Đôi điều cảm nhận về bài ca dao “Trèo lên cây bưởi
hái hoa”
Thứ tư, 15 Tháng 4 2009 02:39 Sinh viên: Đinh Thị Quỳnh Nga – lớp 15 Văn sử
Thần thoại Hy -
Lạp kể cho chúng ta về vị thần tình yêu Eros với đôi cánh thiên thần và
hai túi đựng mũi tên. Chàng ban phát tình yêu cho nhân loại bằng cách
bắn các mũi tên vào trái tim của mỗi người. Nếu người nào bị "trúng
thương" bởi mũi tên chàng rút từ túi bên phải thì sẽ có được tình yêu
hoàn hảo, ngọt ngào. Còn nếu người nào không may bị "trúng thương"
bỡi mũi tên chàng rút ra từ túi bên trái thì sẽ gặp sự đau khổ trong tình
yêu. Có lẽ, vì thế tình yêu không chỉ có lãng mạn, ngọt ngào mà còn có cả
những “trái đắng” xót xa. Từ thực tế đó, người nghệ sỹ dân gian xưa đã
thốt lên câu hát:

- Trèo lên cây bưởi hái hoa
Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân
Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc
Em đã có chồng anh tiếc lắm thay
- Ba đồng một mớ trầu cay
Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không
Bây giờ em đã có chồng
Như chim vào lồng như cá cắn câu
Cá cắn câu biết đâu mà gỡ
Chim vào lồng biết thuở nào ra ?
Rất nhẹ nhàng, tinh tế nhưng cũng thật nặng trĩu tâm sự nuối tiếc xót
xa. Bài ca dao với năm cặp lục bát ngắn gọn, nhưng lại là một câu chuyện
dài về một tình yêu dang dở, với những nỗi khổ đau, nuối tiếc trong tình
cảnh éo le của những con người trong cuộc.
Nhân vật trữ tình xuất hiện trong bài ca dao là chàng trai và cô gái.
Bài ca dao là tình cảnh và tâm trạng thực tại, có lẽ là kết quả của một "tiền
giả định" mà tác giả dân gian không muốn nói đến trong bài ca dao. Ở đây,

Nhưng cái hay, cái độc đáo của bài ca dao là ở chỗ đó. Từ cái tưởng
chừng như vô lý nhưng lại trở nên rất hợp lý. Nó vô lý bởi lẽ tự nhiên nhưng
lại hợp lý với lòng người. Dường như cái hành động "trèo lên", "bước
xuống" ấy là hành động của vô thức, thể hiện tâm trạng rối bời của chàng
trai. Và cái sắc màu "xanh biếc" ấy không còn là sắc màu thật nữa mà đó là
sắc màu của ảo giác, sắc màu của tâm trạng. Nó không còn là sắc hồng thắm
thiết của những tâm trạng đang yêu, mà giờ đây tất cả như đã biến sắc đổi
hình.
Cách gieo vần trắc ("iếc" - biếc/tiếc) như xoáy sâu vào sự nối tiếc
muộn màng của chàng trai, và sự đau khổ đến tột cùng.
Nếu như bốn câu đầu là lời của chàng trai, là tâm trạng rối bời, nối
tiếc thì bốn câu cuối là lời của cô gái với sự trách móc về sự chậm trễ và
thiếu chủ động của chàng trai.
"Ba đồng một mớ trầu cay
Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không"
Cách sử biện pháp đối lập các cụm từ "ba đồng", "một mớ"rất độc
đáo. “Ba đồng” thì đã rõ, nhưng còn “một mớ” là bao nhiêu thì không xác
định, chỉ biết rằng đó là một số lượng rất nhiều. Thông qua sự đối lập ấy, tác
giả cho ta thấy giá trầu không càng rẻ thì lỗi của chàng trai càng lớn. Tuy
nhiên, sự tinh tế của câu ca dao không phải là nói chuyện trầu mà là chuyện
chàng trai nghèo, không đủ bản lĩnh để hỏi cưới nàng về làm vợ, khi mà
người con gái không tự quyết được hôn nhân của mình.
Thông thường ca dao khi nói đến sự đau khổ trong tình yêu, thì nói
đến sự phụ tình bạc ngĩa.
"Trách người quân tử bạc tình
Chơi hoa rồi lại bẻ cành bán rao"
Hay: "Anh tưởng giếng nước sâu
Anh nối sợi gầu dài
Ai ngờ giếng cạn
Anh tiếc hoài sợi dây"