lại so với những loài sống đến hàng nghìn
năm như con rùa hay cây “xuân” thì ông
Bành Tổ lại là người chết yểu. Nói về sở
thích ăn ở thì loài người ăn thịt dê thịt bò
thịt lợn lấy đó làm ngon, nhưng loài hươu
nai lại cho ngon là lá cây lá cỏ. Loài người
ở trong chỗ ẩm thấp thì không chịu nổi trong
khi con lươn lại lấy chỗ ẩm thấp làm chỗ ở
lý tưởng của mình. Loài người phải sống
trên cây thì run trong khi con khỉ coi chỗ ở
trên cây là nơi tốt nhất. Nói về đẹp xấu thì
loài người khen Mao Tường, Lệ Cơ là tuyệt
đẹp trong khi hươu nai nhìn thấy họ lại chạy
xa, chim chóc nhìn thấy họ đều bay mất.
Tiếp thu quan điểm “vận động” của Lão Tử,
Trang Tử cũng xem xét sự vật ở mặt biến
thiên và chỉ ra giữa thời này và thời khác,
tiêu chí về tốt xấu, thật giả không còn đồng
nhất. Nàng Lệ Cơ vừa phải xa cha mẹ về
nhà chồng thì khóc sướt mướt song đến khi
về với vua Hiến Công nước Tấn, được nếm
cao lương mỹ vị lại thấy chuyện khóc lóc
ngày trước là sai lầm. Bầy khỉ của một ông
già lần đầu cho ăn “sáng bốn chiều ba” thì
kêu gào, lần sau cho ăn “sáng ba chiều
bốn” thì vui thích. Trang Tử còn nhận thấy ý
nghĩa tương đối của vạn vật đặt trong
những không gian khác biệt nhau. Con chim
bằng to lớn ở biển Bắc bay lên chín vạn
dặm rồi băng mình về biển Nam, cảm thấy
trời xanh là rộng lớn, nhưng con chim cút ở

vế - vế “ác” vế “xấu” để bảo tồn một vế - vế
“thiện” vế “hay”. Ông nói: “Dựa vào chỗ lớn
để nói rằng lớn thì không vật nào là không
lớn, dựa vào chỗ nhỏ để nói rằng nhỏ thì
không vật nào là không nhỏ” (Nhân kỳ sở
đại nhi đại chi tắc vạn vật mạc bất đại,
nhân kỳ sở tiểu nhi tiểu chi tắc vạn vật
mạc bất tiểu 因 其 所 大 而 大 之 則 萬 物
莫 不 大 。因 其 所 小 而 小 之 則 萬 物 莫
不 小); “Dựa vào chỗ hữu dụng để nói rằng
hữu dụng thì không vật nào là không hữu
dụng, dựa vào chỗ vô dụng để nói rằng vô
dụng thì không vật nào là không vô dụng”
(Nhân kỳ sở hữu nhi hữu chi tắc vạn vật
mạc hữu, nhân kỳ sở vô nhi vô chi tắc vạn
vật mạc vô 因 其 所 有 而 有 之 則 萬 物 莫
有 。因 其 所 無 而 無 之 則 萬 物 莫 無);
“Dựa vào chỗ phải mà nói rằng phải thì
không vật nào là không phải, dựa vào chỗ
trái mà nói rằng trái thì không vật nào là
không trái” (Nhân kỳ sở nhiên nhi nhiên chi
tắc vạn vật mạc bất nhiên, nhân kỳ sở phi
nhi phi chi tắc vạn vật mạc bất phi 因 其 所
然 而 然 之 則 萬 物 莫 不 然 。因 其 所 非
而 非 之 則 萬 物 莫 不 非) [2] .
Nếu chỉ luận giải trên câu chữ, ta có thể
ngờ tư tưởng Trang Tử đã có chiều mấp
mé ranh giới một dạng phát ngôn hoài nghi
chủ nghĩa trộn lẫn với tương đối chủ nghĩa.
Tuy nhiên, F. Julien nghiền ngẫm kỹ văn

thánh nhân hòa chi dĩ thị phi nhi hưu hồ
thiên quân, thị chi vị lưỡng hành 是 以 聖
人 和 之 以 是 非 而 庥 乎 天 均 。是 之 謂
兩 行) [6] . Rốt cuộc “thị-phi” cũng không
nhất thiết là một.
4.
Với sự xuất hiện học phái Lão học của
Lão Tử và Trang Tử và với sự du nhập
Phật giáo từ Ấn Độ sang Trung Hoa, bộ mặt
tư tưởng phương Đông mất đi màu sắc đơn
điệu, một chiều vốn có, trở nên đa dạng,