1

Lời mở đầu
Công cuộc xây dựng xã hội mới phải đợc tiến hành toàn diện trên các
mặt: quan hệ sản xuất, lực lợng sản xuất, nền văn hoá và những con ngời
của xã hội. Công nghiệp hóa chính là con đờng và bớc đi tất yếu để tạo ra
cơ sở vật chất, kĩ thuật cho nền sản xuất lớn hiện đại.
Xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật cho nền sản xuất lớn hiện đại là một
quy luật chung, phổ biến đối với tất cả các nớc. Tuy nhiên, tuỳ từng nớc
khác nhau, do điểm xuất phát tiến lên không giống nhau cách thức tiến hành
xây dựng cơ sở vật chất, kĩ thuật cho nền sản xuất lớn hiện đại sẽ không giống
nhau.
Nớc ta tiến lên chủ nghĩa xã hội từ một nền kinh tế phổ biến là sản
xuất nhỏ, lao động thủ công là phổ biến. Cái thiếu thốn nhất của chúng ta là
một nền đại công nghiệp. Chính vì vậy chúng ta phải tiến hành công nghiệp
hoá, hiện đại hoá. Trong thời đại ngày nay, công nghiệp hoá phải gắn với hiện
đại hoá. Công nghiệp hoá ở nớc ta là nhằm xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật
cho chủ nghĩa xã hội. Đó là nhiệm vụ trung tâm trong suốt thời kỳ quá độ tiến
lên chủ nghĩa xã hội ở nớc ta.
Từ năm 1996, đất nớc ta đã chuyển sang giai đoạn đẩy mạnh công
nghiệp hoá, hiện đại hoá, phấn đấu đến năm 2020 cơ bản trở thành một nớc
công nghiệp. Sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nớc ta chỉ thực sự thành
công chừng nào thự hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá
đất nớc.
Từ những lý do trên em quyết định chọn đề tài "Cơ sở lý luận triết học của
đờng lối công nghiệp hóa, hiện đại hoá ở Việt Nam trong thời kỳ quá độ"

2

Vì thời gian hoàn thành có hạn cũng nh vốn hiểu biết còn nông cạn và

tế - xã hội từ sử dụng sức lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách
phổ biến sức lao động cùng với công nghệ, phơng tiện và phơng pháp tiên
tiến hiện đại dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học công
nghệ tạo ra năng suất lao động xã hội cao.
Song dù muốn hay không công nghiệp hoá ở nớc ta hiện nay trớc mắt
nhằm xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật bảo đảm tăng trởng kinh tế nhanh và
bền vững. Song có lẽ sẽ là thiếu sót nếu chúng ta không quan tâm giải quyết
những vấn đề xã hội. Thực tiễn nớc ta và kinh nghiệm của một số nớc đang
phát triển cho thấy ngay từ bớc đầu tiên của việc hoạch định chiến lợc và
chơng trình phát triển nhất thiết phải đảm bảo tính đồng bộ giữa kinh tế xã
hội, cùng với sự phát triển kinh tế phải xây dựng những mặt thuộc hạ tầng của
đời sống xã hội, tăng trởng kinh tế phải gắn với tiến bộ và công bằng xã hội,
phát triển văn hoá nâng cao đời sống nhân dân.
Nh vậy công nghiệp hoá là một quá trình lịch sử tất yếu nhằm tạo nên
những chuyển biến căn bản về kinh tế xã hội của đất nớc trên cơ sở khai thác
có hiệu quả các nguồn lực và lợi thế trong nớc, mở rộng quan hệ kinh tế quốc
tế. Xây dựng cơ cấu kinh tế nhiều ngành với trình độ khoa học công nghệ
ngày càng hiện đại.
Khái niệm công nghiệp hoá trên đây đợc Đảng ta xác định rộng hơn
những quan niệm trớc đó, bao hàm cả về hoạt động sản xuất kinh doanh, cả
về dịch vụ và quản lý kinh tế xã hội. Nh vậy công nghiệp hoá theo t tởng
mới là không bó hẹp trong phạm vi trình độ các lực lợng sản xuất đơn thuần,
kỹ thuật đơn thuần để chuyển lao động thủ công thành lao động cơ khí nh
quan niệm trớc đây.
Khoa học công nghệ hiện đại là nhân tố then chốt của hiện đại hoá.
Hiện đại hoá có nội dung lớn và phong phú, bao gồm các mặt kinh tế, chính

4

trị và văn hoá. Hiện đại hoá thờng đợc định nghĩa là một quá trình mà nhờ

Hội nghị lần thứ hai ban chấp hành Trung ơng khoá VIII, Đảng ta đã xác
định rõ: "Công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc phải bằng và dựa vào khoa
học và công nghệ" [Đảng cộng sản Việt Nam. Văn kiện hội nghị lần thứ hai
Ban chấp hành Trung ơng khoá VIII. NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội,
1997.tr59], "Khoa học và công nghệ phải trở thành nền tảng và động lực cho
công nghiệp hoá, hiện đại hoá" [Đảng cộng sản Việt Nam Văn kiện hội nghị
lần thứ hai Ban chấp hành Trung ơng khoá VIII. NXB Chính trị Quốc gia, Hà
Nội, 1997. tr 48]
Phát triển khoa học công nghệ trong điều kiện Việt Nam hiện nay cần
chú ý tới những vấn đề sau:
Thứ nhất, phải xác định đợc những phơng hớng đúng đắn cho sự
phát triển khoa học - công nghệ. Khoa học - công nghệ là lĩnh vực hết sức
rộng lớn, trong khi đó đội ngũ cán bộ khoa học nớc ta còn nhỏ bé, chất lợng
thấp, khả năng của nớc ta về vốn liếng, phơng tiện nghiên cứu còn rất hạn
hẹp. Do đó chúng ta không thể cùng một lúc đầu t để phát triển tất cả các
lĩnh vực khoa học công nghệ mà phải lựa chọn những lĩnh vực nhất định để
đầu t. Việc lựa chọn đúng sẽ tạo điều kiện cho khoa học công nghệ phát triển
và ngợc lại, việc lựa chọn sai thì không những ảnh hởng xấu tới sự phát
triển của khoa học công nghệ mà còn ảnh hởng không tốt đến công nghiệp
hoá, hiện đại hoá. Phơng hớng chung cho sự phát triển khoa học công nghệ
ở nớc ta là: phát huy những lợi thế của đất nớc, tận dụng mọi khả năng để
đạt trình độ công nghệ tiên tiến, đặc biệt là công nghệ thông tin và công nghệ
sinh học, tranh thủ ứng dụng ngày càng nhiều hơn, ở mức cao hơn và phổ biến
nhiều hơn những thành tựu mới về khoa học và công nghệ, từng bớc phát
triển kinh tế tri thức.
Ngày nay, xu hớng vận động chung của lực lợng sản xuất hiện đại là
không ngừng thay thế dần các trang thiết bị kỹ thuật, các quy trình, hệ thống

6



Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hoá cũng là quá trình chuyển đổi cơ
cấu kinh tế. Cơ cấu của nền kinh tế quốc dân là cấu tạo hay cấu trúc của nền
kinh tế bao gồm các ngành kinh tế các vùng kinh tế, các thành phần kinh tế
và mối quan hệ hữu cơ giữa chúng. Trong cơ cấu của nền kinh tế, cơ cấu các
ngành kinh tế là quan trọng nhất, quyết định các hình thức cơ cấu kinh tế
khác. Cơ cấu kinh tế hợp lý là điều kiện để nền kinh tế tăng trởng, phát triển.
Vì vậy, công nghiệp hoá, hiện đại hóa đòi hỏi phải xây dựng cơ cấu kinh tế
hợp lý, hiện đại.
Cơ cấu kinh tế không ngừng biến đổi, vận động do sự vận động, biến
đổi của lực lợng sản xuất và của quan hệ sản xuất. Xu hớng chuyển dịch cơ
cấu kinh tế đợc coi là hợp lý, tiến bộ là tỷ trọng khu vực công nghiệp và xây
dựng, đặc biệt là tỷ trọng khu vực dịch vụ tăng; tỷ trọng khu vực nông, lâm,
ng nghiệp và khai khoáng ngày càng giảm trong tổng giá trị sản phẩm xã hội.
Cơ cấu kinh tế hợp lý trong một nền kinh tế thị trờng hiện đại đòi hỏi
công - nông nghiệp - dịch vụ phát triển mạnh mẽ, hợp lý và đồng bộ. Mạng
lới dịch vụ với t cách là một ngành kinh tế phát triển nó có thể phục vụ tốt
cho sự phát triển mạnh mẽ các ngành công nghiệp và nông nghiệp.
Xây dựng cơ cấu kinh tế cần thiết là yêu cầu khách quan của mỗi nớc
trong thời kỳ công nghiệp hoá. Vấn đề quan trọng là tạo ra một cơ cấu kinh tế
hợp lý. Một cơ cấu kinh tế đợc coi là hợp lý khi nó đáp ứng các yêu cầu sau
đây:
- Nông nghiệp phải giảm dần về tỷ trọng; công nghiệp, xây dựng và dịch
vụ phải tăng dần về tỉ trọng.
- Trình độ kỹ thuật của nền kinh tế không ngừng tiến bộ, phù hợp với
xu hớng của sự tiến bộ khoa học và công nghệ đã và đang diễn ra nh vũ bão
trên thế giới.

8


với trình độ phát triển của lực lợng sản xuất. Quy luật này vạch rõ tính chất
phụ thuộc khách quan của quan hệ sản xuất vào trình độ phát triển của lực
lợng sản xuất cũng nh sự tác động trở lại của quan hệ sản xuất trong quá
trình sản xuất và phát triển xã hội.
Bất cứ sự thay đổi nào của quan hệ sản xuất, nhất là quan hệ sở hữu về
t liệu sản xuất, cũng đều là kết quả tất yếu của sự phát triển lực lợng sản
xuất. Công nghiệp hoá hiện đại hoá không chỉ là phát triển mạnh lực lợng
sản xuất, khơi dậy và khai thác mọi tiềm năng kinh tế, mọi nguồn lực để thúc
đẩy tăng trởng kinh tế và tuỳ theo trình độ phát triển của lực lợng sản xuất
mà quan hệ sản xuất sẽ từng bớc đợc cải biến cho phù hợp.
Trình độ xã hội hoá cao của lực lợng sản xuất hiện đại tất yếu đòi hỏi
phải xác lập chế độ công hữu về những t liệu sản xuất chủ yếu. Chế độ công
hữu về t liệu sản xuất sẽ chiếm u thế tuyệt đối khi cơ sở vật chất kỹ thuật
của chủ nghĩa xã hội đợc xây dựng xong về căn bản. Để đạt tới trình độ đó
phải trải qua quá trình phát triển kinh tế - xã hội lâu dài, trong đó quan hệ sản
xuất đợc cải biến dần từ thấp đến cao theo trình độ phát triển của lực lợng
sản xuất.
2. Nội dung cụ thể của công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong những
năm trớc mắt.
a) Đặc biệt coi trọng công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và
nông thôn.
Tăng cờng chỉ đạo và huy động các nguồn lực cần thiết để đẩy nhanh
công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn. Phát triển toàn diện
nông, lâm, ng nghiệp gần với công nghiệp chế biến nông, lâm, thuỷ sản
nhằm khai thác có hiệu quả tiềm năng đa dạng của nông, lâm, ng nghiệp, bảo
đảm vững chắc yêu cầu an toàn lơng thực cho xã hội, tạo nguồn nguyên liệu

10

có khối lợng lớn chất lợng cao, đủ tiêu chuẩn đáp ứng yêu cầu của công