu Á hay về hướng
phải theo. Chỉ có biển là chưa được biết rõ. Sự dũng cảm của Colômbô là ở
chỗ ông chọn con đường thẳng trên biển để đến những miền đất "đã biết"
theo một hướng đã biết nhưng không biết chính xác con đường này có thể xa
bao nhiêu.
Ngược lại, những chuyến hành trình của người Bồ Đào Nha
quanh châu Phi và tới ấn Độ theo hi vọng của họ, đều dựa trên những

hoàn toàn không bị chi phối bởi thiên kiến chủng tộc hay óc địa phương. Tổ
tiên của họ là những người Celtic, Ibêri và người Anh. Họ pha trộn dòng
giống của mình với người Á và Phi. Bồ Đào Nha trở thành một tiểu châu Mỹ
kiểu mẫu, một nơi đón nhận mọi loài người Kitô, Do thái và Hồi giáo.
Những đặc tính khác nhau về thể chất, tâm lý, tính khí, truyền thống, thẩm
mỹ và văn học đã làm giàu lẫn cho nhau, tạo ra những năng lượng thật
phong phú và vốn tri thức đa dạng để giúp họ đi tới đại dương bao la rồi lại
trở về được quê hương.
Khả năng về lại được quê hương là điều cốt yếu để một dân tộc có thể
làm giàu mình, làm đẹp mình và chiếu sáng mình ở những nơi xa xôi. Nó là
điều có tính quyết định đối với những nhà khám phá và nó giúp cắt nghĩa tại
sao việc đi ra ngoài biển cả, việc mở ra những đại dương lại đánh dấu cho
một kỷ nguyên mới của loài người.
Thế nhưng, để khai thác những lợi thế đa dạng đó của mình, người Bồ
Đào Nha cần có một người lãnh đạo một người có thể tập hợp nhân lực, tổ
chức các nguồn tài lực và vạch ra đường hướng. Không có lãnh đạo, tất cả
những lợi thế kia sẽ chỉ là vô dụng. Hoàng tử Henry Nhà Hàng Hải chính là
con người đó. Nơi ông là một sự kết hợp kỳ lạ của một trí tuệ anh hùng, đại
đảm, một trí tưởng tượng bao la, với một cá tính của một hiền nhân ẩn dật.
Lạnh lùng đối với các cá nhân, nhưng ông lại sôi nổi với những lý tưởng lớn.
Tính kiên cường và tài tổ chức của ông đã trở thành yếu tố nòng cốt cho
công trình khám phá đầu tiên của thời cận đại.
Xét về mặt lịch sử, không đáng ngạc nhiên bao nhiêu nếu nhà mạo
hiểm tiên phong của thời cận đại chưa từng đích thân có mặt trong một
chuyến thám hiểm nào. Các cuộc mạo hiểm lớn ở châu Âu thời trung cổ -
thập tự chinh - đòi hỏi sự liều mạng và mối đe dọa của người ngoại giáo.
Thám hiểm thời cận đại phải là một cuộc đấu trí, một nỗ lực tưởng tượng
của ai đó, trước khi nó trở thành một cuộc mạo hiểm trên đường biển. Cuộc
mạo hiểm lớn của thời cận đại - cuộc thám hiểm - trước tiên phải được thực
hiện bằng trí tuệ. Nhà thám hiểm tiên phong là một con người suy tư đơn

1415, trong một trận chiến không cân sức. Được trang bị đầy đủ vũ khí và
quân trang và được sự hỗ trợ của các xạ thủ người Anh, quân Bồ Đào Nha
đã vây hãm và tiêu diệt toàn thể quân Hồi. Chỉ trong một ngày, quân thập tự
chinh Bồ Đào nha đã chiếm được căn cứ địa Hồi giáo và đưa hoàng tử
Henry lên đài vinh quang. Phía Bồ Đào Nha chỉ có tám binh sĩ tử trận, trong
khi trên các đường phố xác quân Hồi chất đống. Buổi chiều quân Bồ bắt đầu
cướp phá thành phố và những chiến lợi phẩm họ thu được thì quá sức tưởng
tượng. Đây là cơ hội đầu tiên để Henry thoáng thấy sự giàu có ghê gớm còn
đang giấu ẩn ở châu Phi. Những của cải chiếm được ở Ceuta là những của
cải đã được những đoàn thương gia mang về từ miền nam sa mạc Sahara
châu Phi và từ miền đông Indies. Ngoài những nhu cầu yếu phẩm thông
thường như gạo, lúa mì và muối - quân Bồ Đào Nha còn tìm thấy những kho
lương thực đặc sản như ớt, quế, gừng, đinh hương và rất nhiều thứ gia vị
khác. Các nhà cửa ở Ceuta đều trải những thảm gấm đắt tiền mua từ phương
Đông. Thêm vào đó là vô vàn trân châu, ngọc ngà và vàng bạc.
Quân Bồ Đào Nha để lại đó một đội quân đồn trú nhỏ rồi về nước.
Khi hoàng tử Henry được phái trở lại Ceuta để dẹp những đợt tấn công mới
Hồi giáo, ông dành nhiều tháng trời học hỏi về những đoàn thương gia Phi
châu. Dưới sự cai trị của người Hồi giáo, Ceuta sầm uất với khoảng hai
mươi tư ngàn cửa tiệm vàng, bạc, đồng, vải lụa và gia vị, tất cả đều do các
đoàn thương gia mang đến. Nay Ceuta đã trở thành một thành phố Kitô giáo,
những đoàn thương gia không đến nữa. Người Bồ Đào Nha giờ đây có trong
tay một thành phố chết, không mang lại lợi tức gì. Hoặc họ phải hòa hoãn
với các bộ tộc ngoại giáo chung quanh, hoặc họ phải chinh phục tiếp những
phần đất nằm sâu trong đất liền.
Tuy hoàng tử Henry không thực sự xây dựng một viện nghiên cứu
hàng hải, nhưng ông là người gom góp tất cả những chất liệu nòng cốt.
Ông sưu tầm sách vở, họa đồ, quy tụ các thuyền trưởng, hoa tiêu và các
nhà hàng hải, các thợ đóng tàu, thợ mộc và các thợ thủ công khác, để
hoạch định những cuộc đi biển và chuẩn bị cho những chuyến thám

thám hiểm về phía lãnh thổ huyền bí. Trong chuyến thám hiểm đầu tiên thời
cận đại của ông, từ chỗ này ông đã cho xuất phát liên tục hàng loạt chuyến
thám du vào những miền đất lạ.
Chính tại Sagres, hoàng tử Henry đã được mệnh danh là Nhà Hàng
Hải. Tại đây ông đã dành hết tâm huyết và nghị lực của người lính thập tự
chinh để đưa vào công cuộc thám hiểm thời cận đại. Cung điện của hoàng tử
Henry là một thứ Phòng Thí Nghiệm Nghiên Cứu và Phát Triển thời ban đầu.
Hoàng tử Henry đã biết được số mệnh của mình qua những nhà chiêm
tinh. Số mệnh đó được định nơi các ngôi sao, nói rằng "vị hoàng tử này có
số mệnh đi vào những cuộc chinh phục vĩ đại và cao cả và nhất là đi vào
những cuộc khám phá những điều bí ẩn không ai biết tới". Từ những miền
đất lạ mới khám phá, ông sẽ đưa hàng hóa về để làm giàu cho nền thương
mại Bồ Đào Nha.
Hoàng tử Henry đã biến Sagres thành một trung tâm trắc địa, hàng hải
và đóng tàu. Ông biết rằng chỉ có thể khám phá ra những miền xa lạ nếu
phân định rõ ràng được ranh giới những miền đã biết. Và vì thế cần phải có
dụng cụ.
Theo phương pháp của các họa đồ portolano, ông thu thập những kinh
nghiệm lẻ tẻ của các người đi biển để lấp đầy những vùng bờ biển còn chưa
biết. Một người Catalan gốc Do thái quê ở Majorca tên là Jehuda Cresques,
con của nhà trắc địa Abraham Cresques, được đưa tới Sagres, ở đây ông
trông nom việc thu gom và sắp xếp lại các sự kiện địa lý do những nhà thám
hiểm biển của hoàng tử Henry mang về.
Hoàng tử Henry khích lệ và rồi yêu cầu các nhà thám hiểm đường
biển của mình giữ những nhật ký hải trình và họa đồ chính xác và ghi chú kỹ
cho những người theo sau họ những gì họ đã thấy ở các bờ biển. Hoàng tử
Henry ra lệnh cho họ ghi chép chính xác mọi chi tiết rồi gởi về Sagres, để
khoa trắc địa có thể trở thành một khoa học lũy tích. Thế là những thủy thủ,
du khách và những nhà bác học từ khắp nơi đồ về Sagres, mỗi người đem
đến thêm những sự kiện mới hay những thông tin mới về các sự kiện. Ngoài

mới có thể thực hiện được. Thuyền buồm nhỏ caravel là một thuyền lớn
được thiết kế để có khả năng đưa các nhà thám hiểm trở về. Loại thuyền ba
buồm barca là loại thuyền lớn có buồm chính thẳng góc với thuyền hay tàu
lớn hình vuông của người Venice có trọng tải đến sáu trăm tấn hay nhiều
hơn. Tàu càng lớn thì lợi tức càng nhiều vì chở được nhiều hàng hơn.
Tàu dùng để thám hiểm có vấn đề riêng của nó. Nó không phải tàu
chở hàng, nó phải đi rất xa trong những vùng biển lạ và khi cần, nó phải có
khả năng chạy ngược gió. Tàu thám hiểm chỉ có công dụng nếu nó có thể đi
và trở về. Hàng hóa quan trọng của nó là các tin tức, những tin tức này có
thể giữ trong một gói nhỏ, thậm chí được nhớ trong óc của một người,
nhưng dứt khoát nó phải là một sản phẩm về được tới nhà. Tàu thám hiểm
không cần lớn, nhưng nó phải dễ điều khiển và thích hợp để quay trở về. Tự
nhiên người đi biển có khuynh hướng ra khơi xuôi gió, nên cũng có nghĩa là
họ phải trở về ngược gió. Các tàu buôn tốt nhất cho việc thương mại trên
biển Địa Trung Hải thì không thích hợp cho các cuộc thám hiểm ngoài đại
dương xa lạ mênh mông.
Tàu buồn caravel của hoàng tử Henry được thiết kế đặc biệt cho
những nhu cầu nói trên của nhà thám hiểm. Ông đã lấy ý tưởng từ kiểu tàu
caravos của người ả Rập thời xưa, là những tàu lớn một buồm có khả năng
chuyên chở một đoàn thủy thủ lên tới 30 người và 70 con ngựa. Rồi ông
cũng lấy ý tưởng từ một kiểu tàu nhỏ hơn và dễ điều khiển, gọi là thuyền
buồn caravela, vẫn được dùng trên sông Douro ở miền bắc Bồ Đào Nha. Các
nhà đóng tàu của hoàng tử Henry đã sản xuất chiếc tàu caravel nổi tiếng,
bằng cách kết hợp giữa kiểu tàu chở hàng caravos của người Ả Rập với kiểu
tàu caravela của sông Douro do tính năng dễ điều khiển của nó.
Những con tàu nhỏ caravel độc đáo này đủ sức chở một đoàn thủy thủ
cỡ 20 người cùng vật dụng thám hiểm. Họ thường ngủ trên boong tàu, trừ
khi thời tiết xấu mới xuống trong khoang. Tải trọng của tàu là khoảng 50 tấn,
dài khoảng 23 mét, bề ngang thân tàu khoảng 8 mét và có hai hay ba buồm
tam giác. Nhà hàng hải lão luyện người Venice Alvise da Cadamosto (1432-