kim lm vui. Nguyến Kiu t hp my chc tn th h i ỉn cập, nay lng ny mai lng
khỹc nhng nh giu c nấi vễng, kh s vậi bn ãng, mun bt ãng, nhng sẽ ãng gii quỹ
khãng sao bt ẽc. Tuy chnh Cao Thng khãng ỉn cập ca ai, nhng cềng mang ting l
u đng ỉn cập.
Ká thc, Cao Thng vn l ngẩi c ch kh to, chng qua thỹc tch vo ỹm lc làm,
chẩ c thẩi c sĂ ra vữ nậc hiu lc, khãng phđi c mun chung thàn mai mất gia
khođng c xanh nậc bic àu.
Cui nỉm t du (1885) c Phan khi ngha, anh em ãng cễng vậi Nguyến Kiu em
60 tn th h ra xin theo. C phong cho lm chc Quđn c v bđo sau sĂ trng dng, vữ bit
ãng l ngẩi c ti to. Quđ nhin, ãng giểp c trong vic quàn, mậi u ă t ra ngẩi c ti
gii. C Phan rt yu mn. Nỉm y ãng mậi c 20 tui.
Sau khi c Phan ă chy ra Bc ri, cỹc tậng s u giđi tỹn ht, duy cn ãng cễng vậi
my ngẩi anh em ng ch l Cao Nu, Cao ỏt v Nguyến Nin, thu nhƠt ly t nhiu tn
quàn v n phc trong nhng rng nểi thuấc lng L ỏấng, l lng ca ãng mu cỹch
khãi phc. Lểc ny bn thàn ca ãng l Nguyến Kiu ă cht ri.
ỗng ngh rng dễng binh m khãng c tin nhiu thữ lm tr gữ ẽc, cho nn trậc ht
ãng ngh cỹch ly tin cho nhiu.
Th on ãng ly tin khi y c kh gữ àu ? Ch em mất vi chc tn làu la xung
nểi, xem lng xm no c nh giu xãng vo t phỹ, cập, l ly ẽc tin ngay, ri li em
quàn vo rng n phc, ai lm gữ ni. Nhng ãng khãng lm. Mất l bit rng : ng rng
nểi nh vy l trn trỹnh qua thẩi m thãi, ch khãng phđi l ni dng v. Hai, nu dễng
li cập bc thữ lm nỹo ấng giàn dan, lẻ ra n phđi t nh git ngẩi thữ mang ting cho
o quàn nhàn ngha. Ba, thẩi by giẩ l thẩi lon lc, nh no c tin cềng b lng trãi git
i xa trn trỹnh hoƠc l chãn ct i, m chnh vễng cềng khãng c my nh giu, thữ
ly tin vo àu. Bi th ãng dễng th on lm tin bng mất cỹch khỹc, l cỹch bt cc.
Trong ngh lc làm c cỹi li bt sng nhng ngẩi nh giu v giam, ri bt em tin
li chuấc cho v gi l cỹch bt cc, t xa x mữnh ă c ri.
ỗng cho th h i d la măi, bit rng hãm y c mất chic thuyn chậ my chc ngẩi
hng vđi i chẽ Trng (tc l chẽ tnh Ngh bày giẩ) bứn em 20 tn kin nhi ra n a
phn lng Triu Khu (thuấc ph Hng Nguyn, l ph s ti tnh Ngh) bt.
Khi thuyn i ngang, ãng chứo xung con ra ỹnh chữm v bt sng cđ bn lỹi buãn

ỹnh giơp cềng kh.
Nhng m cỹi ch kh ca ãng to. ỗng cn ngh n vua, n nậc, n anh em ng
loi, n ch tậng cề l c Phan; ni tm li, ch kh ca ãng l lm th no cho nậc Nam
ngẩi Nam, cho nn ãng khãng ly kh giậi , tậng s , lm t tểc, m mun cho kh
giậi cn mnh hn, tậng s cn ãng hn na.
ỗng l mất ngẩi bit lẽng sc mữnh, li c tnh quđ quyt. ỗng t bit rng sc quàn
ca mữnh, sc sểng ca mữnh cn yu quỹ chng, ỉn cập thữ ẽc, ỹnh vậi quàn Phỹp
cha ẽc, cho nn m ngy thẩng lo gày dng th no cho thc lc ca mữnh to ln. By
giẩ, vn lng thc chng phđi lo na, vữ oai danh ãng lểc y to, dàn gian quanh min ă
sẽ, ãng mun bao nhiu go, bao nhiu tin, ch vit giy i cỹc ch nh giu, khin h t
phđi em tin go li nấp, khãng my khi phđi dễng v lc.
Song cn mất khin cho ãng lo ngh nht, l vn kh giậi kiu Phỹp.
ỗng ă tng b ỉn qun ng, nm ngh n mất thỹng trẩi, bỉn khoỉn v vn kh
khỉn ny : ỏă lm thữ tt phđi lm to, m nhng kiu sểng ca ta, l kiu sểng ỉn my th
ny, no chễi sểng, no np thuc mt cãng phu v thẩi giẩ nhiu lm, lm sao ch li
ẽc quàn Phỹp. c mun ỹnh vậi h, tt phđi c kh giậi nh h mậi ẽc.
ỗng ngh rng lm theo nh kiu sểng Phỹp cềng chng kh khỉn gữ, tuy mữnh khãng
c ti sỹng to, nhng c ti bt chậc ẽc tha, vữ th ãng ngh mu k lm sao cho c
mất khu sểng Phỹp ỉn cp kiu.
Lm th no ly ẽc mất khu sểng Phỹp ỉn cp kiu ? Kh quỹ ! Bđo rng mua
ẽc, nhng ẩng sỹ phn thữ mc nghĂn, phn thữ xa xãi, i àu m mua. Bđo rng ỹnh
mất n no gn cập ly mất khu v, nhng n no cềng gi gữn nhim nhƠt, ỹnh
ă chc gữ ly ni. Ch ny, ãng suy ngh gn mun hổo gan nỹt ruất, m khãng bit lm
th no. ỗng vn ni rng : Hế ai tữm ẽc cho ta mất khu sểng kiu Phỹp, thữ ta thng
cho 1000 ng bc. Ai ly ẽc ? Nhng m ngẩi c ch kh thẩng ẽc trẩi giểp ẻ.
Tht th, trong khi ãng ang ngh qun ngh quanh ngh n cỹch mua, ngh n cỹch
cập, ngh măi cha bit lm th no, thữ chẽt c tn lnh vo bm rng : c mất ngẩi l
mƠt, xin vo yt kin bm c vic c mt.
ỗng cho vo. y l ngẩi em kiu sểng Phỹp li cho ãng.
Binh gia ni : Mu s ti nhàn, thnh s ti thin, e c lĂ phđi.

ch li vậi 15 khu sểng kia. Vy thữ khãng nhng ta lm ă chng thnh cãng m li cn
mang hi n thanh th ca quàn ta lểc ban u na. Theo ngu ca em, vic ny ta phđi
dễng mu thữ hn, quyt khãng nn dễng lc. Em xin dàng k Xut ká bt cãng ká vã b
anh ngh sao ?
Cao Thng suy ngh mất lỹt, gt u khen phđi.
Nguyn l con ẩng t tnh Ngh An i ln n Ph (ch l lng Ph Chàu, chnh
l huyn l Hng Sn ng bày giẩ, thuấc v tnh H Tnh) c nhiu chƠn phđi i xuyn
qua nểi rng rm rữ, him tr. Gia ẩng c mất hn nểi trc chn ngang, khãng c cày ci
no rm v to, ch mc ton l lau sy rt cao, chnh gia c mất con ẩng ấc o. ỗng
Cao ỏt hin k rng ch nn la chn my chc trỹng s, cm ođn ao mai phc hai bn
rng lau sy, chẩ khi no toỹn lnh tp kia nghếu nghn i qua, thữ ta n mất ting phỹo
lm hiu, ri hai bn trỹng s nhđy b ra, xut ká bt m ỹnh, tt ẽc ton thng.
Cao Thng y k, v mun bđn thàn lm vic kh khỉn ny, cho nn tc khc xp Ơt
cãng vic ngy mai chnh ãng thàn dn cđ bn Cao ỏt, Cao Nu, Nguyến Nin cễng hai
mi tn quàn cđm t, nai nt gn gng, cm ođn ao ra mai phc ti .
Quđ nhin, x chiu hãm y, mất toỹn gm hai vin quan Phỹp v 15 tn lnh tp
mang sểng v khing hm bc, kổo nhau i ngang qua rng sy ă ni trn. Bi con ẩng
ấc o nh hơp, h phđi i hng mất, l t tng ngẩi, trong tr khãng ngẩ àu gia băi lau
sy ny m c s bt trc.
Ting giy i cm cấp ng xa, lm du hiu bỹo tin cho phc binh hay trậc.
Tậi chng h i vo gia khođng ngha binh mai phc, Cao Thng ni phỹo ln lm hiu,
trỹng s mai phc hai bn nhđy ra, ming va h hổt, tay va khoa ao, c mi ngẩi nhm
ngay mất k bn nghch m chổm tung honh lon đ. Tấi nghip cho hai vin tiu tậng
Phỹp v 15 chể lnh tp u b chổm ngă ht, khãng st mất ngẩi no, khãng ai kp tr tay.
Vữ h ang i ẩng mt nhc, l loi, bng dng b chổm mất cỹch thữnh lữnh nh th, lm
sao khãng cht.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 36/36
Th l Cao Thng ly ẽc 17 khu sểng, trong c hai khu sểng kiu hai lng, v
600 vin n, my ngn ng bc na, m pha mữnh khãng nh mất git mỹu, cềng khãng

nhng màm ng, ni ng, p giơp ra tht mng ri cun li. Sẽ thiu nhng nguyn liu
cn dễng, nn ãng h lnh cho cỹc dàn lng chung quanh, chia bật nhng ng ng trong
nh mữnh cho ngha binh v em ln sn tri nấp lm quàn giậi.
y , Cao Thng ch nhẩ c nhng ti liu gp nhƠt nh th, m rứn ểc ẽc sểng
n hn hoi, th chung ch dễng sc ngẩi, khãng c mỹy mc gữ ht.
Tậi ày, khãng nhng sểng cề v sểng mậi ă ẽc hn 500 khu, m lng tin cềng
di do, v s quàn lnh mấ thm cềng tỉng ln n gn 1000 ngẩi. Cao Thng t bit lểc
ny mữnh ă c gc hi vng, tc l c c s tn phỹt măi ln v c th bt u mu tnh
vic lận. Nhng phđi c ngẩi danh vng oai quyn lm ch, cm quàn mậi ẽc.
Ngẩi ng thẩi, cn ai hn l ãng ch tậng cề hin ang lu lc n c ngoi Bc:
y l Phan ỏữnh Phễng.
Cao Thng bứn sai ngẩi tàm phểc ra Bc H rậc c Phan v.
Phong tro v lc phđn i ba tnh Ngh An, H Tnh, Quđng Bữnh ă tch mch t
làu, giẩ li ni ln ễng ễng, v kổo di ra ẽc my nỉm na. Ln ny c t chc, c kh
giậi, c k lut, c oai danh, chnh c ngẩi Phỹp thng ngay ă nhữn nhn s tht nh th.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 37/37
Mất v quan Phỹp d cuấc ỹnh giơp Ngh Tnh hi by giẩ l ỏi ểy Gosselin, v
sau vit ra cun sỹch c giỹ tr ta l Nậc Nam trang 313, c on ni v Phan ỏữnh
Phễng i khỹi nh vy :
Cuấc bin lon ca Phan ỏữnh Phễng cm u trn lan rt mau v c thanh th lận.
Sỹnh li nhng ỹm phđn i ni ln v trậc khãng thm vo àu.
Nhng vữ phng lẽc cai tr, vđ li cềng khãng mun lm xãn xao kinh hăi d lun
bn Phỹp, cho nn ày ngẩi ta rỹn giu nhơm ẽc chng no cng hay, khãng ni r cho
bn Phỹp bit.
Lểc , ngẩi ch tậng cm u cđ 4 tnh min Bc Trung ni ln ỹnh li binh ta,
chng t ra mất ngẩi c ti nỉng t chc l lễng : li thm ãng ta c cỹi a v u ỏữnh
nguyn, thnh ra nhàn dàn quy phc ht thđy, vữ dàn ny vn trng hc vn v knh mấ
danh nho.
Tổ ra t trậc tậi ày chểng ta khãng hay Phan ỏữnh Phễng bit sp Ơt tp rứn quàn

cẩ, qut cẩng phen na.
Vđ chỉng, c xổt k cỹi tữnh th ca c hi by giẩ, mậi bit l khãng th khãng thua,
ă thua khãng th khãng chy, ă chy khãng th khãng ra Bc.
Song, trậc khi mun xổt ra nhng cỹi nguyn do ny vữ àu, tãi tng chểng ta hăy
nn nhữn bit cỹi tàm tch ca c Phan mất chểt ă, vữ c trậc kia vn l ngẩi ch ha
kia, th sao v sau li tr ra mất ngẩi khỹc hn : liu gan ra mƠt chng c vậi ngẩi Phỹp
tậi cễng ?
Tht vy, c l ngẩi hiu bit thẩi th, khãng phđi nh hng nh nho h lu c chp
ng thẩi, i khỹi nh V Phm Khđi l tỹc giđ bi lun Bin di chng hn.
Ta xem hi nỉm 1877, c l mất thy c nhàn vã kinh thi ỏữnh, chnh vua T ỏc ra
u bi thi ỏữnh i, c on hi v thin h i th nh vy : Cỹc nậc Thỹi tày h lm
th no m nậc h mi ngy mất thm hng vẽng phể cẩng ? Tậi mất on khỹc, ngi
hi v quc gia i s lểc by giẩ : Nậc Phểlăngsa vn l mất nậc trng tn ngha, cho
nn em trđ li ta bn tnh Bc ká m An Nghip (Francis Garnier) ă ly hi nỉm 1873,
cn sỹu tnh trong Nam ká, phđi chi Phểlăngsa cềng em trđ nt cho ta, ri hai nậc li
giao hđo buãn bỹn vậi nhau khãng hay hn ? Nhng vữ lĂ gữ nậc Phểlăngsa vn ln
khàn cha chu trđ li, v nay nu nh nậc ta mun thàu phc 6 tnh Nam ká li thữ nn
lm th no ?
Trong bi ỏữnh i ca Phan vit hi , ă bn xa xổt rấng v nguyn nhàn cẩng
thnh ca cỹc nậc Thỹi tày, vữ h vn c thãng minh v thc, li bit trng khoa hc thc
t, cho nn nht thit vic gữ cềng xổt cho cn lĂ, lm cho tậi ni, khãng chu h bing
nhỹc nh mữnh. C li em nậc Nht Bđn phng ỏãng mữnh ra lm chng; vữ Nht sậm
bit duy tàn t cẩng, thnh ra h c c chc chn mất mai sỹnh vai ni gt ẽc vậi cỹc
nậc ẹu chàu.
Ta nn bit hi c Phan ni ày, Nht Bđn ă bt u cãng cuấc duy tàn ẽc mẩi
nỉm ri.
Xem vy, thữ ra ang lểc s phu nậc nh cn ang say m chữm m gia cỹi ngun
hc vn t chng h lu c chp, m c Phan ă hiu bit i khỹi v tữnh th thin h
nh th, àu phđi l ngẩi khãng thc thẩi ?
Cn càu hi th hai thữ c trđ lẩi rng : S th Bc ká v Nam ká khỹc nhau. Ngẩi

C vn ni vậi cỹc bn ng tàm rng : Phđi chi hi trậc m vua mữnh cềng bit thẩi
th, bit lo lng v vic duy tàn nh vua Minh tr nậc Nht Bđn kia; bn quan li mữnh
ng c n hứn khn nn quỹ, v li c mất s ãng ngẩi thc thẩi ch s nh hng
Nguyến Trẩng Tấ, c sc duy tàn bin phỹp, thữ lm gữ n ni mt nậc.
Nay nậc ă mt ri, ngẩi ta tr li tấi cho Nho giỹo, nhng c Phan ni khãng
phđi tấi Nho giỹo, m ti ni ta hc Nho giỹo khãng phđi ẩng. Nho giỹo gc nậc Tu,
m chnh nậc Tu cềng khn n, ta theo nậc Tu cềng m ui theo, l vữ mữnh v Tu
ch ãm rit ly Nho giỹo theo phỹi Chàu t, c chp, bđo th quỹ, thnh ra trữ tr m khãng
tin ha ẽc. ỏn lểc ngẩi Phỹp qua ly t n phỹ thnh kia lung tung, m s phu mữnh
cn cha tnh ngấ. Xem Nht Bđn kia, h cềng theo Nho giỹo ch gữ, nhng h ẽc lẽi
hn, vữ h bit cỹi hc thuyt Vng Dng Minh phđi tễy thẩi bin thng; cho nn n khi
tip xểc vậi Tày phng mất chểt, l h ấng lng tri b tri k m t cẩng tn ha ngay.
Bao nhiu triu ngẩi ch vữ hc sai v c chp h bi, ă tổ nho xung cđ ri, du mữnh c
c ch nàng dy, nhng ly sc àu m nàng cho ni.
Song le, c khãng chu thn phc ngẩi Phỹp, l vữ c ă chu ngẩi Phỹp v v lc m
thãi, ch khãng mun em thàn ra cho s thay nh i ch n lm ly ẽc mữnh, dễ bit
l c ch ngay cho mữnh cềng vy. C ch mun t cao t khit ly mữnh m thãi.

Th sao c li khi ngha.
ỏ li l mất vn khỹc.
Ta xem nh trn kia ă ni, c Phan tht l ngẩi c ch kin, v tàm tch ca c i
vậi thẩi cuấc by giẩ, tht l r rng lm, nhng sau c khi ngha l vữ c hai cậ.
Trậc l vữ c mng vua.
Sau l vữ c lng ngẩi.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 40/40
Cỹi gc luàn l dng nậc ca ta ngy xa c ba iu ct t : mất l vua, hai l thy,
ba l cha. Ba iu ct t y c nƠng nhơ trn dậi khỹc nhau : vua ri mậi n thy, thy
ri mậi n cha. Vua l mất bc ch i ch tãn, thay quyn Trẩi thng tr chểng sinh
muãn vt. ỏă bit c Trẩi tt phđi bit c vua. ỏi vậi vua, hế ai l ngẩi lm dàn, cềng

Tht th, khãng nhng vua bđo c khi ngha m thãi, tậi dàn cềng bđo c cu quc
na.
Lểc c truyn lnh cn vng ra, lm rung ấng lng ngẩi, cho nn ngha s bn
phng em quàn, em lng, em nhit huyt v theo rt nhiu. Nấi nhng ho kit
trong bn tnh Thanh, Ngh, Tnh, Bữnh, trậc kia tđn lc n nểp quanh trong nểi
rng xanh, khãng c ai thng hẽp, m cềng cha bit quy phc ai, thữ bày giẩ u d theo
cỹi ting gi ca c Phan m ra, nghe c ch huy, c cỹi th mnh nh cun nậc, nh
ma, lm cho lng ngẩi sãi ni. Lng ngẩi ang sp thim thip i, nay git mữnh tnh
dy. Cho n nhng hng gi nua yu ui, con tr, n b, khãng c sc lm gữ ẽc, th
m nghe ba ch tn Phan ỏữnh Phễng cềng sinh lng cđm ấng, xt thng, knh phc,
khn Trẩi vỹi Pht cho c ẽc mă ỹo thnh cãng. Cho n nhng bn ph ẩi nnh th,
ch bit mu cuấc giu sang vinh hin, cn sng cht mƠc ai, hế thy ai c bng yu nậc
thng loi, thữ bđo l ngu, di, sau dỹm em sc chàu chu ỹ voi, ly trng chi ỹ
m cht; nay thy c kổo cẩ khi ngha ln, gi bay tậi àu, ngẩi theo tậi , thữ cểng n

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 41/41
cềng phđi knh phc khen thm trong bng rng : Gii. y l ta cha k n nhng hng
giu c thu nay bp chơt tng ng, coi lận hn tnh mng, th m bày giẩ cềng rểt ruất ra
giểp c lm quàn lng. Li cn nhng k cễng inh h tt, xa nay khãng bit vua bit
nậc l gữ, bày giẩ nghe ni l c cỹch mnh cn vng, h cềng lƠn ngi noi nậc, giăi nng
dm sng, tữm n ni theo ph tỹ Xem nhng tữnh trng , thữ bit lng ngẩi tin
phc c l bao nhiu !
Bao giẩ cềng vy, nậc no cềng vy, nhng bc minh quàn, anh ch, ngha s, anh
hễng mun ẽc vic lận, trậc ht phđi d xổt lng ngẩi, ly lm mất th kh giậi
ct t. Hế ă c lng ngẩi quy thun ri, thữ lm gữ mậi c th lm ni. C Phan ỏữnh
Phễng, ă c lng ngẩi tin phc nh th, l ă cm mất th kh giậi mnh trong tay vy,
can chi chng lm ?
Ni tm li, vua bđo lm i, dàn bđo lm i, c gia, nu trỹi mng vua l ngẩi bt
trung, trỹi lng dàn l ngẩi vã dng. Mất ngẩi vn trng cỉn bđn quàn thn nh c,
khãng khi no chu lm ngẩi bt trung; mất ngẩi vn nƠng cỹi t tng quc gia nh c,

bao nhiu ẩng, sc mnh c khi cềng khãng git ngẩi ẽc. Quàn khỹng chin ca
ta lểc y, kh giậi chng qua ch nhiu gm giỹo, dễ c sểng n cềng l kiu cề xa, c
ỹnh thữ ly gữ m ỹnh. Th ỹnh cềng khãng c, tc l phc sn cỹi c thua na ri.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 42/42
Song le, chểng ta ng tng mất ngẩi c ch kh anh hễng nh c, khãng bit tậi
nhng ch àu. Cỹi c thua c bit trậc, c ă t bit sc mữnh cha c th ỹnh,
nhng m nhàn ẽc lểc lng ngẩi ang nã nc, nng nđy, thữ phđi chp ly m lm ngay.
Tc l gƠp ẽc c hấi thun tin khãng th b qua. Nu chẩ cho khi no d b ẽc cỹc
th, thữ lng ngẩi nguấi mt cn gữ, bi s th hi , phđi ng thẩi, chậ khãng phđi l ă
thẩi ẽc.
Nhng, c ly binh lc bng sểng hứn n xu nh vy, c ly cỹi c s bữnh bng nay
ày mai nh vy, m c gẽng go cm c ẽc vậi quàn Phỹp trong hai nỉm trẩi, ngha
l t cui nỉm 1885 n nỉm 1887, mậi thua chy ra Bc, bit cỹi sc chng chi ca c
cềng khỹ, nu khãng thữ ch trong my thỹng l tan tnh ngay.
ỏon trn kia ă ni rng : c Phan ra Bc, ct hiu triu ch s ngoi Bc, ni ln
lm thanh th cho mữnh. Hi , phong tro vỉn thàn ngoi Bc cềng lận lm, trn khp ra
hu ht cỹc tnh, th nht l my tnh Hđi Dng, Nam ỏnh, Bc Ninh, Sn Tày tnh
no cềng c mất vi ngẩi xng hễng. Nhng trong phn nhiu l giƠc c, hoƠc l ch ly
t thut d dàn, ch khãng ẽc my ngẩi lm ng n ra vic. Vđ li khãng hẽp sc vậi
nhau, cho nn sểng Phỹp cha tậi àu lin tan tậi , chng thnh ra mất th lc gữ ỹng
k. C Phan ra Bc thy tữnh th nh vy, ly lm chỹn nđn, bit rng vỉn thàn Bc h
khãng cho mữnh nng da ẽc, bứn giđ lm mất ãng tể ti nghứo kh Ngh ra,
ngi dy hc mất nh lm ruấng ti huyn Thch Tht tnh Sn Tày. C lng no nh ai,
bày giẩ khãng th hi ra ẽc.
Vữ lểc by giẩ, c tht bi m i, nhng quàn Phỹp vn tm nă rit lm, cho nn phđi
trn trỹnh v i tn h, thỹnh ra ngay n ch nh nuãi c ngi dy hc, c lĂ cềng khãng
bit trong nh mữnh c bc i anh hễng trể chàn. C Sn Tày, nhng vn thẩng c th
t giao thip vậi anh em vỉn thàn ht ỏãng Triu tnh Hđi Dng, hi l gc cỹch
mng ngoi Bc, cn c thanh th hn my ch khỹc. Song nhng th t giao thip nấi

Ngn thu mất tm cã su,
Non Hng nểi Ng mày u xa xa ?
Hiu trung l np nh ta,
Bit ly y khỹch oỹn m lm chi ?
Tit vui ai cềng vui vy,
M ta ring ni su bi mất mữnh ?
chng u ht, tãi ă ni vỉn chng h Phan cht phỹc hn nhin, ngh sao vit
th, khãng a bo chut Ăo gt gữ ; ta c xem bi thi khai bểt thữ bit.
Tuy l vỉn chng cht phỹc, tàm s cễng su lấ ra trn my vn thi, nhng m ngoi
ch ngãn t ngẩi ta vn nhn thy cha chan trỹng kh nhit trẩng i vậi quàn vng,
vậi gia quc.
GƠp phđi cđnh bun thữ bun, nhng cỹi ch cn vng cu quc nh ă kt tinh li
ri, khãng c mất sc mnh gữ ỹnh cho tan, p cho b ra ẽc na.
Ta nn bit vậi cỹi thàn th phiu lu vã vng nh Phan lểc ny, nu mất ngẩi khỹc
kổm sểt ngh lc can đm, tt phđi sinh ra chỹn nđn m nđn ch bin tàm. Ri, bng khãng
mai danh n tnh, cu ly s trong sch yn n sut ẩi thữ cềng tễy th theo thẩi, tữm
ẩng ra thể mu ly cãng danh s sđn cho sậng tm thàn, ch tấi gữ eo ui măi cỹi
gỹnh giang san nguy him trn vai cho mt ?
Song, vậi mất ngẩi c quyt tàm nhit huyt nh c, s bun ru, s tht vng ă
khãng thng ni ẽc ngẩi, li cn rứn ểc cho ngẩi ẽc gan thm cng, kh thm mnh.
Bi vy, c suy ngh nu khãng nhẩ ẽc lc lẽng vỉn thàn Bc h ni ln thanh ng vậi
nhau thữ thãi, ta li tr v qu nh, chn cề, gp nhp tn quàn, t hp cu tậng, ri li
ỹnh liu vo ra sinh t mất phen na n cht l cễng.
C bứn quyt k tr v H Tnh, thữ va c mt th ca Cao Thng gi ra ni r s
tữnh v mẩi c v gp. Tc khc c sa son ln ẩng nấi ngay ba . Hong Hoa Thỹm
xin i theo, nhng c cđn li m ni :
Nu nh ngi c ch lm vic lận, thữ ngay t Bc, khãng thiu gữ ch c th dng
v, miến l phđi bit i trẽng phu ẩi ch c ngi gữ nhng bậc chãng gai, c mất mc
bn gan st ỹ, n cht mậi thãi.
Ngẩi ta ni rng cỹch t nỉm sau, Hong Hoa Thỹm xng hễng Yn ỏ, ng u