Tích cực hóa hoạt động
nhận thức của học sinh trong
dạy học vật lý
Hoạt động là một khái niệm triết học, đó là một trong những phạm trù
quan trọng của tâm lý học, hoạt động được xem như là sự đáp ứng của chủ
thể trước tác động của những tác động bên ngoài. Tích cực là một nét của
tính cách, được thể hiện qua hành động, thái độ hăng hái của chủ thể, khi
thực hiện công việc một cách khoa học, nhằm đạt được mục đích cuối cùng
và qua đó, bản thân chủ thể có một bước chuyển mình.
A.MỞ ĐẦU Hoạtđộng làmột khái niệmtriết học, đó là mộttrong những
phạm trùquan trọngcủa tâm lý học, hoạt động đượcxem như là sự đáp ứng của
chủ thể trước tác động của những tácđộng bên ngoài. Tích cực làmột nét của tính
cách, đượcthể hiện quahành động, thái độ hăng hái của chủ thể, khi thựchiện
công việc một cáchkhoa học,nhằm đạtđược mục đích cuốicùng vàqua đó, bản
thân chủ thể cómột bướcchuyển mình.
Tích cực hoá hoạt động học tập là sự phát triển ở mức độ cao hơn trong t
ư
duy, đòi hỏi một quá trình hoạt động "bên trong" hết sức căng thẳng với một ngh
ị
lực cao của bản thân, nhằm đạt được mục đích là giải quyết vấn đề cụ thể nêu
ra.
Tính tíchcực trong hoạt động nhận thức củahọc sinh thể hiện ở những hoạtđộ
ng
trí tuệ là tập trung suy nghĩ để trả lờicâu hỏinêu ra, kiên trìtìm cho được lời giả
i
haycủamộtbàitoánkhócũng như hoạtđộngchântaylàsaysưalắpráptiến hà
nh
thí nghiệm. Trong học tập hai hình thức biểu hiện này thường đi kèm nhau tuy c
ó
lúc biểu hiện riênglẻ.
Đối với bộ môn vật lý, việc tích cực hoá hoạt động nhận thức của học

trên. Bên cạnh đó phải có phương pháp suy luận, có khả năng tư duy trừu tượ
ng,
tư duylogic,tư duysáng tạo.
2. Những hành động chính của hoạt động nhận thức vật lí
Hoạt độngnhậnthức thứcvật lý là kháphức tạp. Tuy nhiêncóthể kể đếncá
c
hành động chính của hoạt động nhận thứcvật lý sau:
– Quan sáthiệntượngtự nhiên,nhậnbiếtđặctínhbênngoàicủasự vật, hiệ
n
tượng.
– Tác động vào tự nhiên, làm bộc lộ những mối quan hệ, những thuộc tí
nh
của sự vật, hiện tượng. Xác định mốiquan hệ nhân quả giữa các hiện tượng.
– Xác địnhmối quanhệ hàm số giữa các đại lượng.
– Xây dựng những giả thiết hay mô hình để lý giải nguyên nhân của hiệ
n
tượng quansát được.Từ giả thiết, mô hìnhsuy ra nhữnghệ quả.
– Xây dựngcác phươngán thí nghiệm để kiểm tra các hệ quả.
– Đánh giákết quả thu được từ thí nghiệm.
– Khái quát hóa kết quả, rút ra tính chất, quy luật hình thành các khái niệ
m,
định luậtvà thuyết vật lý.
– Vận dụng kiến thức khái quát vào thực tiễn.
II. TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH
1. Tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh
Tính tích cực trong hoạt động nhận thức của họcsinh là một hiện tượng s
ư
phạm biểu hiện ở sự cố gắng hết sức cao về nhiều mặt trong hoạt động nhận thứ
c
của trẻ nói chung. Tính tích cực hoạt động học tập là sự phát triển ở mức độ

mới nhận từ các nguồn kiến thức khác nhau có thể vượt rangoài phạm vi bài họ
c,
môn học.
Tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh phổ thông có th
ể
phân biệt theo 3 cấp độ sau:
* Sao chép, bắt chước: Kinh nghiệm hoạt động bản thân học sinh được tí
ch
luỹ dầnthôngqua việc tíchcực bắtchướchoạtđộngcủa giáoviênvà bạnbè.
Trong
hoạt động bắt chướccũng cósự gắng sức củathầnkinhvà cơ bắp.
* Tìm tòi, thựchiện: Họcsinh tìmcách độclậpsuy nghĩ để giảiquyết các bà
i
tậpnêu ra,mòmẫmnhững cách giải khác nhau vàtừ đó tìm ra lờigiảihợp lýnhấ
t
cho vấn đề nêu ra.
* Sáng tạo: Học sinh nghĩ ra cách giải mới, độc đáo, hoặc cấu tạo những bà
i
tậpmới cũngnhư cố gắngtự lắpđặtnhững thínghiệmđể chứng minh chobàihọ
c.
Lẽ đươngnhiênlàmứcđộ sángtạo củahọc sinh có hạnnhưng đó làmầm móng
để
phát triển tính sáng tạo về sau.
2. Những đặc trưng của tích cực hoá hoạt động nhận thức
Tíchcực hóa hoạtđộng nhận thức tronghọctập của học sinh thựcchất làtậ
p
hợp các hoạt động nhằm chuyển biến vị trí từ học bị động sang chủ động, tự bả
n
thân đi tìm kiếmtri thức để nâng cao hiệu quả học tập.
Đặc trưng cơ bản của tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh

Khi nói tới phương pháp tích cực, thực tế là nói tới một nhóm các phươ
ng
pháp dạy học theohướng phát huy tính tích cực của học sinh.
Cơ sở của phương pháp luận là lý luận, trong quá trình dạy học cần kí
ch
thích sự hứng thú trong học tập cho học sinh, cần phát huy tính tích cực, tính t
ự
lực sáng tạo trong học tập của học sinh. Để làm điều đó đòi hỏi người thầy giá
o
phải lựa chọn, tìm tòi những phương pháp dạy học phù hợp với nội dung bài họ
c,
đặc điểm của đối tượng, điều kiện vật chất, và đây là một hoạt động sáng tạo củ
a
ngườithầy tronghoạtđộng dạy.Phươngphápdạyhọctheo hướngtíchcực cần th
ể
hiện đượcsự phảnánhquá trình hoạtđộngnhậnthức củahọcsinhnhằmđạtđượ
c
mục đích đã đề ra trong đó giáo viên tổ chức cho học sinh hoạt động theo hướ
ng
tích cực, giúphọc sinh tự giác tiếpnhận kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo nhằm đạt đượ
c
mục đích đề ra với kết quả cao.
2. Những đặc trưng của phương pháp dạy học theo hướng tích cực
Phương pháp dạy học theo hướng tích cực có những điểm mạnh riêng củ
a
nó mà các phương pháp khác không thể có được đó là học sinh lĩnh hội kiến thứ
c
bằng chính sự hoạt động tích cựcvà cao độ của bản thân, tự họ chủ động sáng tạ
o
nên các vấn đề, các tình huống để nghiên cứu Phương pháp dạy học theo hướ

sinh để thông qua hoạt động đó mà học sinh lĩnh hộiđược nềnvăn hoá xã hội, tạ
o
ra sự phát triển những phẩm chất, tâm lý và hình thành nhân cách cho chính bả
n
thân. Muốn tổ chức, hướng dẫn tốt hoạt động học tập vật lý của học sinh mà thự
c
chất là hoạt động nhận thức vật lý, người giáo viên cần nắm vững quy luật
chung
nhất của quá trình nhận thức khoa học, lôgic hình thành các kiến thức vật lý
,
những hành động thường gặp trong quá trình nhận thức vật lý, những phươ
ng
phápnhậnthứcvậtlýphổ biếnđể hoạchđịnh những hànhđộng, thaotác cần thiế
t
củahọc sinh trongquá trìnhchiếmlĩnhmộtkiếnthứchaymộtkỹ năngxác địnhv
à
cuối cùng là nắm được những biện pháp để động viên khuyến khích học sinh tí
ch
cực, tự lực thực hiệncác hành độngđó, đánhgiá kết quả hành động.
2.3 Dạy học chú trọng đến việc rèn luyện phương pháp tự học, tư nghiê
n
cứu
Muốn phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học thì cần
xem
việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một phương tiệ
n
nâng cao hiệuquả dạy học màphảixem đó làmột mục tiêu dạy học. Trong mộtx
ã
hộihiện đại đang biến đổi nhanh vớisự bùng nổ thông tin,khoa học và công ngh
ệ

Để tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh, ngoài việc tạo ra khô
ng
khí học tập tốt, về mặt phươngpháp dạyhọc, cần thực hiện tốt các vấn đề sau:
3.1 Trong quá trình dạy học cần phối hợp tốt các phương pháp dạy họ
c
theo hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức
Trong thực tiễn, có nhiều phương pháp dạy học khác nhau như phươ
ng
pháp dạy học, phương pháp trực quan, phương pháp thí nghiệm biểu diễn
Trong quá trình dạy học để cần kích thích được sự hứng thú trong học tậ
p
của học sinh, pháthuy tính tíchcực,tính tự lực sángtạotronghọc tậpcủahọc
sinh,
đòi hỏi người giáo viên phải lựa chọn, tìm tòi những phương pháp dạy học ph
ù
hợpvớinộidung bàihọc,đặc điểmcủađốitượng,điều kiện vậtchất,vàđâylàmộ
t
hoạt động sáng tạocủa giáoviên trong hoạt động dạy.
Các phương pháp dạy học mà giáo viên đã lựa chọn phối hợp cùng vớ
i
nhữngbiện phápthích hợptrongtừngbàihọclà điềuquantrọngtrong việcduy tr
ì
hứng thú, tích cực thường xuyên của học sinh trong giờ học. Như vậy, sự lựachọ
n
và phốihợpcácphương phápdạy học trong từng bài,từng chươnglà vấn đề
quan
trọng cần xem xét đến những đặc trưng cơ bản của từng phương pháp dạy học
để
pháthuyvai tròtíchcựccủa học sinh. Bêncạnhđó cần quan tâmđến kiếnthức,k
ỹ

chuẩn bị cho học sinh tham quan thực tế. Do được tận mắt quan sát sự vận độ
ng
của các hiện tượng, tự tay tiến hành lắp ráp, đo đạt các thí nghiệm nên các em
đã
quen dầnvới các dụngcụ trongđời sống.
Trong dạy họccũngnhư trong nghiên cứu khoa học, thí nghiệm vật lýcótá
c
dụng rất lớn trong việc tích cực hoá hoạt động nhận thức. Thí nghiệm vật lý, vớ
i
tính chất là một phương pháp dạy học vật lý, thí nghiệm vật lý được thực hiện
ở
trường phổ thông bằng những biện pháp khác nhau. Giáo viên trình bày th
í
nghiệm nhằm đề xuất vấn đề nghiên cứu để vào bài mới, khảo sát hay minh ho
ạ
mộtđịnh luật,mộtquy tắc vậtlý nào đó. Họcsinhtự tay làm các thínghiệmđể tì
m
hiểu hiệntượng, dụngcụ thiếtbị, đào sâu,ôn tập, củngcố kiến thứcđã học.
3.3 Từng bước đổi mới phương thức kiểm tra, đánh giá kết quả học tậ
p
của học sinh cũng là môt biện pháp đẩy mạnh việc tích cực hóa hoạt độ
ng
nhận thức của học sinh
Có nhiềucáchđể tiếnhànhkiểm tra,đánhgiánhưng phảilàmsaođể kết qu
ả
học tập của học sinh thể hiện rõ tính toàn diện, thống nhất, hệ thống và khoa họ
c.
Kiểmtra, đánhgiá cómột ýnghĩa xã hội tolớn,nógắnvớinghề nghiệp,lươngtâ
m,
ý chí, tình cảm, tư cách đạo đức và uy tín của người giáo viên. Việc kiểm tra đá