1

Chƣơng XI
HÓA TRỊ UNG THƯ

Mục tiêu học tập
1. Kể được mức độ đáp ứng với hóa trị của một số loại ung thư.
2. Nêu được cơ chế của hóa trị ung thư.
3. Kể được các độc tính của hóa trị ung thư.
I. ĐẠI CƢƠNG
Hóa trị ung thư là một trong các biện pháp điều trị ung thư mang tính chất toàn thân.
Bên cạnh các phương pháp điều trị tại chỗ-tại vùng như phẫu thuật và xạ trị, các biện pháp
điều trị toàn thân ngày càng có những đóng góp quan trọng trong điều trị và chăm sóc bệnh
nhân ung thư.
Hóa trị ung thư thường được hiểu như là phương pháp điều trị ung thư bằng các thuốc
hóa học gây độc tế bào (cytotoxic drugs) để phân biệt với điều trị nội tiết (hormonotherapy)
dùng các tác nhân nội tiết và điều trị sinh học (biologic therapy) dùng các tác nhân làm biến
đổi đáp ứng sinh học (biologic modulators). Thực ra sự phân định trên chỉ có tính chất tương
đối vì hiệu quả của tất cả các biện pháp điều trị toàn thân trên đều thông qua cơ chế tác động
cuối cùng là làm thay đổi đáp ứng sinh học của cơ thể theo hướng chống ung thư. Hơn nữa, tất
cả các tác nhân điều trị toàn thân (thuốc gây độc tế bào, nội tiết hay miễn dịch, sinh học…)
đều có bản chất hóa học. Do vậy người ta thường phát triển khái niệm hóa trị ung thư như là
biện pháp điều trị toàn thân bằng các thuốc hóa học, cấu thành một nội dung rất quan trọng
của ung thư học nội khoa.
II. VAI TRÒ CỦA HÓA TRỊ ĐỐI VỚI CÁC LOẠI UNG THƢ
Vai trò của hóa trị khác nhau theo từng loại ung thư và theo từng tình huống lâm sàng
cụ thể. Tuy vậy người ta thường chia thành các nhóm theo mức độ đáp ứng với hoá trị:
2

Nhóm ung thư có thể điều trị khỏi bằng hoá trị
+Bệnh bạch cầu lymphô cấp ở trẻ em

+ Ung thư tụy
+ Ung thư thận
III. CƠ CHẾ CỦA HÓA TRỊ UNG THƢ
Để hiểu rõ cơ chế của điều trị hóa chất chống ung thư, chúng ta cần nắm một số khái
niệm về sự phát triển của tế bào và tác động của thuốc lên các tế bào của khối u sau đây:
1. Chu kỳ tế bào
Tổng hợp DNA không diễn ra liên tục mà gián đoạn từ pha phân bào (mitosis) đến kỳ
phân bào khác. Thời gian giữa 2 lần phân bào được chia thành một số giai đoạn.
Bao gồm 4 giai đoạn hay 4 pha.
Pha G1: Thời gian từ lúc kết thúc phân bào đến khi bắt đầu pha S. Giai đoạn
này tế bào tập trung chuẩn bị tổng hợp RNA và các protein chức năng có liên quan.
Pha S: giai đoạn tổng hợp DNA
Pha G2: khoảng thời gian ngắn để nhân tế bào chuẩn bị cho sự phân bào.
Pha M: giai đoạn phân chia tế bào
Pha G0 gồm các tế bào không tham gia chu kỳ tế bào. Đây là các tế bào không
đáp ứng với các tín hiệu khởi xướng việc tổng hợp DNA mà các tế bào ở pha G1 vẫn có. Tuy
4

vậy các tế bào ở pha G0 vẫn tổng hợp RNA và các protein chức năng, vẫn duy trì chức năng
của tế bào biệt hóa. Các tế bào ở pha G0 còn là nguồn dự trữ và sẳn sàng đi vào chu kỳ tế bào,
tham gia phân chia để tái lập, gia tăng dân số của khối ung thư.

Hình 1. Các giai đoạn phân bào-sự không đồng bộ dân số tế bào
2. Động học của tế bào

60
Ung thư đại tràng
80
Ung thư phổi không phải tế bào nhỏ
100

4. Khối u lớn
Làm hạn chế kết quả hoá trị bởi vì:
- Một số lượng lớn tế bào ở thời kỳ G0
- Hệ mao mạch nuôi dưỡng u không đồng nhất, một số vùng thiếu máu nuôi
dưỡng hoặc hoại tử nên thuốc hoá chất khó vào.
- Một số lượng tế bào đòi hỏi phải điều trị nhiều đợt, hình thành sự kháng
thuốc.
Chính vì các nguyên nhân trên, nên trong một số trường hợp như ung thư buồng trứng
người ta tiến hành phẫu thuật công phá khối u (debulking surgery) để làm tăng nhạy cảm của
u còn lại với hoá trị.
6

5. Thời gian điều trị

Hình 2: Mối liên quan giữa số tế bào khối ung thƣ và các đợt hóa trị
Dựa vào sơ đồ trên chúng ta nhận thấy mỗi một chu kỳ hóa trị sẽ ‘tiêu diệt’ số l ượng
không đổi tổng số tế bào ung thư chứ không ‘tiêu diệt’ một số lượng tuyệt đối tế bào. Chính vì
vậy hóa trị phải được thực hiện qua nhiều đợt để giảm dần dân số tế bào ung thư. Khả năng

ra các liên kết chéo giữa 2 chuổi DNA và các liên kết ngang giữa các bazơ nitơ gần nhau làm
ức chế hoạt động của DNA.
- Chlorambucine - Cisplatine
- Mechlorethamine - Dacarbazine…
- Cyclophosphamide
3. Nhóm các sản phẩm tự nhiên (các kháng sinh chống bướu)
Nhóm này gây cản trở quả trình sao chép axit ribonucleic (RNA) từ đó làm ngưng trệ
tổng hợp protein.
8

- Adriamycine - Actinomycine D
- Daunorubicine - Mitomycine C…vv
4. Nhóm các alkaloid thực vật
Tác động theo nhiều cơ chế:
- Ảnh hưởng hoạt động của thoi vô sắc trong quá trình phân bào (các vinca alkaloids,
nhóm taxane…)
- Ức chế enzyme topoiomerase I và II cần thiết cho việc tháo xoắn của DNA trong quá
trình sao chép.
- Vincristine - Etoposide…
- Vinblastine - Paclitaxel, docetaxel (nhóm taxane)
5. Nhóm các thuốc khác
Hoạt động kiểu enzyme thuỷ phân protein (L-asparaginase, Hydrourea )
Cần chú ý rằng cơ chế tác động của các hoá chất chống ung thư là không có tính đặc
hiệu. Hoá chất cũng ảnh hưởng đến tế bào và tổ chức mô bình thương nên thường gây ra các
tác dụng phụ.
Hiện nay người ta đã và đang nghiên cứu để tìm ra các loại thuốc có tính đặc hiệu cao
do có cơ chế chọn lọc hơn dựa vào sự tiến bộ của sinh học ung thư mà cụ thể là gen sinh ung
thư và cơ chế hoạt đọng của nó.
6. Các phương pháp hóa trị ung thư khác
Hóa chất điều trị di căn xương : Nhóm Diphosphonate : pamidronate, zoledronic


V. ĐỘC TÍNH CỦA HÓA TRỊ
Hóa trị gây ra nhiều độc tính và được phân thành 2 nhóm chính :
Độc tính cấp :
Độc tính muộn :
Các thuốc hóa trị ung thư đều gây nên những tác dụng phu bên cạnh hiệu quả mong
đợi là ức chế tăng trưởng tế bào ung thư. Các tế bào, tổ chức của cơ thể có tốc độ tăng trưởng
nhanh như niêm mạc ống tiêu hóa, hệ tạo huyết, tế bào lớp đáy biẻu mô, tế bào sinh
dục…thường có biểu hiện độc tính hóa trị rõ rang nhất.
Độc tính của hóa trị rất đa dạng và được phân theo mức độ nặng từ I đên IV hoặc theo
hệ cơ quan. Có thể phân loại độc tính hóa trị theo thởi điểm xảy ra như dưới đây:
Phản ứng tức thời: sốc phản vệ rất hiếm xảy ra. Một vài lọai thuốc như paclitaxel hoặc
các kháng thể đơn dòng như rituximab…có thể gây phản ứng sốc phản vệ nên cần phải điều
trị dự phòng trước và theo dõi cẩn thân trong khi sữ dụng.
Các phản ứng sớm: Xảy ra trong vòng một vài ngày sau hóa trị
Buồn nôn và nôn mữa
Mệt mỏi, sốt, phản ứng giả cúm
Phản ứng muộn sau vài ngày đến vài tháng sau hóa trị
Giảm sinh tuỷ: Giảm bạch cầu, thiếu máu, giảm tiểu cầu
Rối loạn tiêu hóa: Đau bung, chán ăn, tiêu chảy, táo bón
Hệ lông tóc móng: rụng tóc, xam da, thay đổi màu sắc móng
Hệ thần kinh: Dị cảm đầu chi, giảm thính lực…
Hệ sinh dục: Rối loạn kinh nguyệt, vô kinh, vô sinh…
Quái thai
11

….
Các phản ứng muộn: thường sau nhiều năm
Vô sinh
Đột biến di truyền

5. Jim Cassidy, Donald Bissett, Roy A J Spence OBE. 2002. Oxford handbook of oncology.
pp 135-180. Oxford press.