

Đ
inh Tiên Hoàng có 3 ng
ườ
i con trai:
Đ
inh Li
ễ
n,
Đ
inh Toàn (có sách g
ọ
i là
Đ
inh Tu
ệ
)
và
Đ
inh H
ạ
ng Lang.
Đ
inh Li
ễ
n, và
Đ
inh
H
ạ

n nh
ỏ
quy
ề
n
bính n
ằ
m c
ả
trong tay Th
ậ
p
đạ
o t
ướ
ng quân Lê Hoàn, l
ạ
i nghe Lê Hoàn t
ư
thông v
ớ
i D
ươ
ng Thái H
ậ
u (D
ươ
ng Vân Nga) nên
c
ử

ệ
t, tranh ch
ấ
p gay g
ắ
t, có nguy c
ơ
n
ộ
i chi
ế
n, mu
ố
n th
ừ
a k
ế
sang l
ấ
y n
ướ
c ta, m
ớ
i h
ộ
i
đạ
i binh
ở
g

L
ượ
ng h
ọ
p c
ả
quân s
ĩ
l
ạ
i
ở
trong
đ
i
ệ
n nói r
ằ
ng:

-
Bây gi
ờ
quân
đị
ch s
ắ
p vào c
ơ
i mà vua

ằ
ng nay ta tôn Th
ậ
p
đạ
o t
ướ
ng quân lên làm vua r
ồ
i ra
đ
ánh c
ũ
ng ch
ư
a mu
ộ
n.Quân s
ĩ
nghe nói
đề
u hô v
ạ
n tu
ế
.
D

ỡ
r
ố
i
đượ
c tình hình nghiêm tr
ọ
ng c
ầ
n kíp lúc này. Hu
ố
ng chi ý chí quân
độ
i c
ũ
ng mu
ố
n tôn ng
ườ
i ch
ỉ
huy c
ủ
a h
ọ
lên ngôi t
ố
i
th
ượ

tỏ

ý

nh
ườ
ng ngôi c
ủ
a D
ươ
ng Vân Nga trong hoàn c
ả
nh
ấ
y,
đă
bi
ể
u hi
ệ
n thái
độ
chính tr
ị
sáng su
ố
t c
ủ
a m
ộ

r
ồ
i t
ồ
n t
ạ
i v
ớ
i t
ướ
c v
ươ
ng (V
ệ
v
ươ
ng) có m
ặ
t trong tri
ề
u
đ
ình Ti
ề
n Lê
20 n
ă
m. N
ă
m Tân S

i 27.Nh
ư
v
ậ
y tri
ề
u
Đ
inh làm vua
đượ
c 2
đờ
i, c
ả
th
ả
y 14 n
ă
m. Lê Hoàn lên làm vua, D
ươ
ng Vân Nga tr
ở
thành Hoàng h
ậ
u.



ng Th
ố
ng (989
-
993)

Ứ
ng Thiên (994
-
1005)
Lê Hoàn
980-1005
64
Lê Trung Tông
không có
Lê Long Vi
ệ
t
1005 (3
ngày)
23
Lê Ngo
ạ
Tri
ề
u
C
ả
nh Th
ụ

ó, m
ẹ
xó chùa". Cha là
Lê M
ị
ch, m
ẹ
là
Đặ
ng Th
ị
Sen
đề
u l
ầ
n l
ượ
t qua
đờ
i khi Lê Hoàn còn nh
ỏ
tu
ổ
i. B
ở
i v
ậ
y, c
ũ
ng ngay t

ng
nh
ư
ng chí d
ũ
ng khác th
ườ
ng, tính tình phóng khoáng nên
đượ
c cha con
Đ
inh B
ộ
L
ĩ
nh yêu m
ế
n. Trong công cu
ộ
c
đ
ánh d
ẹ
p
các s
ứ
quân, Lê Hoàn t
ỏ
ra là ng
ườ

p nhà
Đ
inh, Lê Hoàn
đượ
c phong ch
ứ
c Th
ậ
p
đạ
o t
ướ
ng quân,
Đ
i
ệ
n ti
ề
n
đ
ô ch
ỉ
huy s
ứ
(
t
ổ
ng ch
ỉ
huy quân

Mão (979), cha con
Đ
inh Tiên Hoàng b
ị Đỗ
Thích gi
ế
t h
ạ
i,
Đ
inh Toàn 6 tu
ổ
i lên ngôi vua, Lê Hoàn làm
nhi
ế
p chính, trong m
ộ
t t
ì
nh th
ế đầ
y khó kh
ă
n. Các
đạ
i th
ầ
n
Đ
inh

tr
ố
n vào Nam r
ướ
c vua Champa cùng h
ơ
n nghìn chi
ế
n thuy
ề
n toan c
ướ
p
kinh
đ
ô Hoa L
ư
nh
ư
ng b
ị
b
ă
o
đắ
m h
ế
t. Tháng 7 n
ă
m Canh Thìn (980)

ự
c l
ượ
ng s
ẵ
n sàng chi
ế
n
đấ
u v
ừ
a sai s
ứ đư
a
th
ư
cầ
u hoà. Vua T
ố
ng
đ̣
i D
ươ
ng Vân Nga và con là
Đ
inh Toàn sang ch
ầ
u. Tình th
ế
bứ

t Chi L
ă
ng, th
ắ
ng l
ớ
n trên c
ả
hai m
ặ
t tr
ậ
n th
ủ
y
bộ,
gi
ế
t t
ướ
ng gi
ặ
c H
ầ
u Nhân B
ả
o, di
ệ
t quá n
ử

Đạ
i Vi
ệ
t bách th
ắ
ng b
ọ
n phong ki
ế
n ph
ươ
ng B
ắ
c.

Không ch
ậ
m tr
ễ
,
Lê Hoàn d
ố
c s
ứ
c ch
ă
m lo xây d
ự
ng và b
ả

ư
ng kiên quy
ế
t b
ả
o v
ệ
n
ề
n
độ
c l
ậ
p c
ủ
a
đấ
t n
ướ
c. Ông là v
ị
vua n
ộ
i tr
ị
,
ngo
ạ
i giao
đề

ế
u th
ư
sang phong cho Lê Hoàn hai ch
ữ
"
Đặ
c ti
ế
n".
V
ố
n bi
ế
t nhà T
ố
ng h
ố
ng hách, ng
ạ
o m
ạ
n Lê Hoàn thay
đổ
i cách
đ
oán ti
ế
p. Ông sai
Đ

ổ
Vi
ệ
t. Tháng 10 n
ă
m
Canh D
ầ
n (990),
đ
oàn s
ứ
T
ố
ng
đế
n kinh
đ
ô Hoa L
ư
trong c
ả
nh t
ư
ng b
ừ
ng khác l
ạ
:
d

đặ
c, b
ụ
i bay mù m
ị
t. S
ứ
T
ố
ng không th
ể
không th
ấ
y s
ự
hùng m
ạ
nh, giàu có c
ủ
a n
ướ
c Vi
ệ
t.

Theo nghi l
ễ
c
ủ
a T

ă
ng
ự
a, b
ị đ
au chân, không ch
ị
u "l
ạ
y". T
ố
ng C
ả
o đ
ành ch
ấ
p nh
ậ
n.Sau b
ữ
a ti
ệ
c vui, Lê Hoàn cho ng
ườ
i khiêng m
ộ
t con tr

ă
n thì vua tôi s
ẽ
cho ng
ườ
i làm c
ỗ để
m
ờ
i.

Sứ
T
ố
ng khi
ế
p
đả
m t
ừ
ch
ố
i.

L
ầ
n khác, Lê Hoàn cho d
ắ
t t
ớ

ng C
ả
o v
ề
n
ướ
c, Lê Hoàn b
ả
o h
ọ
:

-
Sau này n
ế
u có qu
ố
c th
ư
thì nên giao nh
ậ
n ngay
ở đầ
u
đạ
i gi
ớ
i, không phi
ề
n s

i n
ă
m
Đ
inh D
ậ
u (997) là Nam Bình V
ươ
ng.

N
ă
m
Ấ
t T
ị
(
1005) vua Lê
Đạ
i Hành m
ấ
t, th
ọ
65 tu
ổ
i, làm vua
đượ
c 24 n
ă
m.

Nh
ư
ng
đế
n lúc vua m
ấ
t, các hoàng t
ử
tranh nhau ngôi,
đ
ánh
nhau trong 7 tháng.
Đế
n khi Long Vi
ệ
t v
ừ
a lên ngôi
đượ
c 3 ngày
thì
b
ị
em là Long
Đĩ
nh sai ng
ườ
i vào cung gi
ế
t ch

ụ ở
bên Tàu. Khi
đă
gi
ế
t anh, chi
ế
m
đượ
c ngôi vua, Long
Đĩ
nh càng tàn
b
ạ
o. Vua hay l
ấ
y vi
ệ
c gi
ế
t làm trò ch
ơ
i. Có nh
ữ
ng t
ộ
i nhân ph
ả
i t
ộ

ố
c cây
đổ.
Vua còn b
ỏ
ng
ườ
i vào s
ọ
t r
ồ
i
đ
em th
ả
xu
ố
ng
sông. Vua thích chí ng
ồ
i xem
đ
ao ph
ủ
th
ự
c hi
ệ
n m
ệ

u nhà s
ư
ch
ả
y máu, trông th
ấ
y th
ế
vua thích thú vui v
ườ
i. Vào các bu
ổ
i ch
ầ
u, vua cho
tên h
ề
nói khôi hài, hay nh
ạ
i l
ạ
i l
ờ
i tâu b
ầ
y c
ủ
a các
đạ
i th

ứ
n
ằ
m mà th
ị
tri
ề
u, cho nên t
ụ
c g
ọ
i là Ngo
ạ
Tri
ề
u.

Long
Đĩ
nh làm vua
đượ
c 2 n
ă
m
đổ
i niên hi
ệ
u là C
ả
nh Th

ở
i d
ự
ng s
ự
nghi
ệ
p tri
ề
u Lý hi
ể
n
hách.

Nh
ư
v
ậ
y Ti
ề
n Lê t
ồ
n t
ạ
i trong 29 n
ă
m, tr
ả
i qua ba
đờ

ủ
a
Đ
inh B
ộ
L
ĩ
nh và Lê Hoàn, nh
ữ
ng anh hùng c
ủ
a công cu
ộ
c th
ố
ng nh
ấ
t
đấ
t n
ớ
c không th
ể
không k
ể đế
n s
ự
c
ố
ng hi

ĩ
nh
và Lê Hoàn, ng
ờ
i làm cho công cu
ộ
c th
ố
ng nh
ấ
t
đấ
t n
ớ
c do
Đ
inh B
ộ
L
ĩ
nh kh
ở
i x
ướ
ng
đượ
c Lê Hoàn hoàn t
ấ
t. S
ự

ậ
n làm v
ợ
c
ủ
a bà. V
ố
n là con ông
D
ươ
ng Th
ế
Hi
ể
n quê
ở
vùng Nho Quan, Ninh Bình (có tài li
ệ
u nói bà tên là D
ươ
ng Th
ị
Ng
ọ
c Vân, con gái D
ươ
ng Tam Kha)
r
ồ
i tr

ng Vân Nga
đ
ã
ph
ả
i cáng
đ
áng nh
ữ
ng
khó

kh
ă
n v
ượ
t quá s
ứ
c mình. S
ự
nghi
ệ
p th
ố
ng nh
ấ
t
đấ
t n
ướ

ầ
n phân bi
ệ
t tranh ch
ấ
p gay g
ắ
t
có nguy c
ơ
n
ổ
ra n
ộ
i chi
ế
n l
ớ
n. Là ng
ư
ờ
i có t
ầ
m nhìn xa th
ấ
y r
ộ
ng, D
ươ
ng Vân Nga nh

t
đặ
t l
ợ
i n
ư
ớ
c lên trên quy
ề
n
l
ợ
i c
ủ
a dòng h
ọ,
bà có th
ể
dự
a vào m
ộ
t quy
ề
n th
ầ
n
để
ch
ố
ng l

đấ
t n
ướ
c vào th
ả
m c
ả
nh r
ố
i lo
ạ
n. V
ậ
y mà ch
ỉ
vì D
ươ
ng Vân Nga
đ
ã
l
ấ
y chi
ế
c long bào choàng lên vai Lê Hoàn, v
ề
sau l
ạ
i tr
ở

đắ
n. S
ử
c
ũ
chép: "T
ụ
c dân l
ậ
p
đề
n th
ờ
tô
hai pho t
ượ
ng Tiên Hoàng,
Đạ
i Hành và t
ượ
ng D
ươ
ng Vân Nga cùng ng
ồ
i". Vùng Hoa L
ư
còn l
ư
u truy
ề

n ra l
ệ
nh c
ấ
m vi
ệ
c th
ờ
chung ba nhân v
ậ
t c
ủ
a s
ự
nghi
ệ
p th
ố
ng nh
ấ
t h
ồ
i
đầ
u th
ế
k
ỉ
th
ứ

a tr
ắ
ng vào c
ổ
tay b
ứ
c t
ượ
ng D
ươ
ng Vân Nga, dong t
ượ
ng
bà t
ừ đề
n th
ờ Đ
inh B
ộ
L
ĩ
nh v
ề đề
n th
ờ
Lê Hoàn, thì tr
ở
v
ề
kinh, viên quan h

ị
vì
Tu
ổ
i th
ọ
Lý Thái
T
ổ
Thu
ậ
n Thiên
Lý Công U
ẩ
n
1010-1028
55
Lý
Thái Tông
Thiên Thành (1028
-
1033)

Thông Th
ụ
y (1034
-
1038)

Càn Phù H

Lý Ph
ậ
t Mã
1028-1054
55
Lý
Thánh Tông
Long Th
ụ
y Thái Bình (1054
-
1058)

Ch
ươ
ng Thánh Gia Khánh

(1059
-
1065)

Long Ch
ươ
ng Thiên T
ự
(
1066-
1067)

Thiên Hu

Qu
ả
ng H
ữ
u
(1085
-
1091)

H
ộ
i Phong (1092
-
1100)

Long Phù (1101
-
1109)

H
ộ
i T
ườ
ng

Đạ
i Khánh (1110
-
1119)


o T
ự
(
1133-
1137)
Lý D
ươ
ng Hoán
1128-1138
23
Lý Anh
Tông
Thi
ệ
u Minh (1138
-
1139)

Đạ
i
Đị
nh (1140
-
1162)

Chính Long B
ả
o
Ứ
ng

Bình
Long
Ứ
ng (1205
-
1210)
Lý Long Trát (Lý
Long Cán)
1176-1210
38
Lý Hu
ệ

Tông
Ki
ế
n Gia
Lý S
ả
m
1211-1224
33
Lý Chiêu Hoàng
Thiên Ch
ươ
ng H
ữ
u
Đạ
o

ă
m Giáp Tu
ấ
t (974), là
con nuôi c
ủ
a thi
ề
n s
ư
Lý Khánh V
ă
n t
ừ
n
ă
m 3 tu
ổ
i và truy
ề
n thuy
ế
t v
ẫ
n cho r
ằ
ng ông là con c
ủ
a V
ạ

ả
i
ḷ
ng m
ộ
t ti
ể
u n
ữ
r
ồ
i làm nàng có mang. Nhà s
ư
th
ấ
y th
ế đ
u
ổ
i
đ
i n
ơ
i khác. Hai v
ợ
ch
ồ
ng d
ẫ
n nhau

ng u
ố
ng, ch
ẳ
ng may s
ả
y chân ch
ế
t
đ
u
ố
i. V
ợ
ch
ờ
lâu không
th
ấ
y,
đế
n xem thì
đấ
t
đă đ
ùn l
ấ
p gi
ế
ng. Ng

ng Tâm
đ
êm tr
ướ
c n
ă
m m
ơ
th
ấ
y Long th
ầ
n báo m
ộ
ng r
ằ
ng: "Ngày mai d
ọ
n chùa cho s
ạ
ch có hoàng
đế
đế
n". T
ỉ
nh d
ậ
y, nhà s
ư
sai chú ti

.
Đượ
c vài tháng b
ỗ
ng có chuy
ệ
n l
ạ
:
M
ộ
t
đ
êm khu tam quan c
ủ
a chùa sáng r
ự
c h
ẳ
n lên, h
ươ
ng th
ơ
m ngào ng
ạ
t lan to
ả
.
Nhà s
ư

ỗ
ng n
ổ
i tr
ậ
n m
ư
a to gió l
ớ
n, m
ẹ
chú bé ch
ế
t ngay khi sinh con và chú bé
đượ
c nhà s
ư
nuôi n
ấ
ng. Khi 8, 9 tu
ổ
i
nhà s
ư
cho chú bé theo h
ọ
c s
ư
V
ạ

ứ
c T
ả
thân v
ệ đ
i
ệ
n ti
ề
n ch
ỉ
huy
s
ứ.
Khi vua Thi
ế
u
Đế
b
ị
gi
ế
t, ông ôm thây vua khóc. Vua Ngo
ạ
Tri
ề
u khen là trung, c
ử
ông làm T
ư

o c
ổ
th
ụ
b
ị
sét
đ
ánh t
ướ
c l
ầ
n v
ỏ
ngoài l
ộ
ra m
ấ
y câu s
ấ
m. S
ư
V
ạ
n H
ạ
nh
xem câu s
ấ
m

m k
ỳ
d
ị
,
bi
ế
t r
ằ
ng h
ọ
Lý c
ườ
ng th
ị
nh, t
ấ
t d
ấ
y lên c
ơ
nghi
ệ
p. Nay xem trong thiên h
ạ
ng
ườ
i h
ọ
Lý

ả
i ông thì còn ai?

S
ợ
câu nói
ấ
y ti
ế
t l
ộ,
Lý Công U
ẩ
n ph
ả
i nh
ờ
ng
ườ
i
đ
em d
ấ
u V
ạ
n H
ạ
nh
ở
chùa Tiên S

n cung c
ấ
m. B
ấ
y gi
ờ
ḷ
ng ng
ườ
i
đă
oán gi
ậ
n nhà ti
ề
n Lê nên quan Chi h
ậ
u là
Đ
ào Cam M
ộ
c cùng các quan trong
tri
ề
u tôn Lý Công U
ẩ
n lên ngôi hoàng
đế
t
ứ

ổ
l
ấ
y c
ớ
có
đ
i
ề
m trông th
ấ
y
r
ồ
ng vàng bay lên li
ề
n
đổ
i
Đạ
i La thành Th
ă
ng Long thành (t
ứ
c Hà N
ộ
i bây gi
ờ
),
đổ


V
ố
n thông minh b
ẩ
m sinh, l
ạ
i
đượ
c nh
ậ
p thân v
ă
n hoá
ở
m
ộ
t vùng
đấ
t v
ă
n minh, v
ă
n hi
ế
n, là con
đẻ
,
con nuôi c
ủ

c
Đạ
i
Vi
ệ
t, vi
ế
t nên nh
ữ
ng trang s
ử
oanh li
ệ
t d
ự
ng n
ướ
c và gi
ữ
n
ướ
c.

Chùa
Ứ
ng Tâm n
ơ
i ông sinh ra bây gi
ờ
có tên là chùa D

hoa sen n
ở
8 cánh nên nhà Lý
truy
ề
n ngôi
đượ
c 8
đờ
i.

Vua Lý Thái T
ổ
tr
ị
v́
ì 19 n
ă
m thì m
ấ
t, th
ọ
55 tu
ổ
i.


LÝ THÁI T
Ổ (1010-1028)


ả
ng. Ph
ậ
t M
ă đượ
c phong làm Thái t
ử.

Vua Thái T
ổ
v
ừ
a m
ấ
t ch
ư
a làm l
ễ
t
ế
táng, các hoàng t
ử
V
ợ Đứ
c V
ươ
ng, D
ự
c Thánh V
ươ

ủ
a các v
ươ
ng giáp tr
ậ
n, v
ơ
v
ệ
t
ướ
ng quân Lê Ph
ụ
ng Hi
ể
u tu
ố
t g
ươ
m ch
ỉ
vào V
ơ
V
ươ
ng:

-
Các ng
ườ

i, Ph
ụ
ng Hi
ể
u xông
đế
n chém ch
ế
t V
ơ Đứ
c V
ươ
ng. Th
ấ
y v
ậ
y, D
ự
c Thánh V
ươ
ng và
Đ
ông Chính V
ươ
ng b
ỏ
ch
ạ
y.
Thái t

i ch
ứ
c c
ũ
.
Ng
ầ
m r
ă
n
đ
e s
ự
ph
ả
n ngh
ị
ch
ấ
y, vua Thái Tông ch
ủ
tr
ươ
ng: hàng n
ă
m, các quan ph
ả
i
đế
n

n làm t
ộ
i".Các quan ai tr
ố
n không
đế
n thì ph
ạ
t 50 tr
ượ
ng. V
ố
n là ng
ườ
i có
đứ
c r
ộ
ng, tài cao nên trong nghi
ệ
p tr
ị
n
ướ
c, Thái Tông luôn
d
ạ

ộ
c t
ộ
i. H
ễ
n
ă
m nào
đ
ói
kém, ho
ặ
c
đ
i
đ
ánh gi
ặ
c v
ề
,
vua
đề
u gi
ả
m thu
ế
cho dân.
Ở
trong cung, vua

ườ
i. T
ấ
t c
ả
các cung n
ữ đề
u ph
ả
i h
ọ
c ngh
ề
thêu, d
ệ
t g
ấ
m vóc, khuy
ế
n khích tri
ề
u
th
ầ
n dùng ch
ế
ph
ẩ
m c
ủ

n m
ạ
c. N
ă
m M
ậ
u D
ầ
n (1038) có Nùng T
ố
n Phúc
ở
châu
Qu
ả
ng Nguyên (L
ạ
ng S
ơ
n) làm ph
ả
n, t
ự
x
ư
ng là Chiêu Thánh hoàng
đế
,
l
ậ

ố
n Phúc và con lag Nùng Trí
Thông
đ
em v
ề
kinh x
ử
t
ộ
i. Còn A Nùng và con là Nùng Trí Cao ch
ạ
y thoát.N
ă
m T
ậ
n T
ị
(
1041) Nùng Trí Cao cùng v
ớ
i m
ẹ
v
ề
l
ấ

ế
t và cho làm Qu
ả
ng Nguyên m
ụ
c và gia
phong cho t
ướ
c Thái B
ả
o. Nh
ư
ng n
ă
m M
ậ
u Tí (1048) Nùng Trí Cao l
ạ
i x
ư
ng là Nhân Hu
ệ
hoàng
đế
,
qu
ố
c hi
ệ
u là

ợ
t 8 châu khác thu
ộ
c Qu
ả
ng
Đ
ông, Qu
ả
ng Tây c
ủ
a nhà T
ố
ng. Vua T
ố
ng toan nh
ờ
vua
Đạ
i Vi
ệ
t sang
đ
ánh giúp. Nh
ư
ng
t
ướ
ng T
ố

ế
u có ai nhân
đ
ó mà n
ổ
i lo
ạ
n, thì làm th
ế
nào?

Vua T
ố
ng nghe l
ờ
i bèn c
ử Đị
ch Thanh cùng nhi
ề
u t
ướ
ng gi
ỏ
i
đ
i
đ
ánh Nùng Trí Cao. Nh
ư
ng

i tan.Vua Thái Tông tr
ị
vì
đượ
c 27 n
ă
m,
đế
n n
ă
m Giáp Ng
ọ
(
1054)

m
ấ
t, th
ọ
55 tu
ổ
i.


LÝ THÁI TÔNG (10
28-1054)


nh c
ả
m th
ườ
ng g
ắ
n bó v
ớ
i
đồ
ng
ru
ộ
ng và th
ươ
ng dân. VÌ v
ậ
y,
đế
n mùa xuân vua th
ườ
ng v
ề
ph
ủ
Thiên
Đứ
c xem h
ộ
i hè, l

ậ
u Mai Th
ị
m
ơ
th
ấ
y m
ặ
t tr
ă
ng vào b
ụ
ng, nhân
đấ
y có mang. Ngày 25 tháng 2 n
ă
m
Thu
ậ
n Thiên th
ư
14 (1023) Hoàng h
ậ
u sinh vua
ở
cung Long
Đứ
c. 5 n
ă

t ng
ườ
i thông minh xu
ấ
t chúng. Tr
ướ
c khi lên làm
vua, Thánh Tông
ở
cung Long
Đứ
c 27 n
ă
m. Cung xây
ở
ngo
ạ
i thành, nên
ở đấ
y, vua d
ễ
dàng th
ấ
u hi
ể
u các vi
ệ
c trong dân
gian, bi
ế

ề
n thôn d
ă
.
Chính vì v
ậ
y,
v
ị
vua có
đầ
u óc t
ự
c
ườ
ng, t
ự
l
ậ
p, ng
ườ
i
đặ
t qu
ố
c hi
ệ
u là
Đạ
i Vi

t lòng th
ươ
ng dân. M
ộ
t l
ầ
n ng
ự ở đ
i
ệ
n Thiên
Khánh
để
x
ử
ki
ệ
n, con gái vua là công chúa
Độ
ng Tiên
đứ
ng h
ầ
u
ở
bên c
ạ
nh. Ph
ạ
m nhân là m

các b
ậ
c cha m
ẹ
trong thiên h
ạ
yêu con cái h
ọ.
Tr
ă
m h
ọ
không hay bi
ế
t nên t
ự
ph
ạ
m vào lu
ậ
t pháp,
ta r
ấ
t th
ươ
ng xót. T
ừ
nay, các t
ộ
i b

ng cho ng
ườ
i con trai n
ọ.

L
ầ
n khác g
ặ
p ngày tr
ờ
i r
ấ
t l
ạ
nh, ngh
ĩ đế
n dân, vua ch
ạ
nh lòng v
ớ
i t
ả
h
ữ
u:

-
Ta
ở

ổ đ
au, ngay gian ch
ư
a
đị
nh, b
ụ
ng không c
ơ
m no, thân không áo
ấ
m, m
ộ
t khi g
ặ
p c
ơ
n gió l
ạ
nh th
ổ
i há ch
ẳ
ng b
ị
ch
ế
t rét
ư
?

ế
u mi
ễ
n cho c
ả
n
ướ
c m
ộ
t n
ử
a s
ố
thu
ế
n
ă
m
đó.

Vua Lý Thánh Tông th
ươ
ng dân nh
ư
th
ế
nên tr
ă
m h
ọ đề

th
ờ
.

Ngoài vi
ệ
c th
ự
c hi
ệ
n n
ề
n chính tr
ị
nhân
đạ
o thân dân, vua Lý Thánh Tông
c̣
n là ng
ườ
i
để
tâm
đế
n
đạ
o Ph
ậ
t. Vua cho xây c
ấ

ỏ
i c
ủ
a vua mu
ố
n
phát tri
ể
n
ư
th
ứ
c dân t
ộ
c, mu
ố
n
độ
c l
ậ
p, t
ự
c
ườ
ng, ch
ố
ng s
ự
xâm l
ă

a gi
ớ
i tu hành, th
ứ
dân, nh
ằ
m xây d
ự
ng m
ộ
t n
ướ
c
Đạ
i Vi
ệ
t hùng m
ạ
nh. Khác v
ớ
i các
tri
ề
u
đạ
i tr
ướ
c, Lý Thánh Tông
đ
em

c
đ
ích
để
t
ậ
p trung vào hành
độ
ng thi
ế
t th
ự
c, c
ứ
u th
ế
b
ằ
ng
đứ
c tin. Vua
đă
tìm th
ấ
y trong Ph
ậ
t h
ọ
c tri
ế

ắ
ng s
ố
m
ệ
nh, ph
ụ
ng s
ự
cho s
ự
ph
ồ
n vinh b
ề
n v
ữ
ng c
ủ
a qu
ố
c gia. C
ũ
ng do v
ậ
y, dân chúng
Đạ
i Vi
ệ
t tìm th

ở
lòng t
ừ
bi bác ái c
ứ
u kh
ổ
c
ứ
u n
ạ
n c
ứ
u v
ớ
t chúng
sinh. Nhân dân
đế
n v
ớ
i
đạ
o không ph
ả
i vì chán ngán cu
ộ
c
đờ
i mà vì mu
ố

ữ
ng ng
ườ
i xu
ấ
t th
ế để
nh
ậ
p th
ế
,
nh
ữ
ng ng
ườ
i có h
ọ
c
v
ấ
n mu
ố
n giúp
đờ
i và giúp ng
ườ
i. Vì v
ậ
y,

y r
ấ
t gi
ả
n d
ị
, d
ị
u mát
ẩ
n d
ướ
i bóng
đ
a linh thiêng và tôn kính.Binh pháp th
ờ
i Lý Thánh Tông có ti
ế
ng là gi
ỏ
i. Nhà T
ố
ng
đă
ph
ả
i d

ọ
50 tu
ổ
i.


LÝ THÁNH TÔNG (1054
-1072)


Vua Lý Thánh Tông ch
ỉ
sinh
đượ
c Thái t
ử
Càn
Đứ
c, con Nguy
ễ
n phi
Ỷ
Lan. Thánh Tông m
ấ
t, Càn
Đứ
c m
ớ
i 7 tu
ổ

Lý Th
ườ
ng Ki
ệ
t, nh
ữ
ng kh
ố
i óc l
ớ
n th
ờ
i
ấ
y giúp s
ứ
c, nên n
ướ
c
Đạ
i Vi
ệ
t tr
ở
nên hùng m
ạ
nh.Đố

ụ
t
ng
ậ
p.
N
ă
m
Ấ
t M
ă
o (1075) vua m
ở
khoa thi tam tr
ườ
ng, còn g
ọ
i là Minh kinh bác h
ọ
c
để
ch
ọ
n ng
ườ
i có tài v
ă
n h
ọ
c vào làm quan.

ư
(
t
ể
t
ướ
ng), t
ỏ
r
ơ
là ng
ườ
i có tài n
ă
ng xu
ấ
t chúng. Cu
ố
i
đờ
i, vua nghi ng
ờ
Lê V
ă
n Th
ị
nh làm ph
ả
n, Th
ị

ở
n
ướ
c ta, ch
ọ
n nh
ữ
ng nhà khoa b
ả
ng tài gi
ỏ
i vào d
ạ
y.
Đế
n n
ă
m
Bính D
ầ
n (1086) m
ở
khoa thi ch
ọ
n ng
ườ
i có tài v
ă
n h
ọ

ế
,
chia v
ă
n v
ơ
làm 9 ph
ẩ
m. Quan
đạ
i th
ầ
n có Thái s
ư,
Thái phó, Thái úy và
Thi
ế
u s
ư,
Thi
ế
u úy.
Ở d
ướ
i nh
ữ
ng b
ậ
c
ấ

ề
v
ơ
ban có
Đ
ô Th
ố
ng, Nguyên Súy, T
ổ
ng qu
ả
n khu m
ậ
t s
ứ,
Khu m
ậ
t t
ả
h
ữ
u s
ứ,
Kim ngô th
ượ
ng
t
ướ
ng,
Đạ

Ch
ư
l
ộ
tr
ấ
n, l
ộ
quan.N
ă
m
Đ
inh T
ị
(
1077), khi T
ố
ng tri
ề
u c
ử
Quách Qu
ỳ
,
Tri
ệ
u Ti

ườ
ng Ki
ệ
t
đă
huy
độ
ng
đượ
c c
ả
dân t
ộ
c vào tr
ậ
n, t
ạ
o cho th
ế
n
ướ
c
ở
đỉ
nh cao ngàn tr
ượ
ng
đ
è b
ẹ

đườ
ng c
ườ
ng th
ị
nh, v
ă
n hi
ế
n.Vua Lý Nhân Tông làm vua
đế
n n
ă
m
Đ
inh Mùi (1127)
th́

m
ấ
t, tr
ị
vì
đượ
c 56 n
ă
m, th

đế
t
ứ
c là vua Th
ầ
n Tông.

Th
ầ
n Tông v
ừ
a lên ngôi li
ề
n
đạ
i xá cho các tù ph
ạ
m và tr
ả
l
ạ
i ru
ộ
ng
đấ
t t
ị
ch thu c
ủ
a quan dân ngày tr

n xu
ấ
t nông nghi
ệ
p
phát tri
ể
n. Dân no
đủ
nên gi
ặ
c gi
ă
c
ũ
ng ít. Th
ầ
n Tông làm vua
đượ
c 10 n
ă
m, th
ọ
23 tu
ổ
i.


LÝ TH
ẦN TÔNG (1128-1138)

ớ
i có 3 tu
ổ
i. B
ở
i v
ậ
y, thái h
ậ
u Lê Th
ị
cầ
m quy
ề
n nhi
ế
p chính. Lê Thái h
ậ
u l
ạ
i t
ư
thông v
ớ
i
Đỗ
Anh V
ũ
,
cho nên m

ạ
o, coi th
ườ
ng các
đ́
nh th
ầ
n. Th
ấ
y Anh V
ũ
l
ộ
ng quy
ề
n, các quan V
ũ Đ
ài, Nguy
ễ
n D
ượ
ng, Nguy
ễ
n Qu
ố
c và
D
ươ
ng T
ự

ó có nhi
ề
u tôi gi
ỏ
i nh
ư
Tô
Hi
ế
n Thành, Hoàng Ngh
ĩ
a Hi
ề
n, Lý Công Tín nên tham v
ọ
ng c
ủ
a
Đỗ
Anh V
ũ đă
b
ị
ch
ặ
n l
ạ
i. Tô Hi
ế
n Thành ch

i tài gi
ỏ
i cho làm t
ướ
ng, coi
quân tr
ị
dân. B
ở
i v
ậ
y, n
ướ
c
Đạ
i Vi
ệ
t h
ồ
i
ấ
y tr
ở
nên hùng m
ạ
nh.

N
ă
m Tân M

đồ
n
ướ
c
Đạ
i Vi
ệ
t.Khi bi
ế
t mình s
ứ
c
đă
y
ế
u, vua phong cho Tô Hi
ế
n Thành làm Thái phó
B́
nh ch
ươ
ng quân qu
ố
c tr
ọ
ng s
ự

ổ
i.


LÝ ANH TÔNG (1138-1175)


Vua Anh Tông m
ấ
t, thái t
ử
Long Cán ch
ư
a
đầ
y 3 tu
ổ
i. Bà Chiêu Linh thái h
ậ
u mu
ố
n l
ậ
p con c
ả
c
ủ
a mình tên là Long X
ưở
ng

Pḥ

tá
đượ
c Cao Tông làm vua nh
ư
ng
v́

tu
ổ
i già, Tô Hi
ế
n Thành luôn
đ
au y
ế
u. Th
ươ
ng ông, có quan Tham tri chính s
ự
là V
ũ
Tán
Đườ
ng ngày
đ
êm h
ầ
u h

nào, ai thay
đượ
c ông?

Tô Hi
ế
n Thành tâu:

-
Đă
có quan Gián ngh
ị đạ
i phu Tr
ầ
n Trung Tá.

Thái h
ậ
u ng
ạ
c nhiên:

-
V
ũ
Tán
Đườ
ng h
ế
t


xin c
ử
Tán
Đườ
ng,
c̣
n h
ỏ
i ng
ườ
i tài ba giúp n
ướ
c tôi xin c
ử
Tr
ầ
n
Trung Tá.

M
ặ
c dù ng
ườ
i
đươ
ng th
ờ
i ví Tô Hi
ế

ụ
chính và Lý Kính Tu làm
đế
s
ư.
Tri
ề
u
đ́
nh b
ắ
t
đầ
u suy.

Đế
n khi Cao Tông l
ớ
n lên, tr
ự
c ti
ế
p c
ầ
m quy
ề
n tr
ị
n
ướ

c d
ị
ch kh
ổ
s
ở
,
nên tr
ộ
m c
ướ
p n
ổ
i lên nh
ư
ong.N
ă
m Bính
Th́
n (1208)
ở
Ngh
ệ
An có Ph
ạ
m Du làm ph
ả

c Ph
ạ
m Du, t
ị
ch biên gia s
ả
n,
đố
t phá nhà c
ử
a c
ủ
a h
ắ
n.
Ph
ạ
m Du cho ng
ườ
i v
ề
kinh l
ấ
y vàng
đ
út lót các quan trong tri
ề
u r
ồ
i vu cho B

nh Di h
ồ
i tri
ề
u r
ồ
i b
ắ
t giam ngay. Hay
tin, m
ộ
t b
ộ
t
ướ
ng c
ủ
a B
ỉ
nh Di là Quách B
ố
c
đ
em quân phá c
ử
a thành vào c
ứ
u B
ỉ
nh Di. Th

ề
H
ả
i
Ấ
p (làng L
ư
u Xá, H
ư
ng Hà, Thái
B́
nh). Quách B
ố
c
đ
em xác B
ỉ
nh Di mai táng r
ồ
i vào
đ
i
ệ
n tôn hoàng t
ử
Th
ẩ
m lên làm vua.
ạ
nh, xinh
đẹ
p bèn l
ấ
y làm v
ợ
và phong cho Tr
ầ
n Lý t
ướ
c Minh T
ự,
Tô Trung T
ự,
cậ
u Tr
ầ
n Th
ị
Dung ch
ứ
c
Đ
i
ệ
n ti
ề
n ch
ỉ

m
ấ
t (1210) tr
ị
v́

đượ
c 35 n
ă
m, th
ọ
38 tu
ổ
i.

.

LÝ CAO TÔNG (1176-1210)


Thái t
ử S
ả
m lên n
ố
i ngôi l
ấ
y hi
ệ
u là Hu

n T
ự
Khánh n
ắ
m binh quy
ề
n. Hu
ệ
Tông bèn phong cho T
ự
Khánh làm Ch
ươ
ng Tín
h
ầ
u và Tô Trung T
ự
làm Thái s
ư
Thu
ậ
n L
ư
u bá.V
ố
n không
ư

t
hủ
i Th
ị
Dung. Tr
ầ
n T
ự
Khánh th
ấ
y em mình b
ị đố
i x
ử
t
ệ
b
ạ
c, li
ề
n
đ
em quân v
ề
kinh s
ư
nói r
ằ
ng xin vua r
ướ

ỗ
i và v
ẫ
n
xin r
ướ
c
đ
i. Hu
ệ
Tông càng nghi, v
ộ
i cùng v
ớ
i
Đ
àm thái h
ậ
u ch
ạ
y lên L
ạ
ng Châu (L
ạ
ng S
ơ
n). T
ự
Khánh l
ạ

Tr
ầ
n mu
ố
n làm ph
ả
n th
ườ
ng ch
ỉ
m
ặ
t Tr
ầ
n Th
ị
Dung x
ỉ
v
ả
và xui Hu
ệ
Tông b
ỏ
Dung. Nh
ư
ng mê
đắ
m Th
ị

đượ
c. Th
ườ
ng
đế
n b
ữ
a
ă
n, vua
ă
n m
ộ
t n
ử
a, m
ộ
t n
ử
a dành cho ng
ườ
i
đẹ
p và ngày
đ
êm gi
ữ
luôn bên mình không cho
đ
i

u. T
ự
Khánh
đ
em quân
đ
i h
ộ
giá vua v
ề
kinh. Hu
ệ
Tông phong cho Tr
ầ
n Th
ị
Dung làm Hoàng
h
ậ
u, Tr
ầ
n T
ự
Khánh làm Ph
ụ
chính và ng
ườ
i c
ủ
a T

ừ
a làm Ph
ụ
qu
ố
c thái úy, và n
ă
m sau, giao cho
em h
ọ
Hoàng h
ậ
u là Tr
ầ
n Th
ủ Độ
làm
Đ
i
ệ
n ti
ề
n ch
ỉ
huy s
ứ.
T
ừ đ
ó, m
ọ

i th
ườ
ng r
ượ
u chè say kh
ướ
t ng
ủ
c
ả
ngày, không quan tâm
đế
n vi
ệ
c tri
ề
u chính. Vua không có con
trai. Hoàng h
ậ
u Tr
ầ
n Th
ị
ch
ỉ
sinh
đượ
c 2 công chúa. Ng
ườ
i ch

t Kim, m
ớ
i 7 tu
ổ
i,
đượ
c l
ậ
p làm Thái t
ử.

Tháng 10 n
ă
m Giáp Thân (1224), Lý Hu
ệ
Tông truy
ề
n ngôi cho Chiêu Thánh công chúa r
ồ
i vào
ở
chùa Chân Giáo.

Hu
ệ
Tông tr
ị
vì
đượ
c 14 n

ủ Độ đư
a
các cháu con vào cung c
ấ
m n
ắ
m gi
ữ
các ch
ứ
c v
ụ
l
ớ
n nh
ỏ.
Tr
ấ
n B
ấ
t C
ậ
p làm c
ậ
n th
ị
th
ủ
l
ụ

ứ
hai c
ủ
a Tr
ầ
n Th
ừ
a, lúc
đ
ó m
ớ
i lên 8, cùng tu
ổ
i v
ớ
i
Lý Chiêu Hoàng. M
ộ
t l
ầ
n Tr
ầ
n C
ả
nh b
ư
ng n
ướ
c r
ử

i. Có hôm Tr
ầ
n C
ả
nh b
ư
ng ch
ậ
u n
ướ
c
đứ
ng h
ầ
u, Chiêu
Thánh r
ử
a m
ặ
t, l
ấ
y tay té n
ướ
c
ướ
t c
ả
m
ặ
t C

riêng v
ớ
i Tr
ầ
n Th
ủ Độ
,
Th
ủ Độ
nói:

- N
ế
u th
ự
c nh
ư
th
ế
thì h
ọ
ta làm vua ch
ă
ng? hay ch
ế
t c
ả
h
ọ
ch

i cho th
ầ
n không? Th
ầ
n xin vâng m
ệ
nh.

Chiêu Hoàng c
ườ
i:

-
Tha cho ng
ươ
i! Nay ng
ươ
i
đă
bi
ế
t nói khôn
đ
ó!

C
ả
nh l
ạ
i v

a
thành và các c
ử
a cung. Các quan vào ch
ầ
u
đề
u không
đượ
c vào. Th
ủ Độ
loan báo:

-
B
ệ
h
ạ đă
có ch
ồ
ng r
ồ
i.Các quan
đề
u nói:
Đ
ó là vi

t D
ậ
u (tháng 1
-
1225) Chiêu Hoàng thi
ế
t tri
ề
u
ở đ
i
ệ
n Thiên
An ng
ự
trên gi
ườ
ng báu, các quan m
ặ
c tri
ề
u ph
ụ
c l
ạ
y
ở
sân r
ồ
ng. Chiêu Hoàng trút b

t h
ạ
nh
đă đế
n v
ớ
i Chiêu Hoàng, lúc này là hoàng h
ậ
u Chiêu Thánh. Nguyên do l
ấ
y nhau g
ầ
n ch
ụ
c n
ă
m, Chiêu Thánh v
ẫ
n không sinh
n
ở
gì. Th
ủ Độ
lo s
ợ
vua Thái Tông Tr
ầ
n C
ả
nh tuy

ang có mang ép g
ả
cho Tr
ầ
n C
ả
nh. Sau
đ
ó, Th
ủ Độ
ép Thái Tông ph
ả
i
bỏ
Chiêu Thánh mà l
ậ
p Thu
ậ
n Thiên làm Hoàng h
ậ
u. Chiêu Thánh
đ
au kh
ổ,
ẩ
n trong cung sâu, toan d
ứ
t n
ợ
tr

(
1258), sau khi
đ
ánh tan cu
ộ
c xâm L
ượ
c c
ủ
a quân Nguyên l
ầ
n th
ứ
nh
ấ
t, vua Thánh Tông
đặ
t l
ạ
i l
ễ ở
chính
đ
i
ệ
n, có l
ệ
nh g
ả
Chiêu Hoàng cho

c 2 ng
ườ
i con: Lê Tông sau
đượ
c phong t
ướ
c Th
ượ
ng V
ị
h
ầ
u và Ng
ọ
c Khê sau
đượ
c phong là
Ứ
ng Thu
ỵ
công
chúa.Chiêu Hoàng m
ấ
t n
ă
m 60 tu
ổ

ạ
i trong 215 n
ă
m thì tan r
ă
.
Tr
ả
i qua 9
đờ
i vua:

-
Lý Thái T
ổ
1010-
1028 (19 n
ă
m)

-
Lý Thái Tông

1028-
1054 (27 n
ă
m)

-
Lý Thánh Tông

m)

-
Lý Cao Tông

1176-
1210 (35 n
ă
m)

-
Lý Hu
ệ
Tông

1211-
1225 (14 n
ă
m)

-
Lý Chiêu Hoàng

1225


Nói
đế
n tri
ề

ổ
L
ỗ
i sau
đổ
i thành Siêu Lo
ạ
i (Thu
ậ
n Thành, B
ắ
c Ninh) nay thu
ộ
c Gia Lâm, Hà N
ộ
i. Vì m
ẹ
m
ấ
t
t
ừ
lúc 12 tu
ổ
i, cha l
ấ
y v
ợ
k
ế

D
ươ
ng Xá (Gia Lâm, Hà N
ộ
i) là
đề
n th
ờ
Bà T
ấ
m là vì th
ế
.

N
ă
m
ấ
y, vua Lý Thánh Tông 40 tu
ổ
i ch
ư
a có con trai n
ố
i dõi nên v
ề
chùa Dâu c
ầ
u t
ự.

ỏ
i s
ự
tình. Th
ấ
y Lê Th
ị
Y
ế
n b
ộ
i ph
ầ
n xinh
đẹ
p, l
ạ
i
đố
i
đ
áp l
ư
u loát, vua c
ả
m m
ế
n
đư
a v

p g
ỡ
.

Khác v
ớ
i các h
ậ
u phi,
Ỷ
Lan không l
ấ
y vi
ệ
c trau chu
ố
t nhan s
ắ
c, mong chi
ế
m
đượ
c tình yêu c
ủ
a vua mà quan tâm
đế
n h
ế
t
th

ộ
t
th
ờ
i gian ng
ắ
n, m
ọ
i ng
ườ
i
đề
u kinh ng
ạ
c tr
ướ
c s
ự
hi
ể
u bi
ế
t uyên thâm v
ề
nhi
ề
u m
ặ
t c
ủ

Ỷ
Lan tâu:

-
Mu
ố
n n
ướ
c giàu dân m
ạ
nh,
đ
i
ề
u h
ệ
tr
ọ
ng là bi
ế
t nghe l
ờ
i can gián c
ủ
a
đấ
ng trung th
ầ
n. L
ờ

ệ
tr
ọ
ng th
ứ
hai là ph
ả
i xem quy
ề
n hành là m
ộ
t
th
ứ đ
áng s
ợ
.
Quy
ề
n l
ự
c và danh v
ọ
ng th
ườ
ng làm thay
đổ
i con ng
ườ
i. T

còn ph
ả
i nhân t
ừ
v
ớ
i muôn dân. Phàm xoay
cái th
ế
thiên h
ạ ở
nhân ch
ứ
không ph
ả
i
ở
b
ạ
o. H
ộ
i
đủ
nh
ữ
ng
đ
i
ề
u

đ
i
đ
ánh gi
ặ
c,
đ
ã trao quy
ề
n nhi
ế
p
chính cho
Ỷ
Lan. C
ũ
ng ngay n
ă
m
ấ
y, n
ướ
c
Đạ
i Vi
ệ
t không may b
ị
l
ụ

o, lo
ạ
n l
ạ
c
đ
ã
đượ
c d
ẹ
p yên, dân
đ
ói
đ
ã
đượ
c c
ứ
u s
ố
ng. C
ả
m cái
ơ
n
ấ
y,
c
ũ
ng là cách suy tôn m

t cánh quân nh
ỏ
quay v
ề
.
Đế
n châu C
ư
Liên (Tiên L
ữ,
H
ả
i D
ươ
ng)
hay tin
Ỷ
Lan
đ
ã v
ữ
ng vàng
đư
a
đấ
t n
ướ
c v
ượ
t qua muôn trùng khó kh

ă
m Nhâm Tý (1072), vua Lý Thánh Tông
độ
t ng
ộ
t qua
đờ
i, tri
ề
u Lý không tránh kh
ỏ
i r
ố
i ren. Nh
ư
ng khi
Ỷ
Lan tr
ở
thành
Hoàng thái h
ậ
u nhi
ế
p chính và Lý Th
ườ
ng Ki
ệ
t n
ắ

n pháp d
ự
ng n
ướ
c yên dân, khi
ế
n cho th
ế
n
ướ
c và s
ứ
c dân
đ
ã m
ạ
nh h
ẳ
n lên.N
ă
m
Đ
inh T
ị
(
1077), T
ố

m khích c
ũ
, đ
i
ề
u Lý
Đạ
o Thành t
ừ
Ngh
ệ
An v
ề
,
trao ch
ứ
c Thái s
ư
nh
ư
c
ũ
,
để
cùng mình
đ
i
ề
u khi
ể

ế
n th
ắ
ng hi
ể
n hách. Quân gi
ặ
c hùng h
ổ
toan làm
c
ỏ
n
ướ
c
Đạ
i Vi
ệ
t
đ
ã ph
ả
i cam ch
ị
u th
ấ
t b
ạ
i, l
ủ

t. Sau khi vua Lý
Thánh Tông qua
đờ
i, Hoàng h
ậ
u Th
ượ
ng D
ươ
ng d
ự
a vào th
ế
l
ự
c c
ủ
a Thái s
ư
Lý
Đạ
o Thành,
đ
ã g
ạ
t
Ỷ
Lan ra kh
ỏ
i tri

u Th
ượ
ng
D
ươ
ng cùng 72 cung n
ữ
vào lãnh cung, b
ỏ đ
ói cho
đế
n ch
ế
t. Vì t
ộ
i tr
ạ
ng
ấ
y, s
ử
sách phong ki
ế
n
đ
ã xóa s
ạ
ch m
ọ
i công lao

LAN


Tr
ầ
n Th
ị
Dung là con gái Tr
ầ
n Lý, em c
ủ
a Tr
ầ
n Th
ừ
a, v
ị
Th
ượ
ng hoàng
đầ
u tiên c
ủ
a tri
ề
u Tr
ầ
n. N
ă
m 1209, Hoàng t

m Canh Ng
ọ
(
1210) hoàng t
ử S
ả
m lên ngôi
vua l
ấ
y hi
ệ
u là Hu
ệ
Tông, Tr
ầ
n Th
ị
Dung
đượ
c l
ậ
p làm Nguyên phi.
Đế
n gi
ữ
a n
ă
m Bính Tý (1216),
đượ
c s

Dung
càng chán vua và c
ả
m m
ế
n Tr
ầ
n Th
ủ Độ
lúc
đ
ó là Thái s
ư.
Tháng 12 n
ă
m
Ấ
t D
ậ
u (1225), nhà Lý m
ấ
t ngôi, tri
ề
u Tr
ầ
n n
ắ
m
quy
ề

u
tri
ề
u Lý Tr
ầ
n Th
ị
Dung. C
ả
tri
ề
u
đ
ình nhà Tr
ầ
n vào ngày c
ướ
i c
ủ
a
đ
ôi l
ứ
a
ấ
y, h
ộ
i vui
đượ
c t

ủ độ
ng rút kh
ỏ
i kinh thành trong l
ầ
n
gi
ặ
c Nguyên xâm l
ượ
c
Đạ
i Vi
ệ
t l
ầ
n th
ứ
nh
ấ
t (1257), sau
đó,
đả
m nh
ậ
n vi
ệ
c lo li
ệ
u thu nh

Đ
inh Tý (1
-
1258),
đ
u
ổ
i gi
ặ
c ch
ạ
y v
ề
n
ướ
c c
ủ
a dân t
ộ
c có m
ộ
t ph
ầ
n công c
ủ
a bà.

HOÀNG HẬ
U TR
Ầ

u Xá (H
ư
ng Hà, Thái
B
ì
nh). Ông
đă
n
ổ
i lên là ng
ườ
i có tài xu
ấ
t chúng trong s
ố
nh
ữ
ng ng
ườ
i con
ư
u tú khác c
ủ
a h
ọ
Tr
ầ
n, giúp tri
ề
u

nh, th
ẳ
ng th
ắ
n và quy
ế
t
đ
oán. Cu
ố
i tri
ề
u
Lý
,
các vua
ă
n ch
ơ
i, sa
đọ
a, kinh t
ế
suy thoái, thiên tai, m
ấ
t mùa
đ
ói kém liên ti
ế
p x

ánh gi
ế
t l
ẫ
n nhau, c
ướ
p bóc b
ừ
a b
ă
i. Ngoài biên thùy,
đế
qu
ố
c Nguyên Mông
đ
ang tung
hoành
đ
ánh Kim, di
ệ
t Tây H
ạ
,
chi
ế
m Tri
ề
u Tiên, s
ử

ỏ đ
i tu
ở
chùa
Chân Giáo. B
ở
i v
ậ
y, Tr
ầ
n Th
ủ Độ đă
thu x
ế
p cho Lý Chiêu Hoàng truy
ề
n ngôi cho Tr
ầ
n C
ả
nh là h
ợ
p l
ẽ
.
Làm cu
ộ
c
đả
o chính

t, khôn
ngoan.Sau khi lên làm vua, Tr
ầ
n Thái Tông phong cho Tr
ầ
n Th
ủ Độ
làm Thái s
ư
n
ắ
m gi
ữ
m
ọ
i binh quy
ề
n. Trong m
ộ
t th
ờ
i gian ng
ắ
n,
Tr
ầ
n Th

ă
.
Có l
ầ
n duy
ệ
t
h
ộ
kh
ẩ
u, Linh T
ừ
qu
ố
c m
ẫ
u mu
ố
n xin riêng cho m
ộ
t ng
ườ
i làm ch
ứ
c Câu
đươ
ng (m
ộ
t ch

đế
n. Tr
ầ
n Th
ủ Độ
nói:

-
Ng
ươ
i vì có công chúa xin cho
đượ
c làm Câu
đươ
ng, không th
ể
ví nh
ư
nh
ữ
ng câu
đươ
ng khác
đượ
c, ph
ả
i ch
ặ
t m
ộ

ầ
n Th
ủ Độ đề
cao t
ư
t
ưở
ng pháp tr
ị
,
đị
nh ra lu
ậ
t l
ệ
quy ch
ế
hành chính và g
ươ
ng m
ẫ
u th
ự
c hi
ệ
n. S
ử
ghi có l
ầ
n, Linh T

ừ
qu
ố
c m
ẫ
u than:

-
M
ụ
này làm v
ợ
ông mà b
ọ
n quân hi
ệ
u
ấ
y khinh nh
ờ
n nh
ư
th
ế
.
Th
ủ Độ
sai quân
đ
i b

n câu
chuy
ệ
n. Th
ủ Độ
nói:

-
Ng
ườ
i
ở
ch
ứ
c th
ấ
p mà bi
ế
t gi
ữ
phép n
ướ
c, nh
ư
th
ế
ta còn trách gì n
ữ
a. Nói r
ồ

ứ
a n
ướ
c m
ắ
t tâu:

-
B
ệ
h
ạ
tu
ổ
i còn tr
ẻ
mà thái s
ư
Tr
ầ
n Th
ủ Độ
quy
ề
n nghiêng chân chúa, không bi
ế
t r
ồ
i ti
ề

t Th
ượ
ng phu ch
ỉ
có t
ấ
m
ḷ
ng son vì n
ướ
c ch
ứ
không có b
ụ
ng riêng nào. V
ậ
y mà k
ẻ
kia th
ấ
y ông n
ắ
m gi
ữ
m
ọ
i
quy
ề
n bính, dám ng

c.
Đ
ó là l
ờ
i nói h
ạ
i
đế
n ngh
ĩ
a v
ụ
vua tôi và
t́
nh c
ả
m chú cháu gi
ữ
a Th
ượ
ng phụ
và Tr
ẫ
m.

Tr
ầ
n Th
ủ Độ
tr

ộ
t tr
ă
m ng
ườ
i vâng d
ạ
không b
ằ
ng m
ộ
t
ng
ườ
i nói th
ẳ
ng. Trong
đ
ám quan l
ạ
i ch
ỉ
duy nh
ấ
t có ng
ườ
i này ngay th
ẳ
ng b
ạ

i nói th
ậ
t.

Nói xong, Th
ủ Độ
xin phép vua l
ấ
y m
ấ
y t
ấ
m l
ụ
a và m
ấ
y quan ti
ề
n th
ưở
ng cho viên quan n
ọ.

Trong cu
ộ
c kháng chi
ế
n chông Nguyên Mông l
ầ
n th

đă
ti
ế
n vào l
ư
u v
ự
c sông H
ồ
ng. Th
ế
gi
ặ
c r
ấ
t m
ạ
nh.
Trên các m
ặ
t tr
ậ
n, quân
Đạ
i Vi
ệ
t không
đươ
ng n
ổ

ạ
o h
ỏ
i k
ế
.
Nh
ậ
t H
ạ
o l
ấ
y ngón tay ch
ấ
m n
ướ
c vi
ế
t
hai ch
ữ
"
Nh
ậ
p T
ố
ng"
ở
m
ạ

Th
ủ Độ
tr
ả
l
ờ
i:

-
Đầ
u tôi ch
ư
a r
ơ
i xu
ố
ng
đấ
t, xin b
ệ
h
ạ đừ
ng lo.Vào lúc gay go nh
ấ
t c
ủ
a cu

ủ
a
quân dân
Đạ
i Vi
ệ
t. Ông th
ự
c s
ự
tr
ở
thành linh h
ồ
n c
ủ
a cu
ộ
c kháng chi
ế
n và là ng
ườ
i l
ă
nh
đạ
o cu
ộ
c ph
ả


==

==
=

====
=

==
=

TR
Ầ
N TH

==

==
====

Sử
sách phong ki
ế
n th
ườ
ng coi Tr
ầ

Lý
.
Lý
do đư
a ra là vi
ệ
c Th
ủ Độ
gi
ế
t h
ế
t tôn th
ấ
t nhà
Lý
.
Chuy
ệ
n r
ằ
ng: n
ă
m Nhâm Thìn (1232) nhân
làm l
ễ
Tiên h
ậ
u nhà
Lý

ấ
y
đấ
t
đổ
lên chôn s
ố
ng h
ế
t. Nh
ư
ng trong
Đạ
i Vi
ệ
t sử kư toàn thư,
Ngô S
ĩ
Liên
c
ũ
ng chú gi
ả
i r
ằ
ng "Vi
ệ
c này ch
ư
a ch

ầ
n Th
ừ
a sinh n
ă
m Giáp Thìn (1184), v
ị
Th
ượ
ng hoàng
đầ
u tiên c
ủ
a tri
ề
u Tr
ầ
n là con c
ả
c
ủ
a Tr
ầ
n Lý, anh ru
ộ
t Tr
ầ
n T
ự
Khánh và Linh T

ố
i
đờ
i làm ngh
ề đ
ánh cá, trên
đườ
ng
đ
i tìm
đấ
t làm
ă
n sinh s
ố
ng
đ
ã c
ắ
m sào, d
ừ
ng chân
ở
Th
ứ
c M
ạ
c (Nam
Đị
nh). Kính l

i
đị
nh c
ư ở đ
ó. Nh
ờ
có công phò tá tri
ề
u Lý, khôi
ph
ụ
c
đượ
c kinh thành, n
ă
m Bính Tý (1216), Tr
ầ
n Th
ừ
a
đượ
c vua Lý Hu
ệ
Tông phong làm N
ộ
i th
ị
phán th
ủ
. N

ầ
n C
ả
nh, con trai th
ứ
c
ủ
a Tr
ầ
n Th
ừ
a,
bèn th
ư
a v
ớ
i Tr
ầ
n Th
ừ
a vi
ệ
c
ấ
y. Tr
ầ
n Th
ừ
a ng
ầ

ớ
i h
ậ
u th
ế
.
Tr
ầ
n Th
ủ Độ
phân tr
ầ
n:

-
Tôi xem di
ệ
n m
ạ
o Tr
ầ
n B
ố
(
Tr
ầ
n C
ả
nh) m
ũ

ờ
i th
ế
lúc này ch
ỉ
có h
ọ
Tr
ầ
n thay ngôi nhà Lý m
ớ
i c
ứ
u
đượ
c v
ậ
n n
ướ
c
suy vi. Tr
ờ
i cho mà không l
ấ
y s
ẽ
ph
ả
i ch
ị

thì làm. Hóa nhà làm n
ướ
c hay
đế
n ph
ả
i di
ệ
t t
ộ
c c
ũ
ng
ở
m
ộ
t chuy
ệ
n này
đó.

Khi Tr
ầ
n C
ả
nh lên ngôi vua, nhi
ề
u
đả
ng lo

u khi
ể
n tri
ề
u
đ
ình
để
Th
ủ Độ
r
ả
nh tay d
ẹ
p lo
ạ
n. Không
đầ
y m
ộ
t n
ă
m, Th
ủ Độ
đ
ã v
ừ
a
đ
ánh d

ườ
i tài
n
ă
ng h
ơ
n mình trông coi vi
ệ
c n
ướ
c, m
ặ
c s
ứ
c lao vào thú s
ă
n b
ắ
n. Vùng T
ừ S
ơ
n còn l
ư
u truy
ề
n câu chuy
ệ
n tình c
ủ
a Th

ầ
n Th
ừ
a b
ắ
n trúng m
ộ
t con b
ạ
ch tr
ĩ
.
M
ũ
i tên không trúng vào ch
ỗ
hi
ể
m nên b
ạ
ch tr
ĩ
v
ẫ
n
đủ
s
ứ
c xà xu
ố

ừ
ng quang không th
ấ
y bóng chim n
ữ
a. Th
ấ
t v
ọ
ng
đị
nh
quay v
ề
thì
ở
m
ộ
t
đồ
i s
ắ
n g
ầ
n
đ
ó có cô thôn n
ữ
kh
ỏ

ự ă
n m
ặ
c tr
ễ
tràng c
ủ
a mình. S
ự
e l
ệ
càng khi
ế
n cô gái thêm v
ẻ
quy
ế
n r
ũ
.
Cô bi
ế
t Tr
ầ
n
Th
ừ
a là ng
ườ
i quy

i th
ă
m gia c
ả
nh cô. Cô tên là T
ầ
n, cha m
ấ
t s
ớ
m ch
ỉ
còn m
ẹ
già. Tr
ầ
n Th
ừ
a gi
ả
i bày tình yêu n
ồ
ng nàn c
ủ
a
mình. Cô gái ph
ầ
n vì khi
ế
p nh

đ
ã v
ề
nhà T
ầ
n, ép cô gái ph
ả
i chi
ề
u chu
ộ
ng mình.Sáng hôm sau, Tr
ầ
n Th
ừ
a t
ừ
bi
ệ
t gia
đ
ình lên ng
ự
a v
ề
kinh. Linh c
ả

ớ
i trách nhi
ệ
m c
ủ
a ng
ườ
i
đ
ã làm ch
ồ
ng cô m
ộ
t
đ
êm. Tr
ầ
n Th
ừ
a th
ề
th
ố
t s
ẽ
quay l
ạ
i và
để
làm tin, ông

n Th
ừ
a
đ
ã quên b
ẵ
ng hình bóng và nh
ữ
ng k
ỷ
ni
ệ
m sâu s
ắ
c v
ớ
i cô thôn n
ữ
khu r
ừ
ng s
ă
n
ấ
y. Còn T
ầ
n,
cô
đ
ã lo

ế
t
n
ế
u v
ị
Th
ượ
ng hoàng yêu cô thì
đ
ã quay tr
ở
l
ạ
i. R
ồ
i cô sinh
đượ
c m
ộ
t bé trai kh
ỏ
e m
ạ
nh.
Đứ
a bé
đượ
c
đặ

ấ
y, kinh s
ư
có gi
ả
i v
ậ
t l
ớ
n nh
ằ
m tuy
ể
n ch
ọ
n nhân tài ra giúp n
ướ
c. Vua Thái Tông và Th
ượ
ng hoàng
đề
u thân
đế
n xem.
Đ
ô Li
ệ
t c
ũ
ng v

ô Li
ệ
t xin vào t
ỉ
thí. Ngay t
ừ
đầ
u
đ
ô Trâu
đ
ã ph
ả
i g
ờ
m s
ứ
c kh
ỏ
e c
ủ
a
đ
ô Li
ệ
t. Tr
ố
ng thúc d
ồ
n d

ng, mong gi
ế
t ch
ế
t m
ộ
t
đị
ch th
ủ đ
áng g
ờ
m. Trong c
ơ
n v
ậ
t l
ộ
n
đ
iên cu
ồ
ng
để
thoát
kh
ỏ
i ch
ế
t ng

ượ
ng hoàng Tr
ầ
n
Th
ừ
a
đ
ã nh
ậ
n ra v
ạ
t áo
ấ
y. Ông h
ạ
l
ệ
nh d
ừ
ng ngay keo v
ậ
t, quên h
ẳ
n
đị
a v
ị
c
ủ

ở
kinh s
ư
và
đượ
c nh
ậ
n làm con Th
ượ
ng hoàng.


TR
Ầ
N TH
Ừ
A
Nhà Tr
ầ
n (1225
-1400)
Các v
ị
vua
Niên hi
ệ
u
Tên huý
Nă
m tr

1225-1258
60
Tr
ầ
n Thánh Tông
Thi
ệ
u Long (1258
-
1272)

B
ả
o Phù (1273
-
1278)
Tr
ầ
n Ho
ả
ng
1258-1278
51
Tr
ầ
n Nhân Tông
Thi
ệ
u B
ả

-
1323)

Khai Thái (1324
-
1329)
Tr
ầ
n M
ạ
nh
1314-1329
58
Tr
ầ
n Hi
ế
n Tông
Khai H
ữ
u
Tr
ầ
n V
ượ
ng
1329-1341
23
Tr
ầ

ươ
ng
Nh
ậ
t L
ễ
1369-1370
?
Tr
ầ
n Ngh
ệ
Tông
Thi
ệ
u Khánh
Tr
ầ
n Ph
ủ
1370-1372
74
Tr
ầ
n Du
ệ
Tông
Long Khánh
Tr
ầ

ầ
n Thi
ế
u
Đế
Ki
ế
n Tân
Tr
ầ
n Án
1398-1400
5


Nh
ờ
Tr
ầ
n Th
ủ Độ
thu x
ế
p, L
ư
Chiêu Hoàng
đă
nh
ườ
ng ngôi cho Tr

n c
ầ
n kíp ph
ả
i có Hoàng t
ử.
B
ở
i
v
ậ
y, Tr
ầ
n Th
ủ Độ
b
ắ
t vua Thái Tông b
ỏ
Chiêu Thánh, giáng xu
ố
ng làm công chúa r
ồ
i
đ
em ng
ườ
i ch
ị
c

ang
đ
êm b
ỏ
tr
ố
n lên
chùa Phù Vân, núi Yên T
ử
(
Qu
ả
ng Ninh) t
ỏ ư
ph
ả
n
đố
i. Tr
ầ
n Th
ủ Độ đ
em qu
ầ
n th
ầ
n t
ớ
i
đ

ỏ
i nh
ụ
c x
ă
t
ắ
c.Nói m
ă
i không chuy
ể
n, Th
ủ Độ
ngo
ả
nh l
ạ
i nói v
ớ
i các quan:

-
Hoàng th
ượ
ng
ở đ
âu là tri

u. Thái Tông b
ắ
t
đắ
c d
ĩ
theo xa giá v
ề
kinh. Đượ
c ít lâu, Tr
ẫ
n Li
ễ
u bi
ế
t không
đị
ch n
ổ
i,
đ
ang
đ
êm gi
ả
làm ng
ườ

Li
ễ
u. Tr
ầ
n Th
ủ Độ
qu
ẳ
ng g
ươ
m xu
ố
ng, nói:

-
Ta là con chó s
ă
n thôi. Ch
ư
a bi
ế
t anh em bay ai thu
ậ
n ai ngh
ị
ch.Vua Thái Tông tha cho Tr
ầ

t d
ự
a vào Tr
ầ
n Th
ủ Độ
,
Tr
ầ
n Qu
ố
c
Tu
ấ
n (t
ứ
c H
ư
ng
Đạ
o V
ươ
ng, con c
ủ
a Tr
ầ
n Li
ễ
u)
để

đạ
n.

Tháng 12 n
ă
m
Đ
inh Tý (21
-1-
1258), vua Thái Tông cùng Thái t
ử
Ho
ả
ng
đă
ch
ỉ
huy quân Tr
ầ
n phá tan quân Nguyên
ở Đ
ông
B
ộ Đầ
u, gi
ả
i phóng Th
ă
ng Long.


ộ
t tri
ế
t gia có nh
ữ
ng t
ư
t
ưở
ng sâu s
ắ
c, m
ộ
t c
ố
t cách
độ
c
đ
áo, là tác gi
ả
Khoá hư
l
ụ
c
, m
ộ
t cu
ố
n sách x

ự
Thi
ề
n tông ch
ỉ
nam" c
ủ
a Tr
ầ
n Thái Tông vi
ế
t. Ông k
ể
l
ạ
i s
ự
vi
ệ
c n
ă
m 1236
đ
ang
đ
êm b
ỏ
cung
đ
i

ư
ng còn qu
ố
c gia x
ă
t
ắ
c thì sao? Vì
để
l
ờ
i nói suông mà báo
đờ
i sau thì sao b
ằ
ng l
ấ
y
chính thân mình làm ng
ườ
i d
ẫ
n
đạ
o cho thiên h
ạ
?
Do
đấ
y, tr

i n
ế
u v
ấ
n
đề
"
qu
ố
c gia x
ă
t
ắ
c" lên trên h
ế
t, tr
ướ
c h
ế
t nh
ư
th
ế
.
Thái
độ đố
i v
ớ
i
"qu

ắ
c, Tr
ầ
n Thái Tông
đă
tr
ở
v
ề
tri
ề
u
để
22 n
ă
m sau
đă
l
ă
nh
đạ
o nhân dân
Đạ
i Vi
ệ
t phá tan quân Nguyên. Tr
ầ
n Thái Tông qu
ả
là ng

ừ bỏ
ngai vàng không chút luy
ế
n ti
ế
c. Ông là g
ươ
ng m
ặ
t v
ă
n hoá
đẹ
p và l
ạ đế
n khác th
ườ
ng trong l
ị
ch s
ử
Vi
ệ
t Nam.

Mùa xuân n
ă
m M
ậ
u Ng

ng hoàng
để
cùng coi vi
ệ
c n
ướ
c.

Thái Tông tr
ị
vì
đượ
c 33 n
ă
m, làm Thái Th
ượ
ng hoàng 19 n
ă
m thì m
ấ
t, th
ọ
60 tu
ổ
i

TR
Ầ
N THÁI TÔNG (1225
-1258)

ậ
t Du
ậ
t và các công chúa Thi
ề
u D
ươ
ng, Thu
ỵ
B
ả
o.
Mùa xuân n
ă
m M
ậ
u Ng
ọ
(
1258), Thái t
ử
Ho
ả
ng lên n
ố
i ngôi l
ấ
y hi
ệ
u là Thánh Tông.


B
ở
i v
ậ
y, tr
ừ
các bu
ổ
i thi
ế
t tri
ề
u vua m
ớ
i phân bi
ệ
t trên d
ướ
i, còn th
ườ
ng ngày vua cho các hoàng thân vào
đ
i
ệ
n
ă
n cùng mâm,
n
ă

n vi
ệ
c giáo hoá dân, khuy
ế
n khích vi
ệ
c h
ọ
c hành,
m
ở
nh
ữ
ng khoa thi ch
ọ
n ng
ườ
i tài và tr
ọ
ng d
ụ
ng h
ọ.
Do v
ậ
y, d
ướ
i tri
ề
u vua Thánh Tông, không ch

đượ
c Lê V
ă
n
H
ư
u hoàn thành vào n
ă
m Nhâm Thân (1272).Vua còn quan tâm
đế
n dân nghèo b
ằ
ng vi
ệ
c ra l
ệ
nh cho các v
ươ
ng h
ầ
u, pḥ

m
ă
chiêu t
ậ
p nh

ă
m làm vua
đấ
t n
ướ
c không có gi
ặ
c gi
ă
. N
ơ
i n
ơ
i dân
chúng yên
ổ
n làm
ă
n.Đố
i ngo
ạ
i, lúc này nhà Nguyên
đă
thôn tính xong n
ướ
c T
ố

ắ
c ph
ụ
c và r
ậ
p theo th
ể
ch
ế
nhà n
ướ
c chúng,
nh
ư
ng l
ạ
i b
ắ
t vua ta c
ứ
3 n
ă
m ph
ả
i m
ộ
t l
ầ
n c
ố

i cùng các s
ả
n v
ậ
t: s
ừ
ng tê, ngà voi,
đồ
i m
ồ
i, châu báu v
ậ
t l
ạ
khác. Vua Nguyên còn
đ
òi
đặ
t quan Ch
ưở
ng
ấ
p
để
đ
i l
ạ
i, giám sát các châu qu
ậ
n

n Thánh Tông th
ừ
a bi
ế
t d
ă
tâm xâm l
ượ
c c
ủ
a nhà Nguyên, nên tuy b
ề
ngoài th
ầ
n ph
ụ
c, nh
ư
ng v
ẫ
n kh
ẩ
n tr
ươ
ng tuy
ể
n m
ộ
binh l
ươ

t quan
giám tr
ị
.
Vua Nguyên b
ằ
ng
ḷ
ng b
ỏ
vi
ệ
c c
ố
ng ng
ườ
i nh
ư
ng l
ạ
i b
ắ
t tuân th
ủ
6 đ
i
ề
u khác: Vua ph
ả
i thân vào ch

l
ệ đặ
t quan giám tr
ị
.

Vua
Đạ
i Vi
ệ
t l
ầ
n n
ữ
a thoái thác không ch
ị
u. N
ă
m Tân Mùi (1271) vua Mông C
ổ
H
ố
t T
ấ
t Li
ệ
t nhân
đổ
i qu
ố

ướ
c, vua Thánh Tông tr
ả
l
ờ
i r
ằ
ng: C
ộ
t
ấ
y lây ngày
đă
m
ấ
t.

Nh́
n chung, vua Tr
ầ
n Thánh Tông th
ự
c hi
ệ
n chính sách ngo
ạ
i giao m
ề
m d
ẻ

ự
dóm ngó, t
ạ
o c
ớ
xâm l
ượ
c c
ủ
a nhà Nguyên.N
ă
m
Đ
inh S
ử
u (1277) Thái th
ượ
ng hoàng Tr
ầ
n Thái Tông m
ấ
t
ở
ph
ủ
Thiên Tr
ườ

m, làm Thái th
ượ
ng hoàng
đượ
c 3 n
ă
m, th
ọ
51 tu
ổ
i.

TR
Ầ
N THÁNH TÔNG (1258
-1278)