Phơng pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh lớp 6
A. Đặt vấn đề
I- Lý do chọn đề tài:
1- Cơ sở lý luận:
Trong chơng trình ngữ văn thcs phân môn tập làm văn đóng vai trò quan
trọng trong việc cung cấp các tri thức cơ bản về các kiểu văn bản . Tập làm văn là
một trong ba phân môn của môn ngữ văn . Đây là môn học mang tính chất thực
hành tổng hợp . Làm văn là vận dụng kết quả tổng hợp của việc học tập hai môn văn
học và tiếng Việt để tạo lập văn bản . Sách giáo khoa hiện hành đã biên soạn theo
tinh thần đổi mới : Tích hợp 3 phân môn trong một bài học . Sự tích hợp này đòi hỏi
tất cả các phân môn đều phải có sự thay đổi trong cách dạy học nhằm đạt kết quả
cao nhất . Nhiệm vụ chủ yếu của tập làm văn trong nhà trờng là rèn luyện các kĩ
năng làm văn : Kĩ năng tìm hiểu đề , tìm ý , lập dàn ý , dựng đoạn thành thục các
kĩ năng này học sinh sẽ viết đợc bài văn rõ ràng, mạch lạc đầy đủ ý , đúng yêu cầu
của từng kiểu văn bản .
Lập dàn ý là một thao tác t duy rất quan trọng nhằm định hớng cho hành
động . Kĩ năng làm dàn bài cần cho tất cả những ai muốn truyền đạt (viết hoặc nói )
một vấn đề nào đó cho mọi ngời biết . Chính vì vậy mà Gớt- tơ nhà văn nổi tiếng
của Đức đã quả quyết "Tất cả đều phụ thuộc vào bố cục ". Còn Đôx-tôi-ep-xki
nhà văn Nga thế kỉ XIX lại ao ớc " Nếu tìm đợc một bản bố cục đạt thì công việc
sẽ nhanh nh trợt trên mỡ " . Trong phạm vi nhà trờng phổ thông kĩ năng này rất
cần cho học sinh để làm bất kì bài văn nào. Tuy vậy môn học có điều kiện và có
nhiệm vụ rèn luyện kĩ năng này một cách có hiệu quả nhất là môn tập làm văn .
2. Cơ sở thực tế :
Chơng trình văn 6 trớc đây có những tiết học dành riêng cho việc lập dàn ý.
Mỗi kiểu văn bản đều có 1- 2 tiết học dành cho việc rèn luyện kĩ năng này . Thế nh-
ng chơng trình Ngữ văn 6 hiện nay nói riêng và chơng trình Ngữ văn THCS nói
chung không có các tiết riêng để dạy lập dàn ý mà việc lập dàn ý đợc dạy gộp trong
các bài về: Cách làm bài văn Vì vậy kĩ năng lập dàn ý của học sinh hiện nay còn
rất hạn chế. Trong thực tế học tập của học sinh ở trờng thcs nhiều em khi làm bài
thờng bỏ qua khâu lập dàn ý. Gặp một đề văn các em thờng bỏ ra một vài phút để

I. Khảo sát :
1. Ph ơng pháp khảo sát :
- Điều tra trắc nghiệm
- Khảo sát qua bài làm của học sinh
2. Thời gian khảo sát :
- Đầu năm học 2008- 2009
3. Kết quả :
a. Điều tra trắc nghiệm :
Câu hỏi 1 : Em có thờng xuyên lập dàn ý trớc khi làm văn không ?
Bảng 1:
Lớp Số học sinh Trả lời
Thờng xuyên Thỉnh thoảng Không
6C 47 20 5 22
6B 36 10 5 21
6A 25 6 4 15
b. Khảo sát qua bài làm của học sinh: ( Thời gian làm bài : 15 phút )
Đề bài : Hãy lập dàn ý cho đề bài sau: " Kể lại một truyền thuyết đã học bằng
lời văn của em "
Bảng 2
Lớp
Tổng số
Học sinh
Kết quả
Đạt yêu cầu Không đạt yêu cầu
Số lợng % Số lợng %
6C 47 23 49 24 51
6B 36 16 44,4 20 55,6
4. Nhận xét đánh giá :
a. Qua kết quả trả lời phỏng vấn ( Bảng 1) chúng ta thấy bỏ qua khâu lập
dàn ý là tình trạng thờng gặp trong học sinh hiện nay , hầu hết các em đều xem nhẹ

hợp và xác định mức độ trình bày mỗi ý theo tỉ lệ thoả đáng .
- Thế nào là dàn ý đại c ơng ?
Học sinh trả lời, giáo viên chốt: Dàn ý đại cơng là dàn ý chỉ ghi hệ thống
những đề mục lớn nhất, những ý chủ yếu nhất. Nhìn vào dàn bài đại cơng ngời đọc
thấy ngay nội dung của bài viết, xác định đợc ngời viết có bám sát đề bài hay không
.
- Nêu cách hiểu của em về dàn ý chi tiết ?
4
Phơng pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh lớp 6

Học sinh trả lời , giáo viên chốt: Dàn ý chi tiết là dàn ý ngoài các ý lớn, ý
chính còn có các ý nhỏ phát triển các ý chính, các chi tiết cụ thể hoá các ý lớn. Dàn
ý chi tiết sẽ giúp chúng ta hình dung cụ thể hơn các bộ phận, các chi tiết của bài
viết .
Học sinh nắm chắc các khái niệm này các em sẽ hiểu đợc rằng: Dàn ý tốt là dàn ý
bao quát đợc toàn bộ nội dung và phạm vi vấn đề do đề bài nêu ra .
b. H ớng dẫn học sinh ghi đề mục trong dàn ý :
Đề mục trong dàn ý thể hiện các ý lớn, ý nhỏ của bài văn. Mỗi dàn ý thờng
bao gồm một hệ thống các đề mục. Một điều cần đợc hết sức lu ý là: các mục đó
phải đợc sắp xếp theo cùng một hệ thống tơng ứng với nhau theo một trình tự chặt
chẽ. Tôi thờng hớng dẫn học sinh ghi các đề mục nh sau :
* Các đề mục phải theo cùng một đề hệ thống tơng ứng:
Ví dụ với đề bài: Kể lại truyện Thánh Gióng ( sách Ngữ văn 6, tập 1 ) bằng
lời văn của em.
Giáo viên hớng dẫn học sinh làm dàn ý đại cơng phần thân bài gồm các đề
mục lớn nh sau:
I. Thời thơ ấu của Gióng
II. Gióng đánh giặc cứu nớc
III. Gióng về trời
Tuỳ thuộc vào kiểu văn bản để sắp xếp hệ thống đề mục sao cho hợp lý.

dù dàn ý đại cơng hay dàn ý chi tiết cách viết thông thờng và phổ biến vẫn là ghi ý.
Từ những đề mục lớn đến những ý nhỏ, đều nên viết theo lối thông báo vắn tắt. Th-
ờng gặp trong dàn ý các tập hợp từ cô đọng, các câu rút gọn . Để các em hiểu và
diễn đạt đúng khi lập dàn ý
2. Ph ơng pháp h ớng dẫn học sinh lập dàn ý
Quá trình lập dàn ý phải trải qua hai khâu: Tìm ý và lập dàn ý. Đây là hai
thao tác và cũng là hai kĩ năng cơ bản cần rèn luyện cho học sinh. Sẽ chẳng bao giờ
có đợc một dàn bài hoàn chỉnh nếu không có ý và không biết sắp xếp các ý.
a. H ớng dẫn học sinh tìm ý.
Bằng kinh nghiệm của bản thân tôi thờng hớng dẫn các em tìm ý bằng ba
cách sau :
a.1. Ghi nhanh các ý vừa nảy sinh ngay sau khi tìm hiểu đề.
Thông thờng trớc một đề văn học sinh thờng phải đọc tìm hiểu đề rồi mới
thực hiện bớc tìm ý. Theo lẽ thờng tìm hiểu đề xong, óc ta lập tức có phản ứng.
Hàng loạt ý xuất hiện một cách đột ngột cha có hệ thống chặt chẽ. Những ý đó có
khi rất độc đáo, sát, trúng với yêu cầu của đề, cũng có khi xa đề. Ta cần ghi các ý
đó ngay nếu không có thể các ý đó sẽ bị quên đi không bao giờ trở lại nữa.
Ví dụ:
Đề bài : Kể câu chuyện lần đầu em đợc đi chơi xa (SGK Ngữ văn 6, tập 1 ).
Sau khi tìm hiểu đề học sinh đã liệt kê đợc hàng loạt ý nh sau:
- Nhớ mãi chuyến đi Đồ Sơn.
- Chuyến đi mở rộng tầm nhìn.
- Cảnh biến rất đẹp.
6
Phơng pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh lớp 6

- Bãi tắm ồn ào.
- Nớc biển Đồ Sơn đỏ đục không trong.
- Nhiều hàng hoá và đồ lu niệm đợc bày bán .
- Mùi thơm của các nhà hàng đặc sản ven biển .

Giáo viên ghi nhanh các ý lên bảng. Nếu thấy cha đầy đủ yêu cầu các nhóm
khác bổ sung. Nh vậy chỉ với khoảng 3 phút với sự góp sức của cả tập thể một tập
hợp ý phục vụ cho đề bài đã đợc xác lập.
Các ý vừa tìm đợc cha phải là hệ thống nên sau khi tìm ý ta đánh số thứ tự từ
một đến hết để bớc lập dàn ý đợc thực hiện thuận lợi.
a.3. Tìm ý bằng cách làm các bài tập trắc nghiệm để lựa chọn ý :
Đối với các em học sinh lớp 6, trớc một đề bài có thể các em cũng không dễ
dàng trong việc tìm ý . Để giúp các em biết tìm và lựa chọn ý chính xác tôi thờng ra
các bài tập dạng : Cho một tập hợp các ý ( Trong đó có ý đúng và cả những ý cha
đúng ) yêu cầu học sinh lựa chọn trong số các ý đó những ý phù hợp với đề bài
Ví dụ :
Đề bài : Dựa vào các văn bản truyền thuyết (cổ tích) đã học , em hãy viết
bài văn miêu tả một chàng hoàng tử theo tởng tợng của em . ( Đề văn miêu tả
sáng tạo lớp 6 )
Bài tập : Dựa vào các ý đã liệt kê sau đây em hãy chọn các ý phù hợp bằng
cách đánh dấu (+) vào trớc mỗi ý em cho là phù hợp .
A. Thân hình mảnh mai.
B. Thân hình cờng tráng, đôi mắt sáng.
C. Khuôn mặt dịu hiền, thanh tú.
D. Cỡi ngựa, vai đeo cung, tay cầm gơm.
E. Dáng đi khoan thai.
G. Da trắng nh tuyết.
H. Gơng mặt vuông vức, cơng nghị.
I. Giọng nói ấm áp, tiếng cời hồn nhiên trong sáng.
K. Chân đi hài.
M . Mái tóc điểm bạc.
Căn cứ vào đối tợng miêu tả : Nhân vật hoàng tử học sinh sẽ dễ dàng điền
nhanh dấu ( + ) vào trớc các ý : B.D E H I K .
Các bài tập dạng này rất thích hợp trong việc tìm ý cho những đề bài văn
miêu tả sáng tạo hoặc những đề bài lạ với học sinh .

- Kết bài : Cảm ơn mọi ngời chú ý nghe .
Trên cơ sở dàn ý mẫu và vốn sống thực tế học sinh sẽ không mấy khó khăn
khi thiết lập một dàn ý ( kể cả dàn ý chi tiết ) .
b.2. Hớng dẫn học sinh tự lập dàn ý .
Thông thờng dàn ý gồm có 3 phần: Mở bài, thân bài, kết bài. Căn cứ vào
từng kiểu bài để hớng dẫn học sinh sắp xếp ý ở mỗi phần sao cho phù hợp. Sách
giáo khoa có hớng dẫn học sinh lập dàn ý nhng cha cụ thể.
Ví dụ : Kiểu bài miêu tả: Bài "Phơng pháp tả cảnh", SGK đa ra bố cục chung
của dàn ý nh sau:
- Mở bài: Giới thiệu cảnh đợc tả.
- Thân bài: Tập trung tả cảnh vật chi tiết theo một thứ tự.
9
Phơng pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh lớp 6

- Kết bài: Thờng phát biểu cảm tởng về cảnh vật đó .
( SGK Ngữ văn 6, tập 2 , trang 47 )
Vì vậy nếu chỉ dựa vào dàn ý khái quát nh thế học sinh sẽ rất khó triển khai ý.
Tôi thờng hớng dẫn học sinh triển khai ý bằng cách sắp xếp các ý đã tìm đợc
( ở phần tìm ý ) theo trình tự. Đặc biệt khi sắp xếp các ý cần xác định mức độ trình
bày mỗi ý. Trong bài văn không phải các ý bao giờ cũng trình bày dàn đều mà nên
có chỗ đậm chỗ nhạt chỗ nói kỹ, chỗ nói lớt qua . Do đó khi sắp xếp ý ta phải cân
nhắc, định trớc tỉ lệ dành cho mỗi ý. Thông thờng ý đợc nói kỹ là ý trọng tâm.
Ví dụ: Đề bài : Hãy tả lại hình ảnh một cụ già đang ngồi câu cá bên hồ.
( Sách Ngữ văn 6, tập 2, trang 94 ).
Với đề bài này phần thân bài có thể gồm các ý lớn sau:
I- Cảnh vật xung quanh hồ.
II- Cảnh mặt nớc hồ.
III- Hình ảnh cụ già đang ngồi câu cá.
IV- Cảm nghĩ, liên trởng về cảnh
Những phần trọng tâm của bài văn không phải là ý I, II, IV mà ý III mới là ý

Với những bài tập này tôi thờng yêu cầu học sinh thảo luận nhóm để thiết
lập lại một dàn ý chuẩn mực. Trong thực tế giảng dạy tôi thấy các em học sinh rất
hứng thú khi làm các bài tập này .
c. Kiểm tra dàn ý:
Tôi thờng hớng dẫn học sinh kiểm tra dàn ý theo cách sau: Trả lời câu hỏi để
kiểm tra.
- Phần mở bài đã đủ ý cha?
- Phần thân bài có mấy ý? Trình tự sắp xếp các ý có phù hợp không? ý nào
là trọng tâm? Tập trung làm rõ ý trọng tâm ấy là đúng hay sai?
- Phần kết bài nh thế có phù hợp với thân bài không ?
Trên đây là một số thao tác lập dàn ý cho một đề bài tập làm văn. Hi vọng với
những thao tác này giáo viên sẽ hớng dẫn học sinh lập đợc một dàn ý tốt. Có một
nhà văn nớc ngoài đã nói: " Một bố cục xây dựng tốt chẳng khác nào một cây sồi
mà mọi chim chóc từ các rừng lân cận tự bay đến làm tổ ". Vì vậy lập dàn ý khoa
học hợp lý sẽ giúp học sinh viết đợc bài văn mạch lạc rõ ràng.
3. Xác định các giờ học chính rèn luyện kỹ năng lập dàn ý.
Hiện nay chơng trình ngữ văn 6 nói riêng và chơng trình ngữ văn THCS nói
chung không có các tiết học riêng về lập dàn ý. Lập dàn ý đợc dạy trong các bài:
Tìm hiểu đề và cách làm bài văn tự sự, phơng pháp tả cảnh, phơng pháp tả ng-
ời Vì vậy nếu không thực sự chú ý kỹ năng lập dàn ý dễ bị bỏ qua. Trong cạnh
việc dạy học tập làm văn tôi luôn coi trọng tới việc rèn luyện kỹ năng này, tôi rất
tâm đắc với nhận xét của nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh: " Bố cục bài văn
giống nh bộ xơng con ngời vậy. Không có bộ xơng, con ngời đứng lên làm sao đ-
ợc! " Trong thực tế giảng dạy ngoài các tiết học chung tôi đã lồng ghép để rèn luyện
11
Phơng pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh lớp 6

kỹ năng lập dàn ý trong các tiết: Luyện nói, trả bài tập làm văn và các tiết luyện tập
của phân môn tập làm văn .
- Trong tiết luyện nói:

12
Phơng pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh lớp 6

( Trích ngang giáo án tiết 98 : Trả bài tập làm văn số 5 - Bài viết tả cảnh ở
nhà )
( Phần hớng dẫn học sinh lập dàn ý chi tiết )
Đề bài: Hãy tả cảnh chợ quê em vào một ngày giáp Tết Nguyên Đán.
Hớng dẫn thực hiện
THảo luận nhóm ( Giáo viên
phát phiếu cho 4 nhóm (nội dung thảo
luận giống nhau) gồm các câu hỏi
sau:
1. Đề bài thuộc thể loại nào?
2. Phạm vi của đề?
3. Đề yêu cầu tả cảnh gì?
4. Cảnh ở đâu?
5. Thời điểm miêu tả?
6. Chọn trình tự miêu tả?
7. Em miêu tả những cảnh nào?
8. Cảnh nào là trọng tâm?
9. Cảm nghĩ của em khi miêu tả?
10. Em liên trởng nh thế nào?
Giáo viên và học sinh cùng lập dàn ý
? Sắp xếp các ý theo bố cục: Mở bài,
thân bài, kết bài.
? Phần mở bài trình bày mấy ý
? Đó là những ý nào ?
Lập dàn ý
I. Tìm ý
( Giáo viên ghi nhanh lên bảng các ý

? Miêu tả cảnh mua bán em tập trung tả
những cảnh nào
? Em hình dung về ngời mua, ngời bán
nh thế nào
? Những mặt hàng Tết nào đợc tập trung
miêu tả
I- Cảnh ngoài cổng chợ:
1- Dòng ngời vào chợ:
- Cố chen vào chợ
- Vui vẻ cời nói
- Hàng hoá mang theo lỉnh kỉnh, đồ
trang trí, thức ăn
2- Khung cảnh thiên nhiên
- Bầu trời mùa đông nhng trong sáng,
ánh nắng trải nhẹ
- Âm thanh: Tập hợp nhiều âm thanh ồn
ào, huyên náo.
II- Cảnh mua bán trong chợ:
1- Dãy bán vải, quần áo may sẵn:
a- Quần áo, vải: nhiều màu, nhiều kiểu
- Vải đợc xếp gọn gàng
- Quần áo treo la liệt
- Em nh lạc vào vờn hoa đầy màu sắc
b- Ngời mua:
- Xem hàng, ngắm nghía
- Thử quần áo
- Thái độ khi vừa ý
c- Ngời bán:
- Mời khách: Đon đả, vồn vã.
- Giới thiệu về mặt hàng.

- Gà trong lồng ngơ ngác
- Mùi tanh, nớc bẩn
C- Kết bài:
- Chợ về tra quang hơn sáng
- Em cùng mẹ ra về, lu luyến.
IV- Kết quả:
Để đảm bảo tính khách quan, chính xác, tôi đã tiến hành khảo sát ở 2 lớp 6A,
6C của trờng, tháng 3 năm 2009.
Yêu cầu: Lập dàn ý cho đề bài sau:
Đề bài
Mẹ là ngời gần gũi và yêu thơng em hãy viết bài văn tả mẹ của mình.
(Thời gian làm bài 15 phút )
15
Phơng pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh lớp 6

Sau khi chấm tôi thấy kết quả nh sau:
Lớp
Tổng số
Học sinh
Kết quả
Đạt yêu cầu Không đạt yêu cầu
Số lợng % Số lợng %
6C 47 38 80,8 9 19,2
6B 36 27 75 9 25
Xem xét kết quả cụ thể trên bảng ta thấy:
- Vẫn là 2 lớp học sinh ấy nhng qua một năm đợc rèn luyện các em ban đầu
đã có kĩ năng lập dàn ý.
- Số học sinh biết lập dàn ý (dàn ý đạt yêu cầu ) tăng lên. Điều đó chứng tỏ các
em đã ý thức đợc vai trò và tầm quan trọng của việc làm dàn ý trớc khi làm bài.
Điều đáng mừng hơn cả là các em học sinh trờng tôi không còn ngại và

mê học tập.
- Học sinh có ý thức tự giác, coi lập dàn ý là công việc quan trọng, cần phải
thực hiện khi làm văn.
- Biết vận dụng một cách sáng tạo hớng dẫn của thầy cô để lập dàn ý phù hợp
với từng kiểu bài.
2- Giáo viên:
- Kinh nghiệm này đòi hỏi ngời giáo viên phải tận tuỵ với nghề, chăm chỉ
chấm bài, chữa lỗi cho học sinh.
- Biết thiết kế bài giảng về các tiết lập dàn ý trong chơng trình Ngữ văn
THCS sao cho phù hợp để học sinh dễ hiểu, dễ vận dụng.
- Giáo viên phải luôn coi trọng kĩ năng lập dàn ý , có ý thức rèn luyện kĩ
năng cho học sinh và phải thực hiện thờng xuyên tránh việc làm hình thức .
Ngoài tiết học chung về lập dàn ý có trong chơng trình nên lồng ghép
việc rèn luyện kĩ năng này trong các giờ tập làm văn khác, đặc biệt là giờ luyện
nói và giờ trả bài tập làm văn và các giờ luyện tập phân môn tập làm văn. Bởi vì
với học sinh nhất là học sinh 6 chỉ có rèn luyện nhiều các em mới có kĩ năng tốt.
VII. Những vấn đề còn tiếp tục nghiên cứu
Trong phân môn tập làm văn, rèn luyện kĩ năng lập dàn ý chỉ là một trong
các kĩ năng cần thiết khi làm bài. Vì điều kiện thời gian tôi mới dừng lại ở việc viết
kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng lập dàn ý. Nếu điều kiện cho phép , trong thời gian
tới tôi sẽ tiếp tục viết tiếp những kinh nghiệm về việc rèn luyện các kĩ năng nh :
Tìm hiểu đề, kĩ năng dựng đoạn, liên kết đoạn để góp phần nâng cao hiệu quả giờ
dạy Ngữ văn cũng nh góp phần nâng cao kết quả bài viết tập làm văn .
C. kết luận và kiến nghị
Nh trên đã trình bày, tập làm văn là một phân môn của môn Ngữ văn, nó có
vị trí đặc biệt quan trọng. Từ xa đến nay việc kiểm tra, thi cử nhằm đánh giá năng
17
Phơng pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh lớp 6

lực của học sinh, bộ môn văn chủ yếu là: Làm văn dù đó là thi lên lớp, thi tốt