Những vấn đề lý luận của việc thành lập
tài phán hiến pháp ở Việt Nam

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã nêu vấn đề xây dựng tài phán
hiến pháp ở Việt Nam. Tháng 9/2007, ủy ban Thường vụ Quốc hội đã chính thức
kiến nghị về việc xây dựng cơ chế bảo vệ hiến pháp[1]. Mặc dù Quốc hội chưa
thông qua vấn đề này, nhưng có thể nói, việc thành lập tòa hiến pháp hay một thiết
chế tương tự ở Việt Nam (gọi chung là tài phán hiến pháp) có thể được tiến hành
trong một tương lai rất gần. Do vậy, việc nghiên cứu lý luận, chuẩn bị điều kiện
cho sự ra đời thiết chế tài phán hiến pháp hiện nay là rất cần thiết.
Trên thế giới, Hoa Kỳ là quốc gia duy nhất đã có cơ chế tài phán hiến pháp ngay
từ khi có bản hiến pháp đầu tiên của mình; các nước phát triển còn lại thường xây
dựng tài phán hiến pháp sau bản hiến pháp đầu tiên của mình từ mười lăm đến
chín mươi năm; thậm chí Hàn Quốc đã xây dựng lại tài phán hiến pháp lần thứ hai,
bởi lần thứ nhất không thành. Sở dĩ có hiện tượng này vì tài phán hiến pháp là một
vấn đề lý luận phức tạp. Từ thực tiễn này, chúng tôi xin giới thiệu kinh nghiệm
của một số nước trên thế giới và những vấn đề lý luận cần phải làm rõ khi xây
dựng tài phán hiến pháp ở Việt Nam.
1. Phân biệt bảo hiến và phòng hiến
Tài phán hiến pháp, cũng tương tự như tất cả các hoạt động được xem là tài phán
khác, đều hướng tới xét xử các hành vi mà nguyên đơn cho là đã vi phạm pháp
luật, chứ không hướng tới phòng ngừa việc vi phạm pháp luật xảy ra.
Điều này cần phân biệt với hoạt động phòng hiến, mà điển hình là hoạt động xem
xét tính hợp hiến của một dự luật của Hội đồng Hiến pháp Cộng hòa Pháp
(Conseil Constitutionel) trước khi nghị viện Pháp chuyển sang Tổng thống công
bố. Sở dĩ đây không được xem là tài phán hiến pháp hay bảo hiến, vì trước khi
Tổng thống Pháp công bố, thủ tục ban hành luật vẫn chưa hoàn thành, văn bản đó
vẫn chưa được xem là luật, cho nên nếu nội dung của nó trái với hiến pháp thì
cũng không khác hơn một bản dự thảo luật có nội dung trái hiến pháp; hành vi vi
phạm hiến pháp đã có dấu hiệu nhưng vẫn chưa đủ yếu tố cấu thành.
Thế nhưng, không hiểu vì lý do gì, một số giáo sư luật so sánh của Pháp, Tây Ban

vệ cả những người đã chết hay không? Qua thực tiễn tài phán hiến pháp của các
nước trên thế giới thì quyền cơ bản sẽ chấm dứt sau khi chết, ngoại trừ một loại
quyền: quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm.
3. Phạm vi giải thích hiến pháp của cơ quan tài phán hiến pháp
Khoảng thời gian trước khi tài phán hiến pháp được xác lập ở một quốc gia, trên
các diễn đàn luật học của nhiều quốc gia thường xuất hiện các cuộc bút chiến và
phái chống việc thành lập tài phán hiến pháp thường đưa ra một số luận điểm liên
quan phạm vi giải thích hiến pháp của cơ quan tài phán hiến pháp, yêu cầu những
người ủng hộ tài phán hiến pháp giải thích. Có thể kể ra một vài luận điểm sau:
Khi có điểm thiếu rõ ràng trong hiến pháp, cơ quan tài phán hiến pháp không còn
cách nào khác phải tự mình đưa ra giải thích hiến pháp. Như vậy có phải cơ quan
tài phánhiến pháp đã làm công việc lập hiến bổ sung, hay nói cách khác là được
trao quyền lập hiến, quyền mà chính nghị viện cũng không được trao?
Nếu cơ quan tài phán hiến pháp có quyền bác bỏ luật của nghị viện, sắc lệnh,
quyết định của bộ trưởng với lý do vi hiến, vậy, cái gì là khoảng thẩm quyền riêng
của nghị viện và các bộ trưởng không thuộc phạm vi tài phán hiến pháp? Cũng
theo khuynh hướng này, những người chống tài phán hiến pháp còn cho rằng,
thành lập tài phán hiến pháp sẽ dẫn đến hình thành chính phủ của các ông tòa thay
cho chế độ cộng hòa đại nghị, thậm chí vài chính trị gia cánh hữu Hoa Kỳ trong
thời gian diễn ra xung đột giữa Tổng thống Rooselvelt và Tòa án tối cao liên bang
Hoa Kỳ liên quan đến chính sách New Deal, còn cho rằng chúng ta đang sống
trong chế độ độc tài của các thẩm phán
Tất cả những luận điểm này cần được giải thích thấu đáo, để xóa tan những nghi
ngờ đối với tài phán hiến pháp.
4. Cơ cấu, tổ chức, thẩm quyền của của cơ quan tài phán hiến pháp
Dưới các tên gọi khác nhau, nhưng hầu hết các cơ quan tài phán hiến pháp trên thế
giới được tổ chức theo một trong hai mô hình: mô hình Áo, Đức (chiếm tới trên
80%) và mô hình Hoa Kỳ.
Hai mô hình này khác nhau ở một số điểm sau:
a) Căn cứ khởi kiện: mô hình Hoa Kỳ chỉ chấp nhận nguyên cớ từ một vụ việc cụ

tài phán hiến pháp mang tính chất phi tập trung như mô hình Hoa Kỳ, nơi việc
xem xét và quyết định tính hợp hiến của hành vi trong vụ án được giao cho tất cả
các tòa án các cấp của liên bang; hay mang tính chất tập trung như mô hình Đức,
nơi việc kết luận về tính hợp hiến của một hành vi của cơ quan nhà nước chỉ do
một tòa án duy nhất ở trung ương thực hiện. Nhưng trên thực tế, sự khác nhau này
không lớn, vì hầu hết các vụ án hiến pháp ở Hoa Kỳ, cuối cùng rồi cũng tìm
đường đi đến Tòa án tối cao liên bang.
Hoạt động tài phán mạnh mẽ nhất, thành công nhất là mô hình Hoa Kỳ. Nhưng
khả năng xuất khẩu của mô hình này lại rất yếu. Vậy, những điều kiện văn hóa,
chính trị, kinh tế nào là cần thiết để cho mô hình này có thể hoạt động thành công?
Có thể xây dựng những điều kiện đó ở Việt Nam hay không?
Mô hình Áo - Đức gọn nhẹ, kinh tế, hiệu quả, nhưng hơi ôm đồm, dễ dẫn đến tình
trạng quá tải như Tòa án hiến pháp Đức hiện nay.
Cùng áp dụng mô hình Áo - Đức trong bối cảnh văn hóa Á đông, có hệ thống
chính trị, điều kiện kinh tế tương đối giống nhau, nhưng điều gì đã khiến cho Tòa
án hiến pháp Thái Lan rất thành công trong thời gian ngắn, còn tài phán hiến pháp
Hàn Quốc phải thành lập lần thứ hai mới thành công?
Tùy bối cảnh chính trị mà các quốc gia trao cho cơ quan tài phán hiến pháp phạm
vi thẩm quyền khác nhau. Nhưng việc trao này thường theo hai cách. Cách thứ
nhất, trực tiếp và duy nhất quy định mang tính nguyên tắc, từ đó cơ quan tài phán
hiến pháp, dần dần xác lập phạm vi thẩm quyền qua các án lệ (mô hình Hoa Kỳ).
Theo cách này, thủ tục tố tụng của tất cả các vụ án hiến pháp đều giống nhau.
Cách thứ hai, hiến pháp trực tiếp quy định mang tính nguyên tắc, và dùng một đạo
luật quy định danh mục chi tiết các vấn đề thuộc thẩm quyền của cơ quan tài phán
hiến pháp (mô hình Đức). Và ở đây, tùy từng nhóm loại việc mà có thủ tục tố tụng
khác nhau. Vậy, cách thức nào là phù hợp với bối cảnh chính trị, trình độ thẩm
phán của Việt Nam?
5. Tuyển chọn và nhiệm kỳ của thẩm phán
Ngoài vấn đề cơ cấu tổ chức thì vấn đề tuyển chọn thẩm phán sẽ ảnh hưởng rất lớn
đến tính độc lập của cơ quan tài phán hiến pháp.

pháp nữa, mục đích xây dựng tài phán hiến pháp không thành. Ngược lại, cơ quan
tài phán hiến pháp mà có thẩm quyền này, nó sẽ xung đột với nguyên tắc quyền
lực nhà nước là thống nhất ở Điều 2 Hiến pháp hiện hành, trực tiếp mâu thuẫn với
quy định Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất ở Điều 83. Và, nếu
chúng ta sửa đổi hai điều khoản này thì có bị xem là chệch định hướng xã hội chủ
nghĩa hay không?
Thứ hai, theo cách hiểu truyền thống, pháp luật chỉ là một hình thức thể hiện ý chí
của giai cấp thống trị, còn tòa án là công cụ bạo lực của giai cấp này đối với giai
cấp khác, và cuộc đấu tranh giai cấp ở Việt Nam vẫn đang diễn ra ở hình thức mới,
cấp độ mới. Nếu vẫn giữ nguyên cách hiểu này, thì tài phán hiến pháp ở Việt Nam
không có trách nhiệm bảo vệ quyền cơ bản của những người bị xếp vào giai cấp bị
trị, thậm chí là phải đấu tranh với họ, loại bỏ họ. Còn đối với giai cấp thống trị, họ
đã nắm giữ quyền lực nhà nước trong tay, nên việc quyền cơ bản của họ bị vi
phạm bởi các cơ quan nhà nước là không đặt ra và tài phán hiến pháp cũng không
cần thiết đối với họ. Kết quả là tài phán hiến pháp hoàn toàn không cần thiết cho
bất cứ ai ở Việt Nam.
Hơn nữa, nếu pháp luật đơn thuần chỉ là ý chí của giai cấp thống trị được đề lên
thành luật, hiến pháp hay luật của Quốc hội đều là ý chí của giai cấp thống trị, thì
ý chí trong một đạo luật mới ban hành mâu thuẫn với ý chí của cùng một chủ thể
trong hiến pháp được ban hành trước đó, sẽ ít nhiều tương tự như một người lập
hai di chúc có nội dung mâu thuẫn nhau, di chúc được lập sau sẽ có hiệu lực. Nếu
không chỉ ra được sự khác nhau căn bản giữa hai hiện tượng này, sự thành lập tài
phán hiến pháp cũng hoàn toàn không cần thiết.
Trên đây là những vấn đề lý luận mà chúng tôi muốn chia sẻ, có cái chúng tôi đã
lý giải được, có cái chúng tôi chỉ nêu vấn đề từ kinh nghiệm của các quốc gia
khác.
Việc các luật gia cùng nhau thảo luậnV, lý giải các vấn đề lý luận nêu trên sẽ góp
phần giúp Việt Nam lựa chọn mô hình tài phán hiến pháp phù hợp nhất, thời điểm
chín muồi để thành lập cơ quan tài phán hiến pháp.
[1]Theo ngày 29/9/2007.

không còn dòng điện sinh học trong não.
Để giải tỏa những nghi vấn này, phái ủng hộ tài phán hiến pháp đã nêu ra các
phương pháp giải thích pháp luật khác nhau, phân tích sự khác nhau giữa giải
thích hiến pháp và giải thích một đạo luật thông thường. Qua cuộc tranh luận đó,
phương pháp giải thích, giới hạn cho phép của việc giải thích của cơ quan tài
phán hiến pháp được cả hai bên góp phần làm rõ. Chúng tôi xin tóm lược diễn
biến cuộc tranh luận trên vào một dịp khác.