TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(32).2009
1
CƠ SỞ LÝ LUẬN DỊCH THÀNH NGỮ TIẾNG NGA SANG TIẾNG VIỆT
THEORETICAL BASES FOR TRANSLATING IDIOMS FROM
RUSSIAN INTO VIETNAMESE

Dương Quốc Cường
Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT
Dịch thành ngữ luôn luôn là vấn đề hóc búa bởi nó đòi hỏi người dịch không chỉ biết rõ
văn hoá ngôn ngữ nguồn mà cả văn hoá ngôn ngữ đích. Chính vì vậy việc nắm vững cơ sở lý
luận về dịch thành ngữ có ý nghĩa vô cùng quan trọng về lý thuyết dịch cũng như các cách thức
dịch thành ngữ. Những khó khăn liên quan đến việc dịch thành ngữ hoàn toàn khác với những
khó khă
n liên quan đến việc hiểu thành ngữ. Vì vậy bài báo nêu lên cơ sở lý luận giải quyết các
vấn đề tương đương thường gặp khi dịch thành ngữ. Từ đó, bài báo đưa ra các phương pháp
dịch thành ngữ từ Nga sang Việt.
ABSTRACT
Idiom translation is always a challenging task as it demands the translator’s grasp of
the culture of the source language and that of the target language. This study emphasizes the
importance of translation theories and suggests a procedure for idiom translation. The
difficulties involved in translating idioms are completely different from those involved in
interpreting them. For this reason, the paper deals with some theoretical bases for solving the
common problems of equivalence and non-equivalence in terms of idiom translation. On this
basis, it also offers some procedures for the translation of idioms from Russian into Vietnamese.

1. Đặt vấn đề
Vấn đề thành ngữ trong các thứ tiếng luôn luôn là những vấn đề quan trọng cả lý
thuyết và thực hành bởi lẽ thành ngữ luôn gây nhiều khó khăn nhưng đầy cảm hứng sáng
tạo gắn với những chức năng phong cách và ý nghĩa khác nhau. Dịch thành ngữ luôn luôn

đưa thành ngữ vào ngữ cảnh sử dụng sống động của nó.
Trong cấu trúc thành ngữ, từ vựng hành chức theo những qui tắc khác nhau,
thậm chí không có qui tắc cố định nào cả. Không ai có thể giải thích được tại sao nó
chấp nhận từ này mà l
ại loại bỏ từ khác. Muốn dịch được thành ngữ dịch giả trước hết
phải tiến hành nhận dạng được thành ngữ trong văn bản, rồi mới phân tích ý nghĩa của
từng yếu tố thành phần, diễn giải ý nghĩa tổng hợp của thành ngữ đó, sau đó mới lựa
chọn phương án dịch thích hợp sao cho nghĩa được giữ nguyên và phù hợp với mục
đích của bản dịch. Dịch thành ngữ trong chừng mực nào đó cũng có thể có những
phương pháp tiếp cận như phương pháp tiếp cận với dịch từ vựng nhưng ở cấp độ cao
hơn. Những khó khăn nhất định khi dịch thành ngữ thể hiện ở:
1/ Sự hiểu lầm nghĩa thành ngữ nhất là những thành ngữ vừa có nghĩa đen, vừa
có nghĩa thành ngữ;
2/ Những thành ngữ có thể có những thành ngữ giống nhau trong ngôn ngữ đích
nhưng nghĩa lại hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn khác so với trong ngôn ngữ nguồn;
Ví dụ: Thành ngữ tiếng Nga (“(кто) мухи не обидит” - “ai đó một con ruồi
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(32).2009
3
cũng không xúc phạm”), ám chỉ người quá hiền lành. Trong khi đó thành ngữ - ruồi đậu
mép không thèm đuổi chủ yếu với nghĩa “một người nào đó lười nhác vì cơ thể mỏi mệt,
không muốn làm việc gì”.
3/ Tần xuất sử dụng, phạm vi sử dụng của thành ngữ văn bản nguồn khác với
thành ngữ văn bản dịch.
Những cách thức dịch thành ngữ không chỉ đơn thuần phụ thuộc vào vấn đề một
thành ngữ có ý nghĩa tương đương trong ngôn ngữ dịch mà còn phụ thuộc nhiều vào
những yếu tố khác như ý nghĩa của từng đơn vị từ vựng cấu thành thành ngữ, phong
cách của thành ngữ, hoặc môi trường, cách thức sử dụng thành ngữ đó có phù hợp hay
không. Tất cả những điều này phải được tính đến trong ngữ cảnh, tức là thành ngữ đó
được dùng trong loại văn bản nào, người nói là ai, thái độ như thế nào, tác động của
việc dùng thành ngữ đó là gì.

trong hang/ lỗ);
5/ Dịch sao phỏng, vay mượn, dùng khi tác giả muốn giữ nguyên hình ảnh của
văn bản nguồn;
6/ Dịch tổng hợp, trong trường hợp những thành ngữ tiếng Nga không chuyển
tải được nghĩa của thành ngữ tiếng Anh một cách trọn vẹn, hoặc trong trường hợp
chúng mang những sắc thái nghĩa khác nhau về thời gian, không gian (ехать в Тулу со
своим самоваром - đi đến Tula với chiếc ấm samova của mình).
Tiến sĩ Nguyễn Xuân Hoà đã khảo sát thành ngữ tiếng Nga và tiếng Việt trên
bình diện giao tiếp, nhấn mạnh những đặc thù văn hoá dân tộc và tri thức nền của người
bản ngữ. Trên cơ sở đó đưa ra một số phương thức chuyển dịch thành ngữ tiếng Nga
sang tiếng Việt. Theo tác giả, vấn đề giải mã cấu trúc ngữ nghĩa của thành ngữ có ý
nghĩa quan trọng và nhờ có sự giải mã này mà dịch giả nắm được nghĩa vị tiềm năng
của thành ngữ, cụ thể là nghĩa vị đó nằm trong yếu tố nào của thành ngữ và ẩn chứa ra
sao trong tổ chức ngữ pháp. Muốn giải mã được người dịch phải có kiến thức về văn
hoá nguồn và văn hoá dịch và phải trung thành với văn bản nguồn, nghĩa là chỉ cần tái
hiện được cảnh huống giao tiếp đúng như văn bản nguồn và gây được tác động đến
người tiếp nhận thông báo. Theo ông, một thao tác dịch Việt - Nga gồm hai công đoạn:
chuẩn bị và dịch. Trong thao tác chuẩn bị người dịch ph
ải giải mã nghĩa khởi nguyên,
tìm nghĩa liên hội, khám phá nghĩa thực tại rồi mới lựa chọn phương án dịch thông qua
một số thủ pháp như: thêm, lược, cải biên, uyển ngữ.
Như vậy đối chiếu các thành ngữ Nga với các yếu tố tương đương trong các bản
dịch tiếng Việt cho thấy sự không đồng nhất về hình thái ngữ pháp của thành ngữ không
có cơ sở để cho r
ằng thành ngữ tiếng Việt là những yếu tố tương đương không hoàn
toàn với các thành ngữ tiếng Nga có những nét khác biệt ngữ pháp nhất định tìm thấy
trong thành ngữ là tiếng Nga và tiếng Việt là hai thứ tiếng thuộc hai hệ ngôn ngữ khác
nhau, không ảnh hưởng đến việc dịch đúng nghĩa của thành ngữ.
Chúng tôi đã qui ra có 4 phương thức cơ bản dịch các thành ngữ từ tiếng Nga
sang tiếng Việt.

trưng, biểu thị khái niệm, hình tượng riêng của mỗi dân tộc. Bức tranh cuộc sống con
ngườ
i, đặc biệt là phong tục tập quán của hai dân tộc thể hiện trong thành ngữ tiếng Nga
cũng như tiếng Việt.
- Верно… Немец на обухе молотит
хлебец, - перекладывая янтарь на
другую сторону рта, сказал Шиншин и
подмигнул графу. (Война и мир, Т. I, c.
76-77)
Sin sin chuyển ống điếu sang mép bên
kia, nói:
- Quả đúng thật Người Đức bao giờ
cũng tài xoay x
ở, - rồi Sin sin nháy mắt
với bá tước một cái. (Chiến tranh và
hoà bình, T. I, tr. 136, 206)
4/ Phương thức dịch không dùng thành ngữ. Tên gọi phương thức dịch này cũng
nói lên rằng thành ngữ Nga được dịch bằng phương thức dịch không dùng thành ngữ
nhờ đến các phương tiện từ vựng chứ không dùng các phương tiện thành ngữ của ngôn
ngữ dịch. Phương thức dịch không dùng thành ngữ có hai cách: sao phỏng thành ngữ và
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(32).2009
6
miêu tả. Có hai điểm rất quan trọng khi dịch miêu tả cần lưu ý đó là:
- Trong thành ngữ Nga có từ cổ. Ví dụ: trong thành ngữ “попадать впросак”
có từ “впросак” là từ cổ, từ này ở ngoài thành ngữ này không còn sử dụng nữa. Vì thế
nên thành ngữ này dịch sang tiếng Việt phải dùng cách dịch miêu tả: lâm vào tình thế
khó xử, khó ăn khó nói.
Мне нравилась ваша непо-
средственность. – С такой непо-
средственностью попадают впросак

vay mượn hoặc sao phỏng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Hoàng Văn Hành (1999), Kể chuyện thành ngữ tục ngữ, NXB Khoa học Xã hội, Hà
Nội.
[2] Nguyễn Xuân Hoà (1993), Vai trò của tri thức nền trong việc nghiên cứu đối chiếu
thành ngữ, Văn hoá dân gian (số 4).
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(32).2009
7
[3] Nguyễn Xuân Hoà (1996), Đối chiếu thành ngữ Nga - Việt trên bình diện giao tiếp,
Luận án PTSKHNV, Trường Đại học KHXH&NV Hà Nội.
[4] L. Tôlxtôi (1976), Chiến tranh và hoà bình, Tập I, II, III, IV, Dịch giả: Cao Xuân
Hạo, Như Thành, Hoàng Thiếu Sơn, Trương Xuyên, NXB Văn hoá, Hà Nội.
[5] L. Tôlxtôi (1988), Anna Karenhina, Dịch giả: Nhị Ca và Dương Tường, NXB
Long An.
[6] Trần Ngọc Thêm (1991), Cơ sở văn hoá Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội.
[7] Phùng Trọng Toản (1981), Về kết cấu thành ngữ gồm hai từ trong tiếng Việt,
Thông tin khoa học Đại học tổng hợp Hà Nội, (số 3).
[8] Nguyễn Đức Tồn (1993), Đặc trưng dân tộc của tư duy ngôn ngữ qua hiện tượng
từ đồng nghĩa (trên cứ liệu tên gọi bộ phận cơ thể người trong tiếng Việt và tiếng
Nga), Ngoại ngữ (số 3).
[9] Vũ Ngọc Vinh (1995), Vấn đề không tương đương trong dịch và ngôn ngữ đất
nước học, Tuyển tập các bài viết đề tài dịch, Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội.