Lược sử tư tưởng Nhà nước pháp quyền Nghiên cứu về NNPQ nói chung không chỉ dừng lại ở khái niệm của nó mà cần
thiết phải nghiên cứu lịch sử tư tưởng, lịch sử hình thành và phát triển. Vì nghiên
cứu khoa học đòi hỏi phải có quan điểm toàn diện, quan điểm lịch sử cụ thể.
Từ thời cổ đại, mầm mống về tư tưởng NNPQ đã xuất hiện cả ở phương Đông và
ở phương Tây. Ở phương Đông, đó được xem là tư tưởng pháp trị của các nhà
pháp gia như: Quản Trọng, Thương Ưởng, Hàn Phi Quản Trọng chủ trương đề
cao "Luật, lệnh, hình, chính", vua phải giữ pháp, "không vì vua muốn mà thay đổi
lệnh, lệnh đáng tôn hơn vua". Hàn Phi coi pháp là chuẩn mực cao nhất của việc cai
trị đất nước, khi thi hành pháp luật thì không kể đến tình cảm riêng, không câu nệ
chuyện thân sơ, sang hèn, tất cả đều bình đẳng trước pháp luật .
Theo ông, "pháp luật không hùa theo người sang. Sợi dây dọi không uốn mình
theo cây gỗ cong. Khi đã thi hành pháp luật thì kẻ khôn cũng không thể từ, kẻ
dũng cũng không dám tranh. Trừng trị cái sai không tránh kẻ đại thần, thưởng cái
đúng không bỏ sót kẻ thất phu".[1]
Ở phương Tây, mầm mống tư tưởng pháp quyền lúc bấy giờ là chống lại "thuyết
đặc miễn trách nhiệm của nhà vua", tư tưởng về NNPQ ra đời chống lại sự chuyên
quyền, độc đóan, gắn liền với việc xác lập và phát triển nền dân chủ; bạo lực, lộng
quyền và hỗn lọan là cái tương phản với công bằng, pháp luật, cần phải xóa bỏ.
Các nhà tư tửơng pháp quyền thời kì này tiêu biểu là Solon(638-
559TCN),Heraclite (530-470 TCN), Socrate (469-399TCN), Platon (427-347
TCN), Aristote (384-322 TCN), Ceceron (106-43 TCN), Solon chủ trương:"giải
phóng tất cả mọi người bằng quyền lực của pháp luật, bằng sự kết hợp giữa sức
mạnh và pháp luật", Platon cho rằng Nhà nước phải đặt mình dưới pháp luật là
điều kiện tồn tại của pháp luật, Aristote khẳng định pháp luật phải thống trị trên tất
cả, ông đề ra "thuyết ba chức năng", phân biệt ba loại quyền lực Nhà nước: nghị
viện, chấp hành và xét xử Ceceron thể hiện tư tưởng của pháp luật bằng cách đặt
câu hỏi:"pháp luật là gì nếu không phải là trật tự chung?".
Theo ông, pháp luật là cội nguồn tạo ra chế độ Nhà nước và cho rằng:" Nhà nước

cụ thể. Học thuyết NNPQ vì lẽ đó gắn liền với chủ nghĩa lập hiến tư sản.[3]
Thời kì này, học thuyết NNPQ được bổ sung, hoàn thiện, phát triển qua các giai
đoan lịch sử khác nhau. Đó là lí thuyết về pháp quyền tự nhiên của các nhà triết
học Hà Lan thế kỷ XVI-XVII với các đại diện: B. Spinoza (1632-1677), H.
Grotius (1583-1645);lí thuyết về tự do của các nhà duy vật Anh thế kỷ XVII với
các đại diện như : J. Locke (1632-1704)-"người thể hiện rõ rệt nhất các quan điểm
pháp quyền của xã hội TBCN" (Nguyễn Văn Niên), T. Hobbs (1588-1679),
J.S.Mill (1806-1873); lí thuyết về phân quyền, chủ quyền nhân dân và khế ước xã
hộ của các nhà khai sáng Pháp thé kỷ XVIII với các đại diện: Montesquieu - người
đưa ra học thuyết phân quyền được các nước Tư sản sau này áp dụng dưới các
hình thức khác nhau, Rousseau (1712-1788) - người đưa ra lí thuyết về chủ quyền
nhân dân và "khế ước xã hội"; lí thuyết về pháp quyền của các nhà triết học cổ
diển Đức với các dại diện như : I. Kant (1724-1804), Hegel (1770-1831) Bước
sang thế kỷ XIX-XX, lí thuyết về NNPQ tiếp tục được các nhà triết học Đức quan
tâm như: Mohn và Valker, Stein [4]
"Mặc dù với những góc nhìn và quan niệm hết sức đa dạng nhưng các học thuyết
này đều mang những nội dung cơ bản và chung nhất sau: Sự hiện diện của chủ
nghĩa lập hiến và coi đó là bằng chứng hữu hình về sự đồng thuận của người dân;
Nhà nước phải tự đặt dưới pháp luật không hành động độc đóan; Nhà nước phải
tôn trọng và bảo vệ các quyền tự do của con người và quyền công dân; quyền lực
Nhà nước được chia thành ba quyền: quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp giao cho
ba cơ quan Nhà nước tương ứng theo nguyên tắc quyền lực giám sát kiềm chế
quyền lực"[5]
Học thuyết NNPQ không chỉ có những tư tưởng của các triết gia tư sản mà còn có
cả sự đóng góp của những nhà kinh điển CNXH. Marx, Engels và Lenin dù không
chính thức nói đến NNPQ như là một trong những nội dung chính yếu trong học
thuyết của mình nhưng các ông luôn quan tâm đến Nhà nước và cách mạng, Nhà
nước và pháp luật. Trong các bài viết,bài nói ít nhiều họ đã thể hiện tư tưởng về
pháp quyền. Đó là những tư tưởng đầu tiên về NNPQ XHCN.
Quan điểm của Marx và Engels được thể hiện trong các tác phẩm như: "Sự khốn

dùng pháp luật (pháp luật Xô viết) để đấu tranh chống sự lề mề, quan liêu, hối lộ
(tức là phải sử dụng pháp luật, đưa pháp luật lên trên hết) [8] Như vậy, các nhà
kinh điển của CNXH dù không xem NNPQ là bộ phận trong học thuyết của mình
nhưng đâu đó trong toàn bộ học thuyết vĩ đại ấy vẫn có những yếu tố pháp quyền
trong tư tưởng của các ông, góp phần làm phong phú các tư tưởng về NNPQ và
đặt ra những ý tưởng mầm mống về xây dựng NNPQ XHCN.
Như vậy, NNPQ là một Nhà nước thượng tôn pháp luật và phải bảo đảm dân chủ.
Lịch sử NNPQ đã có từ xa xưa và ngày càng hoàn thiện qua các giai đọan lịch sử
khác nhau và trở thành học thuyết vào thế kỷ XVII- XVIII, gắn liền với Nhà nước
Tư sản, nền dân chủ Tư sản.Bên cạnh đó, các nhà kinh điển của CNXH cũng đã có
sự đóng góp nhất định vào học thuyết NNPQ nói chung, và định hướng cho việc
xây dựng Nhà nước kiểu mới ở các nước XHCN - NNPQ XHCN của dân, do dân,
vì dân sau này. Nghiên cứu lịch sử tư tưởng về NNPQ chúng ta có thể rút ra những
dấu hiệu cơ bản chung nhất của một NNPQ nói chung gồm các yếu tố sau đây:
- Sự thống trị của pháp luật trong đời sống xã hội
- Sự ràng buộc của Nhà nước và cơ quan Nhà nước bởi pháp luật
- NNPQ định rõ trách nhiệm hai chiều giữa Nhà nước và công dân trên cở sở pháp
luật
- NNPQ có những hình thức kiểm tra, giám sát có hiệu quả việc tuân theo pháp
luật.
[1] Dẫn theo Dõan Chính-Nguyễn Văn Trịnh,2007, Pháp gia với sự nghiệp xây
dựng NNPQ Việt Nam, NXB Chính trị Q ốc gia, trang 47,49,71,73.
[2] Dẫn theo Nguyễn Văn Thảo, 2006, Xây dựng NNPQ dư ới sự lãnh đạo của
Đảng, NXB Tư pháp, trang 10,11.
[3] Nguyễn Văn Thảo, 2006, Xây dựng NNPQ dư ới sự lãnh đạo của Đảng, NXB
Tư pháp, trang 12
[4] Xem thêm Đào Trí Úc,2007, Mô hình tổ chức và họat động của NNPQ XHCN
Việt Nam, NXB Tư pháp, Hà Nội
[5] Đào Trí Úc, 2007, Mô hình tổ chức và họat động của NNPQ XHCN Việt Nam,
NXB Tư pháp, Hà Nội,