class="bi x0 y0 w1 h1"
MỞ ĐẦU
Nước ta có nguồn nước thiên nhiên khá dồi dào. Tuy nhiên hiện nay phần
lớn trong số đó đều bị ô nhiễm nghiêm trọng vấn đề này làm cho nguồn nước sạch
ngày càng khan hiếm để sử dụng cho mục đích ăn uống sinh hoạt… Một trong
những vấn đề nan giải và chiếm phạm vi khá rộng đó là nước bị chua phèn. Đặc
biệt ở đồng bằng Sông Cửu Long, người dân nơi đây nhiều năm nay phải tiếp xúc
trực tiếp với nguồn nước này. Nước chua phèn đã gây nhiều bất tiện trong sinh
hoạt của người dân như làm vàng ố tất cả các vật chứa đựng nước và cả quần áo,
nguy hại hơn nếu dùng nước này lâu ngày sẽ ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe
con người. Xuất phát từ vấn đề thực tế trong cuộc sống, nhóm quyết định chọn đề
tài “Tính toán thiết kế hệ thống xử lý nước chua phèn khu vực đồng bằng sông
Cửu Long với công suất 1000 m
3
/ngàyđêm” với mục đích góp một phần nhỏ
tham gia vào công việc xử lý nguồn nước ở vùng sông nước để đem lại cuộc sống
sinh hoạt thoải mái cho người dân.
Đề tài này thực ra được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và đã tiến hành xây
dựng khá nhiều công trình xử lý, hiện nay đã có một số công trình được áp dụng
trong cộng đồng dân cư và cũng đã đem lại hiệu quả bước đầu, dù vậy nhóm vẫn
quyết định chọn đề tài. Khi tiến hành xây dựng đề tài, nhóm đã dựa trên các
phương pháp thu thập thông tin, tra cứu số liệu, tìm hiểu tiếp cận thực tế, tính toán
thiết kế hệ thống xử lý nước chua phèn đạt tiêu chuẩn cấp cho sinh hoạt.
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN VỀ NƯỚC PHÈN Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
1.1. GIỚI THIỆU SƠ LƯỢC VỀ ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
1.1.1. Vị trí địa lý
Đồng bằng sông Cửu Long nằm cuối của lãnh thổ Việt Nam thuộc hạ lưu
sông Mêkông, gồm 1 thành phố Cần Thơ (trực thuộc trung ương) và 12 tỉnh: Long
An, Tiền Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh, Hậu Giang, Sóc

/ năm; mùa cạn:
2000-3000m
3
/ năm). Lũ lụt: thường vào tháng 7 đến
tháng 12.
Khí hậu cận nhiệt đới với đặc điểm nóng, ẩm
và mưa nhiều tạo ra sự đa dạng sinh học trên cạn và
dưới nước, thuận lợi cho sự phát triển nông ngư nghiệp.
Tuy nhiên, thiên nhiên cũng tạo ra không ít khó khăn cho sản xuất và đời
sống của người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long. Vùng đồng bằng sông Cửu
Long cần được nghiên cứu để sớm tìm ra biện pháp “phòng chống” (hạn chế tác
hại?) lũ lụt hay phải “sống chung với lũ” như thế nào? Phải cải tạo đất phèn,
nhiễm mặn như thế nào? Làm thế nào để có thể cung cấp nước ngọt và nước sạch
cho tất cả người dân vùng này, nhất là trong mùa khô hạn? Hiện tượng ElNino và
“trái đất nóng dần lên” (global warming) có ảnh hưởng như thế nào đến vùng này?
Giao thông vùng đồng bằng sông Cửu Long: chủ yếu là hệ thống sông rạch chằng
chịt thuộc 2 con sông chính của sông Mêkông là sông Tiền và sông Hậu.
Nhưng do tập quán canh tác, ăn ở đi lại trên sông nước, nhất là các năm gần
đây công nghiệp các tỉnh phát triển, canh tác nông nghiệp dùng phân bón, thuốc
trừ sâu ngày càng nhiều nên làm ảnh hưởng nhất định đến môi trường nước mặt
cũng như tầng ngầm. Từ đó làm ảnh hưởng đến tài nguyên nước, ảnh hưởng đến
nước sản xuất sinh hoạt của nhân dân, nhất là trong mùa lũ lụt, mùa khô ở các
vùng sâu, vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long.
1.2. NƯỚC PHÈN VÀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA NƯỚC PHÈN
1.2.1. Nước phèn là gì?
Ở đồng bằng sông Cửu Long và một số nơi gần biển, nước có độ acid khá
cao, tức có pH thấp, người dân gọi là nước phèn vì có vị chua. Acid trong nước
phèn là sulphuric acid, được tạo thành khi đất phèn (pyrite (FeS
2
)) tiếp xúc với

2
(SO
4
)
3
).
Ngoài ra, tại một số vùng có thể có sự hiện diện của một ít gypsum (CaSO
4
.2H
2
O)
nhưng không nhiều và không dễ dàng nhận ra sự hiện diện của chúng.
Khi phèn tiềm tàng trở thành phèn hoạt động thì tùy theo loại độc chất mà
chúng có thể tan hoặc không tan, có thể tạo nên váng màu vàng hay ánh bạc nên
biểu hiện trên đồng ruộng cũng khác nhau. Nếu độc chất phèn là sắt thì sẽ thấy
màu đỏ nâu của rỉ sắt (còn gọi là phèn nóng) và độc chất phèn nhôm sẽ có màu
trắng (còn gọi là phèn lạnh).
Nước chua phèn không có môi trường đệm (hàm lượng ion
3
HCO
−
và
2
3
CO
−
không có hoặc rất thấp) nên không thích hợp cho đời sống của các sinh vật sống
dưới nước.
1.2.2. Thành phần hoá học của nước phèn
Thành phần hóa học nước phèn trước xử lý (Đơn vị: mg/l)

−
: 100 – 380 mg/l
Độ mặn: 180 mg/l
1.3. HIỆN TRẠNG NGUỒN NƯỚC Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
1.3.1. Nước sinh hoạt ở vùng đất phèn đồng bằng Cửu Long
Ở đồng bằng Cửu Long, đất phèn chiếm gần một nửa tổng diện tích. Người
dân khu vực này, đặc biệt là vùng xa thành phố vẫn phải dùng nguồn nước nhiễm
phèn cho mọi sinh hoạt hằng ngày từ tắm giặt đến ăn uống…Để giảm bớt độ phèn,
các biện pháp truyền thống như lắng bằng vôi, tro thường được sử dụng, phổ biến
nhất là tro cây tràm. Tuy nhiên, cách chống đỡ đơn giản này tác dụng rất hạn chế,
nước qua bể lọc tự tạo còn vị chát. Gần đây chất lượng nước mặt các kênh rạch
tiếp tục xấu đi do bị ô nhiễm bởi thuốc trừ sâu, kim loại nặng, vết xăng dầu
khiến hệ thống bể lọc hầu như không còn tác dụng, những “căn bệnh lạ” cứ lần
lượt xuất hiện.
Qua khảo sát đánh giá, vùng nhiễm phèn chiếm 41% diện tích đồng bằng
sông Cửu Long, bao gồm vùng Tây Bắc Long An, Đồng Tháp Mười, Tứ Giác
Long Xuyên và Tây sông Hậu. Thời gian nhiễm phèn từ 2 – 6 tháng. Vào mùa
mưa nước mưa rửa trôi đất phèn, mang theo nhiều sắt, nhôm sunfat và axit mùn
hữu cơ. Đặc trưng của nước chua phèn là chứa nhiều ion H
+
và các muối thủy
phân mang tính axit như AlCl
3
, Al
2
(SO
4
)
3
, FeCl

xuống dưới 3,0; nhất là vào mùa khô ở hạ nguồn. Nhưng theo tài liệu của Viện
khoa học xã hội tại thành phố Hồ Chí Minh được ấn hành năm 1999, pH có thể
xuống đến 2,5 trong những năm có lụt nhỏ và đặc biệt trong vụ hè – thu 1995, pH
của nước trong đồng ruộng chỉ còn 1,0. Vào mùa khô, nước sinh hoạt là vấn đề hết
sức khó khăn ở đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt là vùng sâu vùng xa, nơi
người dân sống rải rác trên các kênh rạch nhiễm phèn.
1.3.2. Các biện pháp xử lý trong dân gian
Qua việc thăm dò ý kiến cú nhân dân trong khu vực, các hộ dân ở đây đều
có trữ nước mưa để uống. Về mùa hô họ lấy nước sông lọc qua tro bếp để dùng.
Liều lượng tro thay đổi 5 – 10 g/l nước. Kết quả thí nghiệm cho thấy nhìn
chung tro bếp có khả năng làm tăng pH, tăng độ kiềm
3
HCO
−
, giữ lại một phần sắt,
nhôm. Nước qua lắng tro có vị ngọt, uống được nhưng phản phất mùi tanh.
Tuy nhiên lượng tro bếp có giới hạn, thời gian bận nhiều vào công việc
đồng án nên không thường xuyên chuẩn bị được, phần lớn người dân ở đây vẫn
muốn có một nguồn nước khác có thể phục vụ ăn uống và sinh hoạt mà chỉ cần
thoa tác đơn giản, nhanh gọn.
Ngoài ra dân trong khu vực còn truyền nhau kinh nghiệm lọc nước qua lớp
bã thơm (dứa) đã được sấy khô. Nước sau khi qua lọc có vị ngọt, làm cho ta có
cảm giác uống được. Tuy nhiên thử nghiệm cho thấy độ pH vẫn còn quá thấp (pH
< 4,0), hàm lượng nhôm và sắt không giảm. Do vậy nếu sử dụng loại nước này để
uống, nhân dân sẽ đưa vào cơ thể một số độc chất mà không hề hay biết.
Theo các tài liệu xử lý nước, việc xử lý nước chua phèn chưa được đặt ra. Do tính
chất nguồn nước quá xấu, mà ở các nơi khác trên thế giới, có thể không có loại
nước này, hoặc có điều kiện lựa chọn nguồn nước khác tốt hơn nên vấn đề nước
chua phèn chưa hề được sự quan tâm của các khoa học.
Thực hiện chủ trương nâng cao đời sống của nhân dân khu vực đồng bằng

• Khi nước lũ tràn về thì mở hai Cống số 1 & 2
1.3.4. Vật liệu xử lý nước phèn DS3 được ứng dụng tại đồng bằng sông Cửu Long
Vùng đồng bằng sông Cửu Long
nước ta vào mùa khô, nước kênh rạch
nhiễm phèn nên chứa nhiều ion sunfat, sắt,
nhôm…không dùng được, người dân chỉ
biết trông chờ vào lượng nước mưa ít ỏi.
Thực tế, sắt không phải là nguyên tố độc,
lượng cho phép trong nước uống là 3mg/l,
nhưng sắt sẽ gây nên những ảnh hưởng xấu về cảm quan như có vị tanh và tạo
màu vàng gạch ở các thiết bị hoặc áo quần. Còn nhôm lâu nay vốn không được
xem là kim loại độc, lượng cho phép trong nước uống là 0,2mg/l. Nhưng gần đây,
nhiều nghiên cứu đã cho thấy nước uống chứa nhiều nhôm có thể gây một số bệnh
nguy hiểm. Mangan độc hơn sắt và nhôm, lượng cho phép trong nước uống chỉ là
0,1 mg/l. Chì, nhiều loại thuốc trừ sâu và một số kim loại nặng khác cũng dễ có
mặt trong nước phèn do hoạt động của con người. Lần đầu tiên, một công nghệ
đơn giản để xử lý nước phèn chua ra đời, tạo cơ hội đáp ứng đủ nước sinh hoạt
cho gần một nửa vùng này. Đó là vật liệu rắn DS3 với phương pháp xử lý đơn
giản mà Tiến sĩ Nguyễn Bá Trinh và cộng sự ở Viện hóa học (thuộc Viện khoa
học và Công nghệ Việt Nam) đã phát triển và triển khai áp dụng cho các hộ gia
đình và cụm dân cư ở đây. Sau một thời gian khảo sát, Tiến sĩ Nguyễn Bá Trinh
phát hiện thấy trên đất phèn thường xuất hiện một loại khoáng có màu trắng, xốp.
Khi khoáng này tan, nó làm nước bị chua. Khoáng này là một loại muối kép với
tên khoa học: Halotrichite có công thức hóa học khá phức tạp: FeAl
2
(SO
4
)
4
.22H

phèn phải có hiệu quả nhưng đơn giản, dễ sử dụng, phù hợp với điều kiện kinh tế
và phong tục tập quán của đồng bào địa phương.
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu về hiện tượng tương tác lỏng - rắn, gọi là
hiệu ứng tích số tan, phương pháp loại ion tan trong nước mới gọi là phương pháp
tích số tan (đã được Tiễn sĩ Nguyễn Bá Trinh công bố tại hội nghị môi trường
quốc tế, Athens Hy Lạp năm 1995), sau một thời gian mày mò kiếm tìm, cuối
cùng năm 1998, Tiến sĩ Nguyễn Bá Trinh đã tìm ra DS3 đáp ứng các điều kiện
trên. Loại vật liệu này là một hỗn hợp khoáng đã được gia nhiệt ở nhiệt độ và thời
gian thích hợp. Phần hữu cơ bổ sung bị than hóa làm cho hỗn hợp trở thành một
khối rắn, đồng thời tạo cho vật liệu khả năng hấp phụ các chất hữu cơ.
Các thí nghiệm thực tế về khả năng khử phèn của DS3 ở hệ lọc đơn giản đều cho
thấy nước phèn ở Kênh Bobo và Mỹ An sau khi lọc đạt tiêu chuẩn nước sinh hoạt
(kết quả này được cơ quan chức năng Bộ Y tế chứng nhận). So với kinh nghiệm
dân gian dùng tro (hay dùng nhất là tro cây tràm), dùng thuốc muối, vôi để xử lý
nước phèn vốn chỉ giúp giảm vị chua trong nước chứ không loại được kim loại
nặng và các chất ô nhiễm khác, công nghệ thùng lọc nước phèn đơn giản sử dụng
DS3 rõ ràng bảo đảm nguồn nước sinh hoạt an toàn hơn cho người dân.
Một thùng lọc đơn giản có cấu tạo như sau: Ngoài cùng là một thùng chứa
nước lớn, bên trong là một xô nhựa úp ngược chứa cát.
Đáy xô được nối với vòi dẫn nước lọc ra ngoài. Lớp DS3
trong thùng cao khoảng 50 cm, nằm phía ngoài xô cát.
Nước phèn từ trên cao dội xuống, qua lớp DS3 để tăng pH
và loại bỏ ion kim loại, qua tiếp lớp cát để làm trong và
theo ống dẫn nước ra ngoài. Ngoài khả năng cố định sắt
(II), mangan, nhôm, sunfat, DS3 còn giữ được các ion kim
loại khác. Nhờ vậy, nó còn có thể được dùng để xử lý
nước giếng, nước nhiễm flo, kim loại nặng cũng như nước lũ. Bản thân DS3 là
hỗn hợp khoáng và chất hữu cơ có nguồn gốc sinh học, nên an toàn cho người sử
dụng và môi trường.
Từ năm 2000 đến nay, loại thùng lọc đơn giản trên đã được lắp đặt rộng rãi cho

Khoa Cơ khí chế tạo máy, Đại học sư phạm kỹ thuật thành phố Hồ Chí
Minh đã nghiên cứu, ứng dụng thành công hệ thống lọc nước mặn, phèn, lợ, nước
ao hồ hoặc nước bẩn tại vùng nông thôn đồng bằng sông Cửu Long bằng năng
lượng mặt trời.
Thiết bị có hình dáng là một cái hộp bằng tôn tráng kẽm, mặt đáy và mặt
xung quanh được bọc lại bằng các vật liệu cách nhiệt có sẵn như trấu, mùn cưa,
sợi thủy tinh Mặt trên được che bằng tấm kính đặt
nghiêng trong suốt dày 3-5 mm. Tấm hấp thụ bằng
đồng nhôm… được dập các rãnh bán kính 10 mm. Các
dây bấc được đặt vào các rãnh để dẫn nước từ thùng
chứa vào bên trong thiết bị lọc.
Nguyên lý hoạt động của thiết bị lọc nước ở đây
là sử dụng bức xạ mặt trời làm hơi nước bốc hơi. Hơi nước được ngưng tụ và lấy
ra sử dụng. Trung bình, mỗi ngày với bề mặt hấp thụ 1m
2
, cường độ bức xạ trung
bình 800 W/giờ, thiết bị lọc nước nhận được từ 6 - 7 lít nước sạch.
CHƯƠNG 2
THIẾT KẾ HỆ THỐNG XỬ LÝ NƯỚC NHIỄM PHÈN KHU VỰC ĐỒNG
BẰNG SÔNG CỬU LONG VỚI CÔNG SUẤT 1000M
3
/NGÀY ĐÊM
2.1. MỤC ĐÍCH CỦA QUÁ TRÌNH XỬ LÝ NƯỚC
Quá trình xử lý nước với mục đích tăng pH, khử sắt, nhôm, mangan,…phù
hợp với tiêu chuẩn về chất lượng nước cấp cho sinh hoạt.
Cung cấp số lượng nước đầy đủ và an toàn về mặt hoá học, vi trùng học để
thỏa mãn các nhu cầu về ăn uống sinh hoạt, dịch vụ, sản xuất công nghiệp và phục
vụ sinh hoạt công cộng của các đối tượng dùng nước.
Cung cấp nước có chất lượng tốt, không chứa các chất gây vẩn đục, gây ra
màu, mùi vị của nước.

Bể tiếp nhận
Bể lọc nhanh
Bể chứa
PP ra mạng
Trạm bơm cấp 2
Châm hoá chất
Sân
phơi
bùn
Bùn xả cặn
Bể thu hồi
nước rửa lọc
Nước sau
rửa
Bùn
Đường nước thu hồi
Nước rửa lọc
Châm chlore
khử trùng
Tốc độ lọc được điều chỉnh bằng xiphông đồng tâm. Kết quả là nước sau lọc được
làm trong hoàn toàn và tự chảy sang bể chứa nước sạch.
Dung dịch Chlore được châm vào đầu bể chứa để khử trùng, đảm bảo nồng
độ Chlore dư ổn định khoảng 0,3 – 0,5 mg/l trước khi các máy bơm cấp II bơm
nước đến các hộ tiêu thụ qua hệ thống ống chuyển tải phân phối.
Đánh giá phương án
Ưu điểm:
 Bể phản ứng có lớp cặn lơ lửng có hiệu quả cao, cấu tạo đơn giản, không
cần máy móc cơ khí, không tốn chiều cao xây dựng.
 Sử dụng bể lắng ngang giúp thuận lợi trong quá trình quản lý, vệ sinh bể,
đặc biệt vào mùa mưa.

bùn
Bể thu hồi
nước rửa lọc
Nước sau
rửa
Bùn xả
Đường nước thu hồi
Nước rửa lọc
Châm chlore
khử trùng
Dung dịch Chlore được châm vào đầu bể chứa để khử trùng, đảm bảo nồng
độ Chlore dư ổn định khoảng 0,3 – 0,5 mg/l trước khi các máy bơm cấp II bơm
nước đến các hộ tiêu thụ qua hệ thống ống chuyển tải phân phối.
Đánh giá phương án
Ưu điểm:
 Bể lọc tiếp xúc có khả năng chứa cặn cao. Chu kỳ làm việc kéo dài.
 Dây chuyền công nghệ này không cần có bể phản ứng và bể lắng trước khi
sang bể lọc tiếp xúc.
 Đơn giản hoá dây chuyền công nghệ xử lý.
Nhược điểm:
 Tốc độ lọc bị hạn chế nên diện tích bể lọc lớn.
 Hệ thống phân phối nước lọc hay bị tắc, nhất là trường hợp trong nước có
chứa nhiều sinh vật và phù du rong tảo.
2.3.4. Phương án 3
Trạm bơm cấp 1
Bể lắng có lớp cặn lơ lửng
Bể trộn thuỷ lực
Bể tiếp nhận
Bể lọc nhanh
Bể chứa

nước đến các hộ tiêu thụ qua hệ thống ống chuyển tải phân phối.
Đánh giá phương án
Ưu điểm:
 Toàn bộ dây chuyền được xây dựng theo cao trình tính toán, do đó hạn chế
số lượng bơm sử dụng.
 Không cần xây dựng bể phản ứng.
 Hiệu quả xử lý cao hơn các bể lắng khác và tốn ít diện tích xây dựng hơn.
Nhược điểm:
 Bể lắng trong có cấu tạo phức tạp, chế độ quản lý chặt chẽ, đòi hỏi công
trình làm việc suốt ngày đêm, rất nhạy cảm với sự dao động của lưu lượng và
nhiệt độ của nước.
 Sử dụng xiphông điều khiển tốc độ lọc. Do đó, sự ổn định của bể lọc phụ
thuộc lớn vào chất lượng xiphông.
2.2.5. Phương án 4
Thuyết minh sơ đồ
Nước nhiễm phèn được đưa qua song chắn rác để loại bỏ các rác có kích
thước lớn. Nước thu được dẫn qua bể làm thoáng (giàn mưa) nhằm giảm bớt hàm
lượng sắt II. Tại bể phân chia lưu lượng, nước được châm dung dịch vôi bão hòa
để ổn định pH và dung dịch phèn 10% bằng bơm định lượng sau đó chảy sang bể
trộn thuỷ lực, rồi tự chảy sang vùng lắng của bể lắng ngang qua tường tràn. Tại
đây bông cặn sẽ được lắng xuống đáy bể, được hút vào, xả định kỳ ra ngoài, có sự
hỗ trợ của hệ thống cào cặn tự động.
Bể làm thoáng
Bể trộn
Bể lắng sơ bộ
Song chắn rácNước nhiễm phèn
Châm hoá chất
Bùn
Đường nước thu hồi
Bể lắng đợt 2

thuộc lớn vào chất lượng xiphông.
CHƯƠNG 3
TÍNH TOÁN THIẾT KẾ CÁC CÔNG TRÌNH ĐƠN VỊ CỦA PHƯƠNG ÁN 4
3.1. SONG CHẮN RÁC
Vị trí: Song chắn rác đặt ở cửa dẫn nước vào công trình thu.
Nhiệm vụ: Loại trừ vật nổi, vật trôi lơ lửng trong dòng nước để bảo vệ các thiết bị
và nâng cao hiệu quả làm sạch của các công trình xử lý. Vật nổi và vật lơ lửng
trong nước có kích thước như các que tăm nổi, hay nhánh cây con khi đi qua máy
bơm vào các công trình xử lý có thể bị tán nhỏ hay thối rửa làm tăng hàm lượng
cặn và độ màu của nước.
Tính toán song chắn rác
 Diện tích công tác của song chắn rác
F =
tb
V
Q
×
k
1
×
k
2

×
k
3
Q: Lưu lượng công trình (m
3
/s). Q = 1000 m
3

1040 +
= 1,25
k
2
: hệ số co hẹp do rác bám ở song, thường lấy k
2
= 1,25
k
3
: hệ số kể đến ảnh hưởng hình dạng của thanh thép. k
3
= 1,1
F =
0,0116
0,6
×
1,25
×
1,25
×
1,1 = 0,0332 (m
2
)
3.2. GIÀN MƯA
1. Ống dẫn nước lên giàn mưa
2. Máng chính chữ U
3. Máng nhánh chữ V có răng cưa
4. Lá chớp
5. Sàn tung
6. Ngăn thu nước

m
2
4
5
6
10
11
8
9
7
2
3
1