TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 1

MC LC
Ai lâ ngûúâi àậ phất minh ra dông àiïån? 3
Ai lâ ngûúâi àậ sấng chïë ra que diïm? 4
Ai lâ tấc giẫ ca chiïëc mấy chûä àêìu tiïn? 5
Ai àậ lâm ra bú àêìu tiïn? 6
Ai àậ lâm ra giêëy? 7
Ai àậ lâm ra hân thûã biïíu? 8
Ai àậ lâm ra nhûäng chiïëc kđnh àêìu tiïn? 8
Ai àậ lâm ra nûúác hoa? 9
Ai àậ lâm ra quín tûâ àiïín tiïëng anh àêìu tiïn? 11
Ai àậ lâm ra àưi giây àêìu tiïn? 12
Ai àậ nghơ ra bẫng chûä cấi àêìu tiïn? 13
Ai àậ nghơ ra bt viïët? 14
Ai àậ nghơ ra chiïëc bt chò àêìu tiïn? 15
Ai àậ nghơ ra kđnh hiïín vi? 16
Ai àậ nghơ ra la bân? 17
Ai àậ nghơ ra mưn nhêíy d ? 18
Ai àậ nghơ ra mấy ẫnh ? 19
Ai àậ nghơ ra nhûäng con tem? 20
Ai àậ nghơ ra trô àấnh bâi? 21
Ai àậ nghơ ra têëm bẫn àưì àêìu tiïn? 22
Ai àậ phất hiïån ra câ phï? 23
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 2

Ai àậ phất minh ra ngun tûã? 24
Ai àậ sấng tẩo ra mấy bay? 26
Ai àậ sấng tẩo ra têìu ngêìm? 27
Ai àậ sấng tẩo ra ưtư? 28
Ai àậ sấng tẩo ra àân dûúng cêìm? 29

khấc nhau. Bedzamin Franklin lâ ngûúâi àêìu tiïn thûã giẫi thđch thïë
nâo lâ dông àiïån. Theo ưng têët cẫ cấc chêët trong tûå nhiïn àïìu cố chûáa
"chêët lỗng àiïån". Khi 2 chêët va chẩm vâo nhau thò mưåt sưë "chêët lỗng"
ca chêët nây sệ bõ lêëy sang chêët khấc. Ngây nay chng ta nối "chêët
lỗng" àûúåc cêëu tẩo tûâ nhûäng àiïån tûã mang àiïån tđch êm. Bưå mưn khoa
hổc nghiïn cûáu vïì àiïån phất triïín rêìm rưå tûâ nùm 1880 khi mâ
Alexandro Volta àậ sấng chïë ra pin. Phất minh nây àậ mang àïën cho
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 4

loâi ngûúâi ngìn nùng lûúång thûúâng xun vâ kếo theo nố têët cẫ
nhûäng phất minh quan trổng nhêët trong lơnh vûåc nây.

AI LÂ NGÛÚÂI ÀẬ SẤNG CHÏË RA QUE DIÏM?
Ûúác mú hổc cấch tẩo ra lûãa àïí sûúãi êëm vâ nêëu chđn thûác ùn àậ
dêỵn àïën viïåc con ngûúâi lâm ra nhiïìu loẩi "diïm" khấc nhau. Ngûúâi
ngun thu àấnh ra lûãa tûâ chêët Silic vâ hy vổng rùçng nố cố thïí àưët
chấy dûúåc lấ khư. Hâng nghòn nùm sau nhûäng ngûúâi La Mậ cưí cng
chùèng tiïën thïm dûúåc mêëy trong viïåc tẩo ra lûãa. Hổ àấnh hai hôn àấ
vâo nhau vâ nhûäng tia lûãa thu àûúåc thò cưë gùỉng àưët chấy nhûäng que
àốm têím lûu hunh.
Vâo thúâi trung cưí ngûúâi ta cưë gùỉng àưët chấy nhûäng miïëng giễ
khư bùçng nhûäng tia lûãa thu àûúåc bùçng cấch àấnh Silic vâ sùỉt. Nhûäng
chêët liïåu dïỵ chấy nây àûúåc gổi lâ cấc "dêy chấy". Nhûäng que diïm
hiïån àẩi àûúåc lâm tûâ nhûäng que gưỵ nhỗ bổc phưtxpho úã àêìu.
Phưtxpho lâ chêët rêët dïỵ chấy ngay cẫ úã nhiïåt àưå rêët thêëp.
Vâo nùm 1681 mưåt ngûúâi Anh tïn lâ Robert Boie àậ nhng que
àốm têím lûu hunh vâo dung dõch lûu hunh vâ phưëtxpho vâ thïë lâ
nhûäng que diïm àậ ra àúâi. Tuy nhiïn nhûäng que diïm nây chấy quấ
nhanh nïn hiïåu quẫ sûã dng khưng cao.
Nhûäng que diïm thûåc sûå àûúåc lâm úã Anh do bân tay ca ngûúâi

sấng chïë àống gốp sûác ca mònh vâo sûå phất triïín ca chiïëc mấy chûä.
Vâo nùm 1833, mưåt ngûúâi Phấp cố tïn lâ Cksave Progen àậ lâm
ra mưåt chiïëc mấy chûä vúái bân phđm vâ cấc àôn bêíy cho tûâng k hiïåu.
Vâo nùm 1843 ưng Tracterobe, ngûúâi M àậ lâm ra mưåt chiïëc mấy
chûä vúái cấc phđm k hiïåu àûúåc sùỉp xïëp xung quanh mưåt chiïëc vông
bùçng àưìng cố trc úã giûäa. Ưng ta dng tay quay àïën chûä cêìn thiïët vâ
ph mûåc lïn k hiïåu àïí àấnh ra giêëy, tuy nhiïn nïëu sûã dng chiïëc
mấy chûä kiïíu nây thò rêët chêåm.
Nùm 1856 mưåt chiïëc mấy chûä kiïíu múái àậ ra àúâi vúái cấc phđm
àûúåc bưë trđ theo hònh trôn vâ mưỵi mưåt lêìn gộ mưåt k hiïåu thò chûä sệ
àûúåc àấnh vâo mưåt àiïím úã giûäa. Ngun tùỉc hoẩt àưång nây àậ àûúåc
sûã dng trong cấc mấy chûä hiïån àẩi. Chiïëc mấy chûä àêìu tiïn àûúåc
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 6

àûa vâo sẫn xët hâng loẩt. Àûúåc sấng tẩo búãi ba ngûúâi M ưng
Criptophe Shoilz, Semuen Soil, Carlot Glidden vâo nùm 1873 úã chiïëc
mấy chûä nây cố rêët nhiïìu àùåc àiïím àùåc biïåt, giêëy àûúåc àùåt vâo mưåt
trc trôn bùçng cao su cố dêy mûåc, cố lội qën dêy àẫo chiïìu dng cho
bùng mûåc vâ tay kếo cố thïí chuín àưång àûúåc. Ngây hưm nay chng
ta àậ cố cẫ nhûäng chiïëc mấy chûä sấch tay, nhûäng chiïëc mấy chûä chẩy
bùçng àiïån, tuy nhiïn vâo nhûäng nùm gêìn àêy mấy chûä àậ phẫi
nhûúâng chưỵ cho mấy tđnh.
AI ÀẬ LÂM RA BÚ ÀÊÌU TIÏN?
Bú lâ mưåt trong nhûäng loẩi thûåc phêím lêu àúâi nhêët mâ con
ngûúâi biïët àïën vâ sûã dng rưång rậi. Cố mưåt àiïìu khấ ngẩc nhiïn lâ
thúâi xa xûa úã mưåt sưë núi trïn trấi àêët ngûúâi ta khưng dng bú lâm
thûác ùn! Nhûäng ngûúâi Do thấi dng bú àïí lâm vêåt tïë thêìn trong
nhûäng th tc tưn giấo. Nhûäng ngûúâi Hy lẩp vâ La mậ cưí àẩi dng
bú àïí chûäa cấc bïånh vïì da. Hổ côn tin rùçng bưì hống ca bú àun chấy
rêët cố lúåi cho mùỉt. Ngoâi ra ngûúâi La mậ côn dng bú àïí bưi trún tốc

xenlulo nhỗ trong lội ca cêy. Trûúác khi giêëy xët hiïån thò con ngûúâi
àậ lâm ra rêët nhiïìu chêët liïåu àïí viïët. 4000 nùm trûúác àêy nhûäng
ngûúâi Ai Cêåp cưí àậ lêëy nhûäng thên cêy tûúác lêëy phêìn vỗ vâ nến cho
phùèng àïí lâm giêëy viïët. Sau nây ngûúâi ta àậ àùåt chưìng nhûäng vỗ cêy
lïn nhau, nến rưìi dấn chng lẩi, sau khi sêëy khư cố thïí dng àïí viïët.
Nhûng àố vêỵn chûa àûúåc coi lâ giêëy.
Ngûúâi àêìu tiïn lâm ra giêëy lâ ưng Sai Lun, ngûúâi Trung Qëc,
vâo nùm 105 ưng àậ nghơ ra phûúng thûác lâm giêëy tûâ nhûäng súåi bïn
trong ca vỗ cêy dêu. Ngûúâi Trung Qëc àậ hổc cấch nghiïìn nất vỗ
cêy vâ nûúác àïí tấch lêëy súåi, sau àố hổ àưí hưỵn húåp nây ra nhûäng khay
to trïn àố cố dùåt nhûäng ưëng tre nhỗ, khi nûúác chẫy hïët ài ngûúâi ta
mang cấc têëm giêëy mỗng ài phúi khư trïn bïì mùåt bùçng phùèng. Sau
nây àïí nêng cao chêët lûúång ca giêëy cố ngûúâi àậ nghơ ra cấch cho
thïm tinh bưåt vâo. Nhûäng nhâ bn ca Trung Qëc àậ ài khùỉp mổi
núi, lïn phûúng Bùỉc xëng phûúng Nam rưìi àïën thânh phưë
Samarcan. úã àêy ngûúâi ẫ Rêåp àậ àấnh cùỉp bđ quët ca hổ vâ mang
àïën Têy Ban Nha, tûâ àố nghïå thåt lâm giêëy lan truìn khùỉp thïë
giúái. Câng ngây con ngûúâi câng tòm ra nhiïìu phûúng phấp àïí sẫn
xët giêëy, ngûúâi ta lâm ra chiïëc mấy cố thïí lâm ra nhûäng túâ giêëy rêët
dâi vâ rêët mỗng úã nûúác Phấp nùm 1798.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 8

AI ÀẬ LÂM RA HÂN THÛÃ BIÏÍU?
Hân thûã biïíu àûúåc lâm ra àïí xấc àõnh nhiïåt àưå. Nhâ khoa hổc
ngûúâi Galilï àậ lâm nhûäng thđ nghiïåm vïì cấch ào nhiïåt àưå vâo nùm
1592 (100 nùm sau khi Critop Colongbo phất minh ra Chêu M)
Galilï àậ lâm ra vâi loẩi hân thûã biïíu khấc nhau, nố àûúåc cêëu tẩo búãi

mưåt àưi kđnh cố hai mùỉt kđnh àûúåc båc vâo mưåt cấi gổng. Nhû vêåy
chng ta chó cố thïí biïët àûúåc rùçng àưi kđnh àûúåc lâm ra àêu àố giûäa
nùm 1266 vâ 1352.
Khi nhûäng cën sấnh in ra àúâi thò nhûäng àưi kđnh cng trúã nïn
rêët cêìn thiïët. Vâo thïë k XV nhûäng cùp kđnh ch ëu àûúåc sẫn xët
tẩi miïìn bùỉc nûúác vâ miïìn nam nûúác Àûác, lâ nhûäng núi têåp trung
nhiïìu ngûúâi thúå giỗi.
Nùm 1629 vua Charles I ca nûúác Anh àậ k sùỉc lïånh thânh
lêåp hiïåp hưåi ca cấc thúå lâm kđnh mùỉt. Côn vâo nùm 1784 Bedzamin
Franklin àậ sấng tẩo ra nhûäng àưi kđnh cố hai tiïu àiïím. Ngây nay
ngoâi viïåc gip con ngûúâi àổc vâ nhòn tưët hún , nhûäng chiïëc kđnh côn
àûúåc sûã dng vâo nhûäng mc àđch khấc nhau. Nhûäng chiïëc kđnh dêm
gip chng ta àúä chối mùỉt vâ cẫn nhûäng tia nùỉng mùåt trúâi cố thïí lâm
hẩi mùỉt. Ngûúâi ta côn sẫn xët nhûäng chiïëc kđnh àùåc biïåt cho nhûäng
ngûúâi thúå thưíi thu tinh, nhûäng ngûúâi trûúåt tuët, cấc phi cưng, cấc
nhâ thấm hiïím vng cûåc àïí bẫo vïå mùỉt khỗi nhûäng tia cûåc tđm vâ
tia hưìng ngoẩi. Chng ta côn cố thïí kïí ra àêy rêët nhiïìu ngânh nghïì
cêìn cố nhûäng àưi kđnh àùåc biïåt àïí àẫm bẫo sûác khoễ vâ an toân lao
àưång.

AI ÀẬ LÂM RA NÛÚÁC HOA?
Cố lệ cng vúái sûå xët hiïån ca sûå sưëng trïn trấi àêët nûúác hoa
àậ ra àúâi. Tûâ "nûúác hoa" cố ngìn gưëc tûâ tiïëng La tinh "fumus" cố
nghơa lâ khối. Àiïìu nây lâm chng ta cố nghơ phẫi chùng ngây xûa
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 10

nhûäng ngûúâi ngun thu àậ àưët gưỵ, nhûåa cêy vâ lấ cêy cố mi thúm
àïí tẩo ra nûúác hoa?
Chng ta biïët rùçng ngûúâi Ai cêåp cưí àẩi àậ dng nûúác hoa tûâ
hún 5000 nùm trûúác àêy. Nhûng phất minh ra cấch chiïët xët tinh

TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 11
AI ÀẬ LÂM RA QUÍN
TÛÂ ÀIÏÍN TIÏËNG ANH ÀÊÌU TIÏN?
Bẩn cố biïët tûâ àiïín ra àúâi khi nâo khưng? Trong tiïëng La Tinh
cố tûâ "diccionarius" cố nghơa lâ "sûu têåp cấc tûâ". Mưåt thây giấo ngûúâi
Anh tïn lêì Jonh Garland àậ tuín têåp mưåt sưë tûâ tiïëng La Tinh vâo
"diccionarius" àïí bùỉt båc cấc hổc sinh ca mònh phẫi hổc thåc. Àố
lâ vâo khoẫng nùm 1225. Tïn gổi ca cën tûâ àiïín giẫi nghơa tiïëng
Anh cng bùỉt ngìn tûâ "diccionarius" ca tiïëng La Tinh.
Hún 300 nùm trûúác trïn trấi àêët chûa hïì cố bêët k mưåt cën tûâ
àiïín tiïëng Anh nâo. Phêìn lúán cấc tûâ àiïín úã nûúác Anh àûúåc viïët ra
nhùçm gip àúä mổi ngûúâi hổc tiïëng La Tinh. Nhûäng quín tûâ àiïín
nhû vêåy thưng thûúâng cố nhûäng cấi tïn rêët giâu hònh ẫnh nhû "khu
vûúân tûâ ngûä".
Phẫi àïën nùm 1552 thò cën tûâ àiïín tiïëng Anh àêìu tiïn múái
thûåc sûå ra àúâi. Tấc giẫ ca nố lâ ưng Richard Haloet. Cën tûâ àiïín
nây cố cấc tïn La tinh rêët dâi "Absedarium Anglico - Latinium pro
Tirunculus". Sûå khấc biïåt ca nố so vúái nhûäng cën tûâ àiïín khấc lâ úã
àêy ngûúâi ta giẫi nghơa cấc tûâ bùçng tiïëng Anh rưìi sau àố múái dõch san
g tiïëng La Tinh. "Absedarium" àûúåc coi lâ quín tûâ àiïín giẫi nghơa
àêìu tiïn ca tiïëng Anh. Nố gưìm 26.000 tûâ.
Lc bêëy giúâ ai ai cng biïët àïën cën tûâ àiïín nây tuy giấ ca nố
rêët àùỉt. Àïí àưng àẫo nhên dên cố thïí sûã dng àûúåc ngûúâi ta àậ soẩn
mưåt cën tûâ àiïín múái đt tûâ hún, dïỵ hiïíu hún vâ in vúái sưë lûúång lúán,
giấ thânh hẩ. Vâo thúâi bêëy giúâ cấc tấc giẫ khưng ch trûúng àûa hïët
têët cẫ cấc tûâ cố trong tiïëng Anh vâo tûâ àiïín mâ hổ chó giẫi thđch
nghơa ca nhûäng tûâ khố nhêët . Quín tûâ àiïín giẫi nghơa tiïëng Anh

Dêìn dêìn nhûäng ngûúâi eskimo vâ nhûäng thưí dên da àỗ tûâ nhûäng àưi
giây thư sú nây àậ tẩo ra nhûäng àưi giây mưca.
Nhûäng àưi giây cố hònh th hiïån àẩi nhû ngây nay àûúåc tẩo búãi
bân tay ca nhûäng ngûúâi lđnh thêåp tûå. Àïí bẫo vïå àưi chên ca mònh
trong cấc cåc trinh phẩt kếo dâi àùçng àùéng hổ àậ phẫi lâm ra nhûäng
àưi giây vûâa bïìn vûâa êëm. Nhûäng àưi giây "mưàen" lêìn àêìu tiïn xët
hiïån úã Phấp, rưìi úã Anh, úã . Theo thúâi gian giây cng ln thay àưíi
mưët. Vđ d nhû úã Anh vâo thúâi k trõ vò ca vua James I nhûäng ngûúâi
thåc têìng lúáp qu tưåc ài nhûäng àưi giây gốt nhổn, lâm tûâ mưåt loẩi da
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 13

mỗng. Ài nhûäng àưi giây nây thêåt lâ bêët tiïån nhûng ngûúâi ta vêỵn tiïëp
tc sûã dng nố trong mưåt thúâi gian dâi. Trûúác khi cố mưët ài giây cao
ngûúâi Anh àậ ài nhûäng àưi giây hểp vâ cố mi dâi rêët dâi khoẫng 12-
15cm, vâ húi cong lïn trïn. Côn úã M nghïå thåt àống giây bùỉt àêìu
xët hiïån tûâ nùm 1629.
AI ÀẬ NGHƠ RA BẪNG CHÛÄ CẤI ÀÊÌU TIÏN?
Cấc chûä trong bẫng chûä cấi thûåc ra lâ kđ hiïåu ca cấc êm. Cấc
chûä cấi trong bẫng chûä cấi Tiïëng Anh dûåa trïn bẫng chûä cấi La Mậ
àậ cố tûâ 2500 nùm trûúác. Cấc chûä in hoa rêët giưëng vúái nhûäng chûä La
Mậ àûúåc sûã dng vâo thïë kó 3 trûúác cưng ngun.
Trûúác khi cố bẫng chûä cấi con ngûúâi thûúâng dng cấch vệ àïí ghi
lẩi nhûäng sûå vêåt hóåc truìn thưng tin cho nhau, vđ d hònh mưåt vâi
con àún dûúng cố thïí hiïíu lâ úã àêy cố thïí ài sùn tưët. Loẩi chûä viïët
bùçng tranh nây àậ rêët phưí biïën úã Bablon cưí àẩi, úã Ai Cêåp vâ Trung
Qëc. Dêìn dêìn theo thúâi gian thò loẩi chûä viïët nây cng cố nhiïìu
thay àưíi. Trûúác àêy nïëu trïn bûác tranh ngûúâi ta chó vệ mưåt vêåt thò
bêy giúâ bûác tranh chuín tẫi cẫ tûúãng gùỉn vúái khấch thïí àố, vđ d
khi ngûúâi ta vệ àưi chên thò cố nghơa lâ "ài".
Loẩi chûä viïët nây àûúåc gổi lâ loẩi chûä viïët ghi . Tuy nhiïn cố

vâo mấu ca àưång vêåt rưìi vệ lïn nhûäng bûác tûúâng. Sau nây con ngûúâi
àậ biïët dng phêën hóåc àêët sết àïí viïët. úã Trung Qëc ngûúâi ta dng
nhûäng chiïëc bt lưng lâm tûâ lưng lẩc àâ àïí ghi chếp.
Cố lệ nhûäng cêy bt àêìu tiïn àûúåc lâm úã Ai Cêåp. Nhûäng ngûúâi
Ai Cêåp àậ lâm ra cêy bt tûâ nhûäng cêy sêåy rưỵng råt vâ bổc mưåt
miïëng àưìng úã phêìn àêìu. Chûä viïët xët hiïån úã Hy Lẩp gêìn 4000 nùm
trûúác àêy vâ ngûúâi ta àậ dng nhûäng miïëng kim loẩi hóåc xûúng voi
àïí viïët lïn nhûäng têëm bẫng ph sấp. Sau nây ngûúâi ta côn vốt nhổn
nhûäng thên cêy cânh cêy àïí lâm bt, nhûäng chiïëc bt nây àûúåc chêëm
vâo dung dõch cố mâu vâ viïët lïn vỗ cêy.
Cng vúái viïåc giêëy viïët ra àúâi vâo thúâi kò trung cưí con ngûúâi àậ
dng lưng ngưỵng, lưng quẩ, lưng thiïn nga àïí viïët. Ngôi bt àûúåc mâi
nhổn vâ mûåc chẫy dổc theo råt bt tûâ trïn xëng dûúái. Nhûäng chiïëc
bt lưng chim àậ àûúåc con ngûúâi sûã dng trong vông hâng ngân
nùm Nhûäng chiïëc bt bùçng thếp xët hiïån úã Anh vâo nùm 1780,
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 15

nhûng trong sët 40 nùm cng khưng àûúåc chång cho lùỉm. Bt mấy
lêìn àêìu tiïn xët hiïån úã nûúác M vâo khoẫng nùm 1880. Ngôi bt
dûúåc lâm bùçng vâng mẩ húåp kim osimi -iriài hóåc iriài àïí khưng bõ
xûúác. Bïn trong råt bt cố mưåt ưëng nhỗ bùçng nhûåa hóåc cao su àûång
mûåc. Bt bi lâ phất kiïën ca thïë kó XX. Quẫ bi àûúåc mẩ crưm cố
àûúâng kđnh gêìn bùçng 1 mm. Khi ta viïët quẫ bi xoay trôn vâ kếo mûåc
xëng.

AI ÀẬ NGHƠ RA CHIÏËC BT CHỊ ÀÊÌU TIÏN?

Cêy bt chò àậ cố cấch àêy khưng dûúái 200 nùm. Khoẫng 500
nùm trûúác àêy trong cấc hêìm mỗ ca thânh phưë Cambland nûúác Anh
ngûúâi ta àậ tòm ra than chò. Ngûúâi ta cho rùçng cng bùỉt àêìu tûâ àố

nố rộ hún nhûng nïëu bẩn àïí nố cấch mùỉt 25cm thò lẩi nhòn khưng rộ
khi àố ngûúâi ta nối rùçng nố khưng thåc tiïu cûå. Àiïìu gò sệ xẫy ra
nïëu nhû chng ta àïí vâo giûäa mùỉt vâ vêåt àố mưåt miïëng kđnh lưìi khi
àố vêåt àố sệ úã gêìn mùỉt hún 25cm vâ sệ úã trong tiïu cûå. Ngây nay
chng ta mư tẫ hiïån tûúång nây thêåt lâ àún giẫn nhû lâ viïåc sûã dng
kđnh lp. Nhûäng chiïëc kđnh lp thûåc ra lâ nhûäng chiïëc "kđnh hiïín vi
àún giẫn".
Nhûäng "chiïëc kđnh hiïín vi àún giẫn" êëy àậ cố tûâ thúâi xa xûa
nhûng úã àêy cng ta mën àïì cêåp àïën nhûäng chiïëc kđnh hiïín vi phûác
tẩp. Vêåy nhûäng chiïëc kđnh hiïín vi phûác tẩp lâ gò? Nhúâ hai thêëu kđnh,
vêåt quan sất àûúåc nhên to lïn hai lêìn, mưåt trong hai thêëu kđnh àố
àûúåc gổi tïn lâ vêåt kđnh, nố phống àẩi hònh ẫnh lïn lêìn thûá nhêët,
thêëu kđnh thûá hai àûúåc gổi lâ thõ kđnh phống àẩi hònh ẫnh lïn lêìn
thûá hai. Thûåc ra trûúác àêy kđnh hiïín vi cố vâi thêëu kđnh vûâa àûúåc sûã
dng nhû thõ kđnh, vûâa àïí dng nhû vêåt kđnh nhûng àiïìu quan trổng
lâ têët cẫ cấc loẩi kđnh hiïín vi nây àûúåc dûåa trïn ngun tùỉc phống
àẩi kếp.
Chiïëc kđnh hiïín vi phûác tẩp àêìu tiïn àûúåc lâm ra vâo khoẫng
giûäa nhûäng nùm 1510 vâ 1610. Ngûúâi ta khưng biïët àđch xấc ai lâ tấc
giẫ ca nố nhûng rêët nhiïìu ngûúâi cho rùçng bẫn quìn sấng chïë kđnh
hiïín vi thåc vïì Galilï.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 17

Àưi khi ngûúâi ta gổi nhâ khoa hổc ngûúâi Àan Mẩch Lïvenguc lâ
ưng tưí ca kđnh hiïín vi nhûng khưng phẫi vò ưng lâ ngûúâi sấng chïë ra
nố mâ vò ưng àậ phất minh ra rêët nhiïìu thûá vò cố sûå gip àúä ca kđnh
hiïín vi. Lïvenguc àậ chó ra rùçng nhûäng con mổt, nhûäng con bổ chố vâ
nhûäng sinh vêåt nhỗ bế khấc núã ra tûâ trûáng khưng phẫi lâ cấc loâi cố
khẫ nùng tûå sinh sẫn, ưng lâ ngûúâi àêìu tiïn àậ nhòn thêëy qua kđnh
hiïín vi cấc dẩng ca sûå sưëng nhû: nhûäng cú thïí àún bâo vâ vi khín.

nûäa thò trïn nhûäng cấi la bân ngûúâi ta àùåt mưåt miïëng giêëy cố àấnh
dêëu Bùỉc, Nam, Àưng, Têy. Chùỉc hùèn cấc bẩn cng biïët tûâ cûåc bùỉc
khưng trng vúái bùỉc cûåc, tûâ cûåc bùỉc nùçm úã àiïím cao nhêët ca búâ bùỉc
ca bùỉc M trïn bấn àẫo Butia. Cấc kim nam chêm ca têët cẫ cấc la
bân úã bùỉc bấn cêìu àïìu chó vâo àiïím nây.
Nhûäng ngûúâi cưí xûa khưng biïët àûúåc sûå khấc nhau giûäa tûâ cûåc
bùỉc vâ bùỉc cûåc, hổ chó nghơ rùçng kim ca la bân ln ln chó vïì
hûúáng bùỉc. Vïì sau nây nhûäng ngûúâi thu th lïn tâu ra khúi xa vâ
hổ àậ nhêån thêëy sûå khấc nhau nây chùỉc hùèn bẩn cng cố thïí hònh
dung àûúåc nưỵi bùn khón thùỉc mùỉc ca nhûäng ngûúâi Scanàinavú cưí
khi hổ chu du úã cấc biïín bùỉc xung quanh Greenland vâ nhêån thêëy
rùçng úã mưåt vâi núi kim la bân lẩi chó vïì phûúng têy.
AI ÀẬ NGHƠ RA MƯN NHÊÍY D ?
Bẩn hậy thûã tûúãng tûúång mònh àang lú lûãng úã àưå cao 5m sau àố
tûâ tûâ hẩ cấnh xëng mùåt àêët. Àiïìu àố giưëng nhû bẩn nhẫy tûâ búâ
tûúâng cao 3m xëng vêåy. Àïí lâm àûúåc viïåc àố mâ khưng hïì bõ xêy xất
bẩn phẫi nhúâ àïën sûå gip àúä ca chiïëc d. Chiïëc d chùèng qua chó lâ
mưåt chiïëc ư to cố khẫ nùng tẩo ra lûåc cẫn àưëi vúái khưng khđ. Nhúâ cố
chiïëc d chng ta cố thïí rúi trong khưng gian mâ khưng súå bõ thûúng
khi hẩ xëng mùåt àêët.
Chiïëc d thûåc ra lâ thiïët bõ bay àêìu tiïn. Nùm 1514 Leonard
De Vinchi àậ phấc hoẩ chiïëc d trong quín vúã vệ ca mònh. Vâo
nùm 1595 Faustú Verasio àậ cố mưåt bâi miïu tẫ vïì chiïëc d cố khẫ
nùng hoẩt àưång àêìu tiïn. Ưng Z. Blanzar, ngûúâi Phấp lâ ngûúâi àêìu
tiïn sûã dng chiïëc d. Nùm 1785 ưng nây àậ cho mưåt con chố vâo mưåt
chiïëc giỗ, båc vâo mưåt cấi d rưìi thẫ tûâ khđ cêìu xëng. Ưng Blanzar
côn khùèng àõnh rùçng vâo nùm 1793 tûâ trïn kinh khđ cêìu ưng àậ nhẫy
d xëng mùåt àêët vâ kïët quẫ lâ bõ gậy mêët mưåt chên.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 19


àùåc biïåt tuy nhiïn nhûäng bûác ẫnh nây khưng bïìn.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 20

Vâo nùm 1816 ưng Zozep Nips àậ lâm ra mưåt chiïëc mấy ẫnh
kiïíu hưåp vâ vêåt kđnh àûúåc lêëy ra tûâ kđnh hiïín vi vâ àậ thu àûúåc ẫnh
êm bẫn. Nùm 1835 ưng William Tabot lâ ngûúâi àêìu tiïn àậ lâm ra
dûúng bẫn tûâ ẫnh êm vâ cng thu àûúåc nhûäng bûác ẫnh rêët nết. Nùm
1839 ưng Luis Àage àậ cưng bưë phất minh ca mònh vïì mưåt quấ trònh
àõnh võ ẫnh trïn cấc miïëng bẩc thúâi gian qua ài vâ àậ cố rêët nhiïìu
ngûúâi àống gốp tûúãng vâ cưng sûác vâo viïåc hoân thiïån chiïëc mấy
ẫnh.
Cëi cng vâo nùm 1888 ngûúâi ta àậ thêëy trïn thõ trûúâng
nhûäng chiïëc mấy ẫnh hiïån àẩi ca hậng Eastman Dry Play and Film
sûã dng hïå thưëng Kodak. Chiïëc mấy ẫnh àậ nẩp sùén phim rưång 6cm
à cho 100 kiïíu. Sau khi sûã dng hïët phim mấy ẫnh àûúåc trẫ vïì cho
cưng ty úã Rotchetú, cën phim nây àûúåc lêëy ra vâ in trấng. Chiïëc mấy
ẫnh nây lẩi àûúåc nẩp lẩi phim vâ trẫ lẩi cho khấch hâng. Tûâ àố àïën
nay chiïëc mấy ẫnh khưng ngûâng àûúåc cẫi tiïën cho àểp hún, nhỗ hún,
thån tiïån hún vâ nố àûúåc sûã dng rưång rậi trïn toân thïë giúái
AI ÀẬ NGHƠ RA NHÛÄNG CON TEM?
Ngây xa xûa con ngûúâi àậ truìn thû bùçng mưåt cấch hïët sûác thư
sú. Cấc bẩn hậy hònh dung nố giưëng nhû nhûäng cåc chẩy tiïëp sûác
vêåy, ngûúâi nổ chuìn cho ngûúò kia. Cấc trẩm, núi ngûúâi trûúác àûa
thû cho ngûúâi sau àûúåc gổi lâ trẩm bûu àiïån (english : post).
Tûâ con tem trong tiïëng Anh lâ "stamp" cố nghơa lâ àống dêëu,
bùỉt àêìu tûâ viïåc àống dêëu niïm thû. Ngûúâi ta bưi sấp lïn bò thû vâ
trong khi sấp chûa khư àống dêëu lïn àố àïí àấnh dêëu phên biïåt ngûúâi
gûãi.

tûúãng dng con tem àïí chuín thû thåc vïì ưng Rưlùng Hill,

àïí cấc thây bối dûå àoấn tûúng lai. Mậi sau nây bưå bâi múái àûúåc dng
àïí chúi. Cố ngûúâi cho rùçng nhûäng ngûúâi lđnh thêåp tûå chinhlâ nhûäng
ngûúâi àậ àûa trô àấnh bâi àïën Chêu êu. Mưåt sưë ngûúâi khấc lẩi cho
rùçng cấc nhâ bn àậ mang trô chúi nây vâo Têy Ban Nha. Nhûäng
ngûúâi thûá ba lẩi khùèng àõnh bưå bâi àậ àûúåc nhûäng ngûúâi Di gan àem
vâo cấc nûúác Àưng êu. Tuy nhiïn chng ta chó cố thïí khùèng àõnh mưåt
àiïìu chùỉc chùỉn lâ nhûäng ngûúâi dên Chêu êu biïët àïën bưå bâi tûâ thïë k
thûá XIII.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 22

Lc àêìu úã Chêu Êu cố tưìn tẩi rêët nhiïìu loẩi bâi khấc nhau. Cố
loẩi bâi gưìm 21 qn chó cố hònh khưng cố sưë, lẩi cố nhûäng bưå bâi cố
56 qn cố sưë mâ lẩi khưng cố hònh. Ngûúâi Phấp àậ nghơ ra bưå bâi
gưìm 52 qn. Hổ àậ sûã dng nhûäng lấ bâi cố sưë vâ giûä lẩi cẫ nhûäng
qn cốá hònh nhû qn ất (A), qn vua (K), qn àêìm (Q), qn bưìi
(J). Anh lâ qëc gia thûá hai úã Chêu êu tiïëp nhêån bưå bâi nây.

Nhûäng lấ bâi àêìu tiïn àûúåc vệ bùçng tay rêët thư sú. Vïì sau cng
vúái sûå phất triïín rêìm rưå ca nghïì khùỉc gưỵ ngûúâi ta àậ sẫn xët hâng
loẩt nhûäng bưå b bùçng gưỵ vûâa rễ vûâa àểp. Nhûäng bưå bâi gưỵ nây
nhanh chống àûúåc nhûäng ngûúâi dên thûúâng úã khùỉp núi hoan nghïnh.
AI ÀẬ NGHƠ RA TÊËM BẪN ÀƯÌ ÀÊÌU TIÏN?
Hậy tûúãng tûúång mâ xem, thêåt khố mâ dng lúâi àïí tẫ àûúåc hïët
cấc toâ nhâ, cấc àûúâng phưë trong thânh phưë ca bẩn. Sệ àún giẫn hún
nïëu chng ta dng bt vâ giêëy àïí vệ ra võ trđ ca chng, cng chđnh
vò thïë mâ têëm bẫn àưì àậ ra àúâi.
Têëm bẫn àưì àêìu tiïn mâ loâi ngûúâi côn nhúá àûúåc vệ trïn mưåt
miïëng àêët sết úã Ai Cêåp hún 4000 nùm trûúác àêy vâ sau nây àậ bõ
thiïu hu trong mưåt àấm chấy. Thúâi cưí nhûäng ngûúâi ch àêët vệ bẫn
àưì danh giúái nhûäng phêìn àêët ca mònh. Cấc võ hoâng àïë thò dng bẫn

in hònh ni Atlất khưíng lưì, chđnh vò vêåy nhûäng têëm bẫn àưì ngây nay
chng ta lẩi gổi lâ Atlất.

AI ÀẬ PHẤT HIÏÅN RA CÂ PHÏ?
Khưng ai biïët chđnh xấc tïn ca con ngûúâi hẩnh phc àậ àûúåc
trẫi qua nhûäng cẫm giấc bưìi hưìi khi nhêëp ngm câ phï àêìu tiïn. Chó
biïët rùçng vïì lõch sûã xët xûá ca câ phï cng cố thêåt nhiïìu huìn
thoẩi.
Mưåt trong sưë nhûäng huìn thoẩi kïí lẩi rùçng mưåt ngân nùm
trûúác àêy mưåt ngûúâi dên Abixini (bêy giúâ lâ Ethiopđa) àậ àïí àïën
hûúng thúm àùåc biïåt bưëc lïn tûâ mưåt bi cêy àang chấy. Anh ta bên
nhùåt ca mêëy quẫ trong bi cêy vâ nïëm thûã, thêëy ngon bên mang
àun lêëy nûúác ëng. Anh ta àêu cố biïët rùçng mònh vûâa khấm phấ ra
mưåt àiïìu hïët sûác k diïåu, vò àố chđnh lâ ly câ phï àêìu tiïn trïn thïë
giúái - mưåt thûá nûúác ëng sệ mậi àûúåc con ngûúâi ûa chång.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 24

Vêåy lâ nhûäng ngûúâi àêìu tiïn biïët àïën cêy câ phï vâ hûúng võ
thúm ngon c nố lâ nhûäng ngûúâi dên Abixini, sưëng úã phđa àưng ca
Chêu phi. Cho àïën thïë k thûá XV chó cố úã àố múái cố cêy câ phï. Vïì
sau ngûúâi ta múái àûa giưëng cêy câ phï sang trưìng úã cấc nûúác ẫ rêåp.
Trong vông 200 nùm sau àố tûâ bùỉc ẫ rêåp vâ Yemen, cêy câ phï àûúåc
trưìng rưång rậi trïn khùỉp cấc nûúác trïn thïë giúái.
Vâo thïë k XVII Àan mẩch bùỉt àêìu trưìng câ phï trïn àẫo Java,
rưìi tûâ àố nố àûúåc àûa sang gieo trưìng tẩi cấc nûúác nhiïåt àúái khấc. Cêy
câ phï cng àûúåc biïët àïën úã Anh vâ M sau khi ngûúâi Anh lêëy giưëng
câ phï tûâ àẫo Java. Cấc cêy câ phï mổc ch ëu úã cấc nûúác cố khđ hêåu
nhiïåt àúái. Tuy nhiïn àiïìu kiïån thån lúåi nhêët cho sûå phất triïín ca
cêy câ phï lâ nhûäng vng àêët cao vâ khư rấo. Loẩi àêët trưìng vâ khđ
hêåu thđch húåp àố ngûúâi ta àậ tòm thêëy úã vng ni tẩi Braxin.Chđnh vò

Vâo àêìu thïë k XIX chó cố nhûäng nhâ triïët hổc nghiïn cûáu cấc
cêu hỗi vïì cêëu tẩo ca vêåt chêët vâ thûåc thïí. Vïì sau nây vâo nùm 1803
cố nhâ hoấ hổc, toấn hổc ngûúâi Anh John Dalton lâ ngûúâi àêìu tiïn
phất triïín l thuët khoa hổc vïì ngun tûã.
Dalton lâ mưåt nhâ thûåc nghiïåm vư cng cêìn mêỵn. Ưng t mó
cên cấc mêíu ca cấc chêët khđ vâ nhêån thêëy sûå khấc nhau vïì khưëi
lûúång ca chng. Ưng cng thêëy rùçng chêët khđ cng nhû cấc chêët rùỉn
vâ chêët lỗng àûúåc cêëu tẩo tûâ nhûäng phêìn rêët nhỗ vâ ưng gổi àố lâ cấc
ngun tûã. Ưng Dalton àậ tđnh àûúåc khưëi lûúång tûúng àưëi ca ngun
tûã ca cấc ngun tưë nïn ưng ta biïët. Khi Dalton xấc àõnh àûúåc rùçng
cấc ngun tûã ca nhûäng ngun tưë khấc nhau cố cêëu tẩo vâ khưëi
lûúång khấc nhau, thò ưng ta thûåc sûå àậ àùåt nïìn mống cho nhûäng
khấm phấ vïì ngun tûã. Tuy nhiïn cho àïën lc àố vêỵn chûa cố àûúåc
giẫi thđch chđnh xấc thïë nâo lâ ngun tûã vâ vai trô ca nố.
Gêìn 100 nùm sau mưåt nhâ khoa hổc khấc ngûúâi Anh tïn lâ
Ernếtxtư Rezerford àậ xêy dûång l thuët vïì ngun tûã dûåa trïn sûå
miïu tẫ hïå mùåt trúâi : mưåt hẩt nhên úã giûäa tđch àiïån dûúng vâ bao
quanh búãi cấc electron tđch àiïån êm.
Ngây nay cấc nhâ bấc hổc cho rùçng ngun tûã àûúåc cêëu tẩo tûâ
cấc electron, frưtưn, neitrưn, pozitron, netrino, mezon, hyperon. Tốm
lẩi, ta àậ tòm ra hún 20 phêìn khấc nhau trong cêëu tẩo cấc ngun tûã.
Tuy nhiïn cố mưåt àiïìu k lẩ lâ cho àïën nay vêỵn chûa cố mưåt lúâi giẫi
thđch àêìy à vïì ngun tûã.