Hình tượng không gian đa dạng trong văn xuôi nghệ thuật Nguyễn Tuân
Đoàn Trọng Huy
Văn xuôi nghệ thuật Nguyễn Tuân thường chứa đựng những hình tượng không gian nghệ
thuật đa dạng, những mô hình không gian đặc sắc mang mỹ quan độc đáo của nhà văn.

Sáng tác của Nguyễn Tuân trước 1945 được khắc họa nổi bật mấy hình tượng không gian
trên sự phân loại đại thể, trong đó một số gần như không còn bóng dáng về sau.

Trước hết là một loại có tính chất bao trùm: không gian kí vãng. Đây là loại không gian mang
bóng hình quá khứ được dựng lên bởi hoài niệm, ký ức, hồi tưởng và cả tưởng tượng nữa.
Tác phẩm tiêu biểu chính là Vang bóng một thời. Tất cả cảnh tượng, cảnh quan đều nằm
trong vùng không gian rộng lớn khái quát mang những nét đặc trưng lịch sử một đi không trở
lại. Bằng một vốn từ cổ phong phú có chọn lựa, Nguyễn Tuân đã khéo dựng cảnh, dựng việc,
tạo không khí, đưa người vào cái không gian cổ kính ấy. Những cái đó quý giá như một tập
tranh cổ. Ông đi tìm những tài tử, tài hoa trong quá khứ, tìm về những nơi xưa cũ với vẻ đẹp
một thời.

Bằng hư cấu, tưởng tượng độc đáo, Nguyễn Tuân tạo dựng nên một không gian kinh dị trong
một loạt sáng tác mà ông dự định xuất bản thành một tập từ lâu, có nhan đề Yêu ngôn. Đó là
những đoản thiên gồm những truyện hoang đường, ma quái, kinh dị như Trên đỉnh non Tản,
(Vang bóng một thời), Rượu bệnh, xác ngọc lam, Đới roi, Lửa nến trong tranh, Loạn âm và
sau này là Chùa đàn II (Tâm sự của nước độc). Có thể kể vào loại không gian này khung
cảnh những truyện giàu chất hiện thực, loại “vang bóng thời nay” cũng mang nhiều yếu tố kỳ
quái, kinh dị. Bởi truyện tạo ra những ấn tượng, những cảm giác - ít thì rờn rợn, nhiều hơn là
sợ hãi, những ám ảnh ma mị (Chữ người tử tù, Bữa rượu máu, Khoa thi cuối cùng).

Chùa Đàn thực sự quái dị. Không khí ma quái ở tất cả: từ cái ấp Mê Thảo, hũ rượu “Vô cố
nhân”, “Ức sấu viên” trong mả rượu đến cái đàn quái đản mà thành đàn nhễ nhại, mồ hôi
đổ ra như tắm và thùng đàn phát những tiếng thở dài quái gở; có lúc lại vẳng ngân một tiếng
cuồng loạn: cây đàn giết người ấy ai sờ vào là mất mạng; những sợi dây đàn đứt phựt rỏ máu
đọng thành giọt lóe tia xanh lạnh Trong cuộc đàn, hồn Chánh Thú hiện ra cười sặc sụa từ


Nguyễn Tuân là người sống có văn hóa, văn minh, tức là sống đẹp. Có người đã ví có mười
truyện “như mười nén tâm hương nguyện cầu cho cái Đẹp cổ truyền Việt Nam” (Văn Tâm)
(1)
.
Đó là cái đẹp đa dạng cả trong đời sống tinh thần và vật chất của giới trí thức bình dân cũng
là của cả con người dân tộc. Nguyễn Tuân chủ trương “Chơi cảnh, chơi người” (Chiếc lư
đồng mắt cua). Cảnh qua con mắt tài hoa nghệ sĩ rất nên họa, nên thơ. Đối với con người,
ông rất trọng nhân cách đẹp, tâm hồn đẹp, thậm chí tâm linh đẹp. Chùa Đàn - viết ngay sau
1945 xét cho kỹ, có cái nhân cốt khả thủ - sự ca ngợi cái đẹp đích thực của nghệ thuật, cái
tinh anh của nghệ sĩ dám sống đến cùng cho nghệ thuật. Khái quát hơn, là một chủ đề đẹp:
ước vọng hóa thân qua quan niệm triết lý về hủy diệt và tái sinh có màu sắc biện chứng
(2)
.

Dù sao, cái không gian văn hóa trong sáng tác Nguyễn Tuân thời kỳ này mới chỉ là một gợi
mở cho những không gian văn hóa mang vẻ đẹp truyền thống đích thực sau này (chủ yếu qua
mảng Cảnh sắc và hương vị đất nước và những bài viết thời chống Mỹ).

Nếu có thể phân nhỏ hơn một chút, còn có một loại không gian cũng khá đặc trưng của
Nguyễn Tuân gắn với lòng đam mê tìm kiếm những chân trời - đã được mệnh danh là chủ
nghĩa xê dịch - thì đó là không gian du lịch hay gọi đúng tên hơn: không gian du hí. Ở đây,
những mô hình hoặc môtíp nghệ thuật có loại tương đối mở là một con sông, một nhà ga, một
bến tàu loại đóng là nhà hát (ca lâu, hàng viện), tiệm hút ứng với những chuyến đi, những
cuộc đời, những thú vui của những đối tượng và những tâm trạng khác nhau: lịch sử trang
nhã có mà bê tha, phóng túng cũng có.

Sẽ là thiếu sót nếu không phát hiện ra sự đan lồng trong miêu tả, trần thuật, tự bạch những
không gian tâm tưởng (hoặc tâm trạng) cũng là một phương thức nghệ thuật quen thuộc để
bộc lộ nội tâm của cái tôi mãnh liệt qua những trang văn Nguyễn Tuân. Kiểu không gian này

nhất. Con đường đã là một sự”.

Có những con đường cụ thể, rất cụ thể: đường đê, đường máng, đường ruộng, đường núi
Theo chân đi có những quãng đường mà thường là những bước đường trường. Con người
mới không chỉ nhìn bằng mắt mà còn cảm nhận bằng tim, bằng óc con đường. Từ con đường
cụ thể ấy đã thấy một con đường khái quát, tượng trưng: con đường chiến tranh, con đường
xa thẳm của kháng chiến. Con đường không chỉ quẩn quanh, quấn quýt, quay cuồng trên
trang viết (hơn 40 chữ về đường trên 4 trang sách) mà nó còn nhảy múa trong lòng người
“con đường bây giờ là trọng tâm của suy tưởng chúng ta”. Nó là Đường vui. Ông đặt con
đường vào hệ thống của nó, vào không gian đặc hiệu của nó để nói tiến bộ về khoa học, về
giá trị kinh tế, quân sự của giao thông vận tải. Lại nói con đường gắn với văn hóa, văn minh
thu nhận “rất nhiều tia sáng của chủ nghĩa xã hội. Và đến lượt mình, nó cũng phát ra ánh
sáng mới của chủ nghĩa xã hội. “Và con đường mở ra sao lại không là một tia đèn biển rọi đi
xa? Chiếu rọi qua những cái sóng đêm dài ở Tây Bắc” (Đi mở đường). Con đường như vậy là
hình ảnh trong trí óc, trong tâm khám Nguyễn Tuân. Con đường nằm trong nhỡn quan mỹ
học cũng như tư tưởng nghệ thuật nhà văn. Thật đủ ý thức và tình cảm khi Nguyễn Tuân viết
về cái đẹp của con đường. Con đường nằm trong “cuốn sách Mở đường”, hơn thế, một tiểu
thuyết Mở đường. Đã có Bài ca trên mặt phần đường, cũng lại có Một bài thơ đường. Con
đường đã bắt nguồn cho khúc hát lên đường của tâm hồn.

Sông, hồ và biển cả đã tạo nên không gian sông nước đặc sắc Nguyễn Tuân.

Có thể nói sông nước tràn ngập những trang viết về ba vùng tiêu biểu: Sông Đà, Sông Tuyến
và sau này cũng có thể nói là sông nước Cà Mau cụ thể là “kênh rạch, sông ngòi Cà Mau”
bởi vì “Nam Bộ là cả thế giới của sông nước và kênh ngòi” (tác phẩm tiêu biểu: Vẫn cái
tiếng dội Cà Mau ấy).

Nhiều người đã trích dẫn đoạn miêu tả con sông Đà trữ tình thơ mộng. Tuy nhiên cần chú ý
cái hùng vĩ, dữ dội là một vẻ đẹp khác. Hình ảnh sông nước thường sống động và mang hồn
người, kể cả những hoài niệm, những ước vọng thầm kín mà xao động dạt dào. Này đây là

Không gian này thường mang vẻ hoành tráng hiếm có, cho dù là rừng bãi Nam Bộ hay núi
rừng Tây Nguyên, ngàn trầm Quảng Bình hay rừng hồi Đông Bắc. Non nước Lào Cai núi thì
tuyệt đỉnh với hoa đỗ quyên mặt núi nở bạt ngàn. Vùng Tây Bắc nắng tắm trên rừng thu, núi
xa, núi gần liên miên như trùng dương thạch trận. Rừng núi đã được nhìn nhận dưới con mắt
khoa học trên nhiều bình diện phân tích của nhà văn, với nhiều định nghĩa mỹ học. Rừng và
núi hiện lên với một tầm vóc mới, tư thế mới. Rừng núi mang vẻ đẹp cao vời, mang sức
mạnh kỳ vĩ, trở thành một môtip không gian không kém đặc sắc của Nguyễn Tuân. Nhà văn
nói lên một cảm nhận rất mới: “Từ ngày được làm chủ nhân ông núi rừng sông ruộng đất
nước Việt Nam, tôi phải tập dần cái cách nhìn của một người quản lý non nước”. Đó là cái
trữ tình công dân rất đậm trong tâm hồn Nguyễn Tuân.

Không gian chiến trường trên những trang viết trong cuộc chiến tranh nhân dân kéo dài 30
năm ở Việt Nam, không hẳn là của riêng của các nhà văn quân đội, cho dù loại hình ảnh
không gian này nổi trội trong sáng tác của họ. Nói chính xác thì đó là của cả một thế hệ nhà
văn - chiến sĩ một thời, hiểu theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.

Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Nam Cao là thuộc lớp nhà văn này, đã bám sát chiến đấu từ những
ngày đầu nổ súng.

Nguyễn Tuân đã viết về khung cảnh trận địa - như trận địa pháo cao xạ bờ sông vào giờ phút
tĩnh lặng, trong cuộc liên hoan cưới giữa ngày B.52 rải thảm và cả khung cảnh chiến trận dữ
dội trong lửa đạn đánh đồn thời chống Pháp. Đó là những giây phút ngàn vàng trong đời và
những trang viết cũng quý giá như vàng mười tâm hồn. Ông đã sống thực sự đời người lính
và mang tâm sự thực của con người chiến đấu. Lần đầu tiên trong đời ông cầm quả lựu đạn.
Lần đầu tiên trong đời ngủ “đùi quặp lấy báng súng”. Và cũng lần đầu tiên trong đời đem cái
phấn khích bồng bột khôn tả vào trận đánh. Chàng lãng tử chỉ quen cầm roi chầu, nay mạnh
dạn vớ lấy cành cây thúc trống liên hồi trong trận đánh đồn. Cũng như sau này, ông trụ lại ở
Hà Nội hăng say đội mũ sắt ra trận địa trong không khí chiến trận đánh Mỹ.

Cái quý giá nổi bật ở những trang tả khung cảnh chiến đấu của Nguyễn Tuân là cái sự thật

của ta trên bầu trời bằng đặc tả chiến bại của địch trên mặt đất (Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi).
Phải nói là thảm bại. Nhà văn tưởng tượng rõ rệt: “Tôi ngồi xa tận ngoài này mà vẫn có thể
nghe được cái tiếng sóng biển Nam ngày càng dâng nước triều lên, và trong phong trào miền
Nam, xác những con phượng hoàng Mỹ ngày càng lún thêm dưới lớp cát lầy mặn. Những cái
xác chim Mỹ, xác mới trùng lên xác cũ trên vùng đất trẻ Cà Mau”. Nhưng ở Hà Nội là mục
sở thị: 23 con đại bàng B.52 đã bỏ xác, và ở cái thôn hoa nổi tiếng: “sát nách những đuya ra
xám bệnh, hồng nhung, hồng quế và thược dược, huyết dụ cứ bầm bầm dướn lên như vừa
mọc từ máu tươi”, “trong lòng hồ xinh nhú lên một cái đầu B.52 cháy đen, trên cái sọ dừa vĩ
đại Mỹ ấy, trên một tấm biển chưa khô nét sơn “Bảo tồn tại chỗ”. Cái đôi câu đối hàng ngày
chiến tranh và hòa bình ở đây cũng đồng nghĩa chiến thắng và chiến bại, vinh quang và xỉ
nhục. Từ đây mở ra một khung cảnh mang ý nghĩa khái quát thế giới, đó là chiến trường,
chiến tuyến đối địch của chính nghĩa chống chọi với phi nghĩa. Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi gợi
cho ta hình ảnh chiến trường gần và chiến trường xa một thời khi vang vọng chiến tranh đã
vượt ra ngoài biên giới. Đó là những cuộc biểu tình khổng lồ hàng 30-50 vạn người Mỹ
xuống đường chống chiến tranh Mỹ tại Việt Nam. Riêng ở Oasinhtơn 25 vạn người với nến
và hoa xisêđêlích trên tay, tấm băng biểu ngữ giương cao “không chết thêm một người nào
nữa”. Hà Nội đại diện cho cả nước. Hà Nội là Việt Nam. Thật tài tình khi Nguyễn Tuân gợi
mở được một không gian bao la của trận địa lòng dân qua những trang viết như cuộn sóng,
như bốc lửa (Hà Nội giải tù Mỹ qua phố Hà Nội). Nguyễn Tuân là một trong những nhà văn
đánh Mỹ một cách trí tuệ. Ông biết đối sánh, đối chọi cái văn hóa thực sự với cái văn hóa
giết người, cái văn minh cao quý với cái văn minh man rợ. Một thông điệp ngầm được tuyên
bố. Thắng lợi của Việt Nam thực chất là thắng lợi cuộc đấu trí với siêu cường B.52, thắng lợi
của đường lối chiến lược chiến tranh nhân dân với học thuyết xâm lược vũ khí luận.

Một không gian đặc trưng nữa phải kể là không gian văn hóa và lịch sử. Đúng ra là không
gian của giá trị văn hóa, không gian tích tụ lịch sử. Nếu như trước kia Nguyễn Tuân đi tìm vẻ
đẹp xưa cố hữu của thời vang bóng thì ngày nay ông tiếp tục sự kiếm tìm ấy, phát hiện những
vẻ đẹp hiện hữu trong thời đại. Không hẳn chỉ là văn hóa ẩm thực, văn hóa du lịch, văn hóa
tâm linh mà là văn hóa hiểu theo nghĩa rộng rãi nhất, đặc biệt là những mỹ tục mới, những
nếp sống đổi mới, những cách hành xử văn hóa đẹp đẽ mới. Có khi tiềm ẩn thật sâu xa. Như

Xem xét thi pháp giàu sức sáng tạo cũng là đề cập tới phong cách nghệ thuật tài hoa độc đáo
Nguyễn Tuân./.
_____________

(1) Xem bài viết trong Nguyễn Tuân - Về tác gia và tác phẩm. Nxb. Giáo dục, H, 1998.
(2) Xem thêm Hoàng Như Mai, Tác phẩm Chùa Đàn của Nguyễn Tuân, sách đã dẫn.