10) Nểi V Quang Th l cuấc khỹng chin ca h Phan li phng phng ni ln nh la chỹy.
Cao Thng n rậc c v tm ng trn my trỹi nểi Trễng Kh, Tr Kh, thuấc
huyn Hng Kh. Nghe tin, tậng s cề li quy tp ãng đo. Cao Thng bm r cãng vic
t khi c i, ãng ta nh mu tnh khãi phc v ch to kh giậi ra th no. Li trữnh c
bc mt th ca ngẩi khỹch l nỉm trậc ă n mỹch tin cho ãng i cập ẽc sểng Phỹp
v lm kiu, ri trao cho ãng bc th ny trữnh c Phan lin khi c Bc tr v.
Nghe ni l mt th, c ly lm l, tng l cm nang diu k gữ ày; chng m ra
xem, khãng tn, khãng h, khãng thỹng khãng ngy, ch vn vơn c 14 ch vit tht rn ri,
l hai càu thi ca Vin Mai, thi s ẩi Thanh nậc Tu :
T c giang sn nhn bt c,
Bỹn quy danh s, bỹn anh hễng.
Ngha l : T trậc non sãng nhn chng ẽc; na vữ danh s, na anh hễng.
C xem ri ch cẩi nht v xp li ct i, khãng ni gữ ht. Ch tậng khãng ai hiu
ca ngẩi khỹch l kia mun ni gữ; ch cho l mất anh gn ni by hay khoe ch vy
thãi. HoƠc l ngẩi y mun khen c Phan, hoƠc l ng ni c kh tàm bn ch, nhng
cềng ch quanh qun trong rng nểi l cễng, khãng bậc ra xa ẽc àu, vữ thin mnh v
thẩi th ă lm mất chuyn d nhin mt ri.
Song ai cềng ch phng oỹn th thãi, cn thàm ca ngẩi kia ra sao khãng bit;
nht l th chung khãng chu ni ra danh tnh, cng l ká hn.
C tr v H Tnh, mậi bit r nguyn nhàn vua Hm Nghi b bt l do tn Trng
Quang Ngc bỹo Phỹp v bt ngi. Tc thẩi c im binh thàn hnh ln tậi t Mi bt tn
Ngc ra chổm u v khỹm xổt trong nh n, thy mất cày bđo kim ca vua Hm Nghi m
n ly trấm. Xa gn, ai nghe vic bỹo cu tuyt hn ny u ly lm hđ d vui lng, cho nn
ho kit hu danh tnh H Tnh nh Ngã Quđng, Nguyến Cp, Về Phỹt, v Thanh Ha
thữ Cm Bỹ Thậc u em quàn v theo c sai khin. Bấ h thm ãng, thanh th
vang dy.
Nhng nu bày giẩ khãng sp Ơt th no, m c quanh qun trong rng nểi, nay
yn thữ nểi ny, mai ấng li sang rng kia, rt li tt nhin cềng n tht bi nh trậc.

Hng th (huyn Hng Sn) Nguyến Huy Giao
Diến th (ph Diến Chàu) Trn Vinh
Anh th (ph Anh Sn) Nguyến Mu (ãng ny u Ph bđng v)
Nghi th (huyn Nghi Xuàn) Ngã Quđng
Lế th (lng Trung Lế, thuấc ph ỏc Th) Nguyến Cp
Cm th (huyn Cm Kh) Huánh Bỹ Xuyn
Thch th (huyn Thch H) Nguyến Thun
Ká th (huyn Ká Anh) Về Phỹt (ãng ny tuy u v c nhng hc vỉn cềng
hay ch)
L th (huyn L Thy) Nguyến B
Thanh th (tnh Thanh Ha) Cm Bỹ Thậc (ãng ny l tễ trng dàn Mỹn
thẽng du tnh Thanh, thẩng em mất th sđn vt rt qu bn tnh l ngc qu, dàng
np c Phan bỹn ly tin lm quàn lng kh giậi).
Dim th (lng Tữnh Dim) Cao ỏn (nểi ỏi Hm thuấc v trong quàn th ny).

Mi quàn th nh th, tễy theo a th quan h hn kổm m ng quàn nhiu hay t.
Quàn y tuy l bấ h ring ca mi ãng vỉn thàn v tậng k tn trn ày, nhng bày giẩ
u dậi quyn c Phan iu khin ch huy. C h lnh nht thit phđi mƠc mất sc binh
phc, v trang y nhau. Li mi quàn th phđi kổn trong quàn mữnh ra hoƠc hai chc hoƠc
ba chc tn kin tt, v ng i n nểi V Quang, gi l quàn tểc trc, phng khi c
vic quàn, truyn bỹo hiu lnh ra quàn th no, thữ sn c binh lnh ca quàn th y m
sai khin, vữ h ă thuấc ẩng li giao tip vậi bn tri, t nhin s i v mau lơ dế dng.
Phm nhng k lut trong quàn, chnh tay c Phan thđo ra rt l nghim minh, thi hnh
u cho cỹc quàn th.
Lểc ny quàn th no cềng c hoƠc t 100 cho n 500 quàn, cn i n V Quang,
thữ lểc no cềng c 500 quàn, ton l quàn tay sểng kiu mậi v luyn tp bn gii ht thđy.
C 20 tn thàn binh t s hu h luãn quanh mữnh c l i nguyn soỹi, hấ v v
truyn phỹt hiu lnh i cỹc n tri. Mất vin kin tậng ca c l Nguyến Mc l thng
tậng ấi quàn t s y, c Phan i àu cềng i theo tng bậc.
Cn vn lng thc, l mch mỹu ca ba quàn, c cềng sp Ơt d b cn thn lm.

luãn luãn.
Trn nểi V Quang, li c mất trẩng ch to sểng n m ngy. Cỹch thc ch to
cềng theo nh cỹch thc hi trậc Cao Thng ă lm, ngha l ch to sểng kiu Phỹp, cn
ti liu dễng ch to cềng mua ca dàn lng. Chnh c c thểc cho thẽ lm ngy m
khãng ngh, hế ch to ra ẽc bao nhiu, thữ phàn phỹt i mi quàn th mất t. Song vữ ti
liu mi ngy mất him hoi thiu thn, dàn lng khãng ly àu ẽc nhiu st h, ng cề
cung ng cho ngha quàn na, thnh ra vic ểc sểng Phỹp cềng b ngỉn tr v khãng
ch to ra ẽc bao nhiu. ỏă vy m ngha quàn hi ny li ãng thm nhiu, cho nn
khãng c sểng mậi dễng, phđi dễng cđ gm giỹo l kh giậi cề na. Cn thuc n,
thữ c Phan cho ngẩi tàm phểc mo him do nểi V Quang i ẩng tt trong nểi rng
qua Lứo ri sang Xim mua v, nhng cềng vữ ẩng xa him tr, mi ln i li nh th làu
lc ngy giẩ, thnh ra ểc n, bn phn l thuc ca ta ch ra, ch pha trấn vã c mất phn
thuc mua bn Xim thãi.
Tuy vy, ngha quàn lểc by giẩ ă c thanh th mnh v t chc hn hoi, khin cho
tậng s Phỹp ng thy, cềng phđi thm khen cỹi ti dễng binh ca c Phan. Vữ c sp Ơt
quàn lnh c c ngề, luyn tp tậng s c k lut, li n mi vic quàn lng, quàn giậi,
nht thit u d b c khuãn phổp t t. Nht l ãng i ểy Gosselin vit cun sỹch
Empire dớAnnam c on khen ngẽi ỏữnh nguyn Phan ỏữnh Phễng c ti kinh doanh
vic quàn, bit luyn tp s tt theo phổp Thỹi tày mất chng ni v Cao Thng trn kia,
tãi ă thut k ri.
Hữnh nh hi gia nỉm k su (1889), Tãn Tht Thuyt bn Tu c vit th sai
ngẩi em v a c Phan.
Lểc ny Tãn Tht Thuyt vn cn sng Quđng Tày, ch vữ nghe tin vua Hm Nghi ă
b bt ri, thnh ra ãng ta luãn bn Tu khãng v na. Bày giẩ c ngẩi trn sang Tu
em ht cãng cuấc t chc ngha quàn ca c Phan ni r vậi Thuyt nghe, Thuyt mng
lm, lin sai tn gia nhàn trung tn l Trn Th em mất bc th v nậc ln m tậi i n
V Quang din trữnh c Phan. Trong th, Thuyt khen ti ch ca c v phong c l

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 47/47
Bữnh trung tậng quàn. Cỹi c ch y t ra Thuyt coi mữnh nh cn lm t tậng, vn c

Phan gi ra bi thi sau ày :
Phit duyt ngã mãn tam th tậng,
Sn h c qun tch nin binh.
Nhàn tng bit cu t ng ch,
S ỹo thẩi gian qu i danh.
Lăo tậng thễy nhàn xng quc thậc,
Nho thn h sỹch th thanh bữnh.
Bi hi ngề d tàm thin l
Dao hậng vin tin tỹ nht minh. Phan ỏữnh Phễng ủ trang 48/48
C ngẩi dch ra th vỉn lc bỹt nh vy :
Ba ẩi khanh tậng nh ta,
ỏo binh nỉm trậc, sn h ci xa.
Ngẩi ng ch, ni tng t,
Trãng thẩi th nhng ring nh h mữnh.
Nh nho khãn chậc thanh bữnh,
Nh ti quc thậc ă nh c ai ?
Nỉm canh lng nhng bi hi,
Xa xa may cềng thu ngoi ca vin.

Ly l m oỹn, bi th ny tãi nghi l ca ãng Phan Trng Mu gi cho c Phan ỏữnh
Phễng mậi phđi. Nhng c nghe bao nhiu ngẩi truyn tng thữ bđo l ca c Phan ỏữnh
Phễng.
ỗng Phan Trng Mu lểc by giẩ ă tht bi, nhng cha ra mƠt u hng, hăy cn
trn trỹnh mất ni, nghe tin c Phan qut cẩng tỹi khi thữ ãng mng cho hng quc m
h thơn cho mữnh ãng, cho nn c xem t v khu kh trong bi thi, ỹng l l ãng Phan
Trng Mu than th vậi c Phan thữ phđi hn. Nht l càu cui cễng : Dao hậng vin tin
tỹ nht minh cng r rng lm. Nhng ngẩi ta căi li, ni rng iu thi cht phỹc t

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 49/49
Bi ãng V Khoa c nhn ming ngẩi tàm phểc em th, ni cho c Phan bit binh
lc ca Bđo hấ hễng cẩng ra th no, ct khuyn c ng chng li lm gữ vã ch, nn
chi c c càu ha vn dậi cht .
Xen vã càu chuyn, tãi mun em mất vi bi thi ra nh th, ch l chng t kh
phỹch tàm ch ca c Phan lểc no cềng cang cẩng quyt lit. Ta xem c kinh doanh cãng
cuấc khỹng th kia, tm lng st ỹ by t ra khu kh thi vỉn th n, bit c ãm
vng cỹi quyt tàm ă lm thữ c lm, c thua cềng mƠc, n cht mậi thãi, khãng c ai v
khãng sc no lm cho lui sẽ m b cỹi quyt tàm y ẽc.
Hung chi, giẩ ă c cỉn bđn him yu, c binh lc t nhiu, thữ du phđi thua cềng cn
làu, cht ẽc cềng cn kh.

Tht vy, quàn th v binh lc cng ngy cng mnh thm, vỉn thàn v s xa gn kổo
v quy phc vàng lẩi c tit ch rt nhiu.
C sai anh em Cao Thng, Cao Nu hot ấng pha ngoi, lo cãng vic trễ bin
binh lng v rứn tp ch bđo cỹc quàn th. Anh em h Cao i, gƠp binh lnh Bđo hấ sai i
tun tiếu àu, tc thẩi i chin giao phong , chng sẽ chng lui. Hai h Cao ă ỹnh
ẽc nhiu trn rt ká, n i lnh tp Bđo hấ bit ti can đm thin chin, hế nghe o
quàn no l o quàn Cao Thng, thữ h phđi dứ dƠt, khãng dỹm giao phong tỹo bo. Cao
Thng l ngẩi kiu dềng, ti v ngh, khổo dễng binh, m xut trn bao giẩ cềng dn
mữnh ra trậc s tt, chu xãng pha la n rt l hỉng hỹi, ai cềng phđi kinh l h tậng.
Cn c Phan thữ c ng yn trn nểi Vn Quang, by ngh c mu, hiu lnh cỹc
tậng.
Chnh ph Bđo hấ thy phong tro vỉn thàn ca h Phan gày nn trn lan to lận, bứn
sai cỹc ãng L Knh Hp, Phan Huy Quàn, Thỹi Vỉn Trung trậc sau n bđy ãng k chàn
nhau lm Tiếu ph s, hip vậi lnh tp v binh Phỹp i ỹnh giơp, nhng trđi my nỉm
bit bao tn kổm nhc nhn, vn khãng ỉn thua gữ.
C Phan c ting l mất ãng Sn trung t tậng. Nhàn s Thanh, Ngh, Tnh, Bữnh,
tƠng c cỹi huy hiu nh th.


ng binh rđi rỹc, k ra khãng ht.
Lểc ny ton ci Vit Nam ă vo trong tay Bđo hấ ri, cn d mất hai ni no cha
chu phc, nh mit Ngh Tnh, vic ỹnh giơp ch dễng lnh tp. Mất l vữ ỹnh phỹ nhng
ch ny khãng phđi nh h mất tnh thnh no; ỹnh giơp vỉn thàn, tt phđi lƠn sui trứo
ứo, ỉn ung cc kh, lnh Phỹp khãng th chu ẽc. Vđ li hi , Trung ká c dch tđ
phỹt ln; lnh Phỹp khãng phc thy th nng bc m cht n ba bn ngn ngẩi, cho nn
Bđo hấ khãng mun dễng tậi i binh l ngẩi ẹu tày i giơp vỉn thàn. Cn mất lĂ khỹc, l
hi ni ày cuấc Bđo hấ ă lp xong cđ ri, cỹc quan v khãng ẽc quyn sp Ơt vic chnh
tr trong x, chnh ph bn Phỹp phỹi qua mất v quan vỉn i ti l Paul Bert (1886) b
tr cãng vic cai tr, ãng khãng mun dễng n sc i binh, e lm nỹo ấng lng ngẩi
bn Phỹp thnh ra ch phỹi my v quan binh Phỹp lm u, em lnh tp ta i ỹnh giơp
vỉn thàn thãi.
S tht, nhẩ s hun luyn ca quan binh Phỹp, lnh tp Vit Nam i trn mc gii
lm. H thch c my mu lng in, mong ẽc gn m ai qun cãng, v lănh thng
phm hm bng lấc kia n, lm phen lnh tp Vit Nam vữ Bđo hấ m xung phong ất trn,
lp nn ẽc nhiu ká cãng t ra lm can đm. Cỹc v quan binh Phỹp cai quđn lnh tp,
u phđi ngẽi khen h v ly lm va lng. Nht l nhiu khi c vic lon lc giƠc cập gữ,
thẩng nhẩ c cãng trn ca lnh tp m giơp yn ẽc rt mau. Cỹi kt quđ y, tht bi
ngẩi Phỹp khổo tp rứn ă nh, m cềng vữ lnh tp thuấc ẩng t, chu thy th, v

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 51/51
li cềng c can đm na. Mất v lăo tậng Phỹp ă ni cãng bng nh vy : Sang chim
ẽc nậc Nam, l cãng lao ca lnh Phỹp, m giơp yn ẽc vỉn thàn trong x, l cãng lao
ca lnh tp.
Th l hi ngha quàn h Phan, ting ni ln cm c vậi binh Phỹp, nhng ká tht
l ỹnh nhau vậi lnh tp l anh em ng loi. Bi th c thẩng truyn lnh cho ba quàn
rng : Hế khi giao chin, c gƠp cđnh vn bt c d hăy bn git lnh tp, bi h l anh em
ng bo vậi mữnh.

C mất hãm, cỹc tậng em binh ra ngoi c vic ht cđ. Trong i n, ch duy cn c

bn trđ. Phc binh cng bn d. Vin Thiu ểy phđi hã quàn lui, vữ ch nghe hữnh nh ba b
bn pha u reo, t tung vang ấng, chậ khãng bit ngha binh nhiu hay t, ch bit l
ngha binh c phng b ri, nu tn ln na thữ nguy, thnh ra lnh thoỹi binh va truyn,
mnh ai ny chy thoỹt thàn xung nểi. Ngha binh trn cao ỹnh xung thp, cho nn t
ngẩi m thng th.
Lnh Bđo hấ chy xung va tậi chàn nểi, thữ gƠp toỹn ngha binh tip ng Kh Th
tậi ni. Cao Thng dn 200 quàn ngoi v, cềng va tậi ; cđ hai ấi lin hip nhau li
m ỹnh hỉng hỹi l thẩng. Lnh Bđo hấ b ỹnh dn mất lểc cđ trậc mƠt sau lng, ngă
nm ngn ngang; ká d phđi tữm ẩng o tu, b li sểng n v lng thc rt nhiu.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 52/52
C Phan trn nh nểi, g ching pht cẩ lm hiu lnh rểt binh v, mƠc cho lnh
tp kia chy, khãng mun rẽt theo.

Ngh s ẩng sỹng hãm y c tic khao thng tậng s. C Phan cho s thng ny l
do c mu ca Nguyến Mc, nn chi Nguyến Mc ẽc k lm u cãng.
Cao Thng ni chuyn ny : ti hãm trậc ãng ng quàn Dim Th (tc l nểi ỏi
Hm, do ngẩi em ruất l Cao Nu lm ch), cui canh mất i ng, va mậi chẽp mt thữ
mấng thy i n Vu Quang phỹt ha lận lm. ỗng git mữnh tnh dy, thy sao ruất gan
nng bc nh thiu, trong tr rt ly lm lo ngi, lin ỹnh thc Cao Nu dy, anh em bn
nhau, oỹn rng i n tt c vic nguy cp, ri tc thẩi ãng im binh i na m. ỏn
nểi V Quang cha sỹng thữ va gƠp toỹn Bđo hấ trn nểi chy xung, ãng chn ẩng
m ỹnh.

Chiu li, liu chng quàn Bđo hấ khãng tr li na, c Phan xung chàn nểi xem xổt
ch chin trẩng ban mai, v sai ngha binh lẽm xỹc ca nhng lnh tp v hai vin cai
Phỹp m chãn vễi t t. Trong cn c v ấng mi cđm hoi, c lm my bi thi sau ày,
k nim mất trn mữnh thng l may :
Ti phỹi binh hnh ht ph lai,
D tàm v nh chnh bi hi.

á∆n nÂi b≈n khe ch∆t bfi thµy.
Tr·ng Ω‹ ai Ái ! n≈n sËm liŒu,
Ch∆t r„i c‹ h‚i cÒng ra ch∑y.

Phan á÷nh PhÔng ñ trang 54/54
12) Mất ngẩi n b Lểc by giẩ, mi ngy no c phin chẽ Trng (l chẽ gia tnh Ngh), ngẩi ta thy
mất chic thuyn con ca mất ngẩi n b v mất a con trai nh, t àu khãng bit, ch
than ln chẽ bỹn.
Ngẩi n b ny, tm thậc nh thp, da ngỉm ngỉm en, nhng khãng vữ th m
che mt hn cỹi v sỹng lỹng hng ho. Cỹi v y hữnh nh l b nhiu ma nng gi bi
lm mẩ i, chậ nguyn trậc hn l ơp lm. Trc ấ 27 hay 28 tui, nổt mƠt coi rn ri, m
lểc no cềng c v bun ru. ỏãi lểc khãng ngẩ, ngẩi ta trãng thy chau my li, thữ bit l
ngẩi ny chc c vic c ut gữ trong tàm hn nhiu lm. Cn a tr thữ mậi c 7 tui coi
nghấ nghnh lanh lơ, ai thy cềng on chc l con nh th ny th kia, khãng phđi ngẩi
thẩng.
Ngẩi y l ai ? ỏa tr y l th no ? àu ? Tuyt nhin khãng c ai bit, vữ ngẩi
y khãng ni gc tch v tàm s mữnh vậi ai, nhng m nhng bn mua bỹn quen thuấc
trong chẽ ch gi l cã Tỹm, thnh ra ai cềng bit tn cã l th m thãi ; vđ li thy cã
chuyn v ngh bỹn than, thữ h oỹn chng cã hn l ngẩi mit rng nểi. H oỹn
chng vy, no ă chc l phđi cha ?
Cã Tỹm bỹn than c tnh rt im m, t ni t cẩi, ch ngi lm lm sut ngy,
thnh thođng chi gin hãn ht a tr. Duy lểc no c khỹch n hi mua than, thữ ngẩi ta
mậi thy cã ẽc nguyn cđ mƠt, khãng thữ sut ngy cã ngi cểi mƠt xung, hữnh nh c
dỹng ngh nghẽi nhng vic gữ kh khỉn lm. Nhng ngẩi ngi bỹn hng bn cnh, cđ
mất phin chẽ thẩng ch ni chuyn ẽc vậi cã mất ãi càu, cho nn ai cềng cho l ngẩi
kiu ngo. Nhng tậi khi no cã hi ai mất iu gữ, thữ li t ra ngẩi ht sc t tn, mm
mng, lẩi ni ngon ngt, ting ni dế a, thnh ra nhng ngẩi bit cã, ai cềng em lng