TƯƠNG LAI CỦA XÃ HỘI DÂN SỰ

Đây là bài nói chuyện của Giáo sư Barber trong buổi hội thảo về Xã hội Dân sự do
Civnet tổ chức năm 1997. Bài này được đăng lại trong Tập san Xã hội Dân sự, bộ
I, số 1, năm 1997. Những chỗ in nghiêng trong bản dịch là của người dịch để nhấn
mạnh.
Tôi xin chân thành cám ơn Penn Kemble, Joseph Duffey và Cơ quan Thông tin
Hoa Kỳ đã mời tôi đến nói chuyện ngày hôm nay, dù biết tôi là một người hay
"kiếm chuyện," một người mà hầu như chẳng khi nào dùng những mỹ từ sáo rỗng
khi nói về dân chủ. Tôi thì lại nghĩ rằng họ khuyến khích tôi tới chỉ vì họ hiểu
rằng, trên tất cả mọi thứ, dân chủ tức là "kiếm chuyện," là đặt vấn đề, là đương
đầu với quyền lực, là thách thức các giáo điều, ngay cả đó chính là giáo điều dân
chủ. Và bởi vì họ đánh giá đúng đắn rằng sau hơn 200 năm, người Mỹ cũng không
nhất thiết đã tiến gần hơn tới việc thực thi được hoàn toàn dân chủ so với những
nước chỉ mới có hai mươi hay chỉ hai năm kinh nghiệm về dân chủ. Những vấn đề
về sắc tộc và giai cấp vẫn còn gây nhức nhối cho nước Mỹ. Penn Kemble, ngày
hôm qua, đã yêu cầu những người trong hội trường này giơ tay lên nếu trong nước
của họ vẫn còn có xung đột về sắc tộc. Tôi là một trong những người đó.
Chính vì bản chất của nó mà dân chủ là một tiến trình của một cuộc thử nghiệm
đang diễn ra, chứ không phải là cứu cánh hay là một tập hợp các giáo điều cứng
ngắc.
Nếu chúng ta, thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước, không tiếp tục gìn giữ nó, thì những
lý tưởng dân chủ sẽ trở nên chẳng khác gì các ý thức hệ khác. Một xã hội mở có
nghĩa là một xã hội không bao giờ có sự chấm dứt thảo luận. Một xã hội mở ra cho
các thách thức và phê phán. Khi một nước tuyên bố rằng công cuộc xây dựng dân
chủ tại đó đã xong, thì điều đó cũng có nghĩa là nền dân chủ cũng đã chấm dứt tại
đó. Trong tinh thần hoài nghi của dân chủ, tôi muốn đặt ra một số vấn đề khó khăn
mà chúng ta, những nhà giáo dục, phải đối diện. Đây là những vấn đề mà câu trả
lời sẽ ảnh hưởng đến tất cả những người dân chủ, thế hệ già cũng như trẻ. Sau đây
là 4 vấn đề có liên quan với nhau.
Thứ nhất: dân chủ có xuất cảng được không? Liệu dân chủ có phải là một món

tranh này và các chế độ dân chủ khi được hình thành cũng rất khác nhau. Trong
những năm trước khi cuộc cách mạng tại Mỹ xảy ra, các tiểu bang theo Thanh
giáo như tại Massachussetts, cấp tiến như tại Pennsylvania và những tiểu bang có
nô lệ tại miền Nam đều có những hệ thống chính trị khác nhau. Và những định chế
chính trị địa phương của chúng ta ngày nay thể hiện sự khác biệt này. Cây dân chủ
mọc lên khác nhau theo từng xứ, và ở mỗi nước, cây dân chủ trưởng thành khác
nhau. Người dân Thụy sĩ coi trọng quyền của cộng đồng hơn quyền của cá nhân.
Anh quốc không có sự phân quyền rõ rệt, trong khi người Mỹ lại cho rằng không
thể tách rời sự phân quyền ra khỏi chính quyền. Hiến pháp mới của Ethiopia lại
phải đề cập tới truyền thống bộ tộc. Ba-lan là một nước theo Công giáo và không
thể xóa mờ ảnh hưởng của Công giáo ra khỏi các định chế chính trị mới xây dựng,
trong khi đó Ái-nhĩ-lan lại không có sự phân cách giữa giáo hội và nhà nước.
Nước Đức theo thể chế liên bang, còn Pháp lại là nước theo thể chế chính quyền
trung ương. Những sự khác biệt giữa các nền dân chủ đã được thành lập cho ta
thấy sẽ còn rất nhiều những sự khác biệt trong những nền dân chủ mới đang được
thành lập.
Các nền dân chủ mới cần tìm ra cho mình các định chế thích hợp và, tôi tin rằng,
sẽ thành công khi tìm từ các nguồn cảm hứng ngay trong lịch sử và văn hóa của
chính mình. Tỷ dụ định chế cộng đồng làng xã ở Nga, hay tổ chức hữu nghị của
Romania, hay ngay cả Ủy ban Lao động của thời Xô-viết cũng là một cơ cấu đáng
lưu ý, miễn hồ cơ cấu này không bị những người Bolshevic hay Cộng sản lũng
đoạn. Từ bỏ chủ nghĩa cộng sản không nhất thiết phải quăng hết vào thùng rác các
chiến lược kinh tế khác như hợp tác xã hay nhân viên được chia cổ phần của công
ty. Vào thời cổ, người ta thường nói rằng: "Đừng tin người Hy lạp, nhất là khi họ
mang theo quà tặng." Các nền dân chủ mới cũng vậy, quý vị cũng nên nghi ngờ
những nền dân chủ đã thành hình nhất là khi họ mang theo những lời khuyên làm
quà tặng. Kể cả những điều do tôi cố vấn. Cuộc thử nghiệm dân chủ độc đáo của
nước Mỹ chỉ có thể được mô phỏng hoặc vay mượn khi mỗi nước cũng thấy được
mô hình dân chủ của chính mình cũng độc đáo và cũng mang tính chất thử
nghiệm. Điều này trở nên rõ rệt hơn khi chúng ta bàn đến vấn đề sự thể hiện của

về tôn giáo dân sự, về lòng khoan dung và tương trợ trong giao tế.
Và để xây dựng những điều này cần có thời giờ. Sự kiên nhẫn là đức tính vĩ đại
nhất của dân chủ, nhưng ta lại luôn luôn thiếu đức tính này. Hỡi những quý vị
đang ở trong những nước mới giành được dân chủ hay đang chuyển tiếp sang dân
chủ, quý vị mong muốn làm được trong 6 tháng hay 6 năm những điều mà chúng
tôi, những nước đã có dân chủ ổn định, đã làm trong 60 hoặc 600 năm mà vẫn
chưa xong. Và những vấn nạn của quý vị, dĩ nhiên, không phải là những vấn nạn
dễ dàng giải quyết, vì sự quan tâm của quần chúng đối với các vấn đề xã hội -
trong cả những nước dân chủ cũ và mới-đang bị những thế lực khác thu hút.
Những nhà giáo dục thực sự của thanh thiếu niên ở Mỹ, Âu châu, Phi châu, và Á
châu không phải ở trong học đường, các giáo đường Thiên Chúa giáo, Hồi giáo,
hay Do Thái giáo, hay trong gia đình, mà là ở vô tuyến truyền hình và phim ảnh.
Liệu một giờ giáo dục công dân, mỗi tuần một hay hai lần, có thể cạnh tranh với
MTV được không? Liệu một cuộc vận động tranh cử có thu hút được sự chú tâm
của cử tri bằng một giờ phim "bộ" không? Liệu chúng ta có thể dạy về hòa bình
trong khi phim ảnh cổ xúy bạo lực không? Liệu một nhóm NGO hay ngay cả hai
mươi lăm ngàn tổ chức NGO có so sánh được với McDonalds hay Microsoft, hay
công ty Walt Disney không? Diễn giả Cooke, tối hôm qua, đã nhắc chúng ta rằng,
dù tốt hay xấu thì phim ảnh cũng là nhà giáo trong thời đại của chúng ta. Rủi thay,
đó lại là nhà giáo dở. Tôi cũng để ý thấy phần lớn những phim mà diễn giả Cooke
lựa chọn, toàn là những phim đã hai mươi, ba mươi, hay bốn mươi tuổi. Gần đây
ta không còn thấy những phim ảnh loại này nữa. Những bài học của Oliver Stone,
Kevin Costner và Arnold Schwarzeneger không phải là, và không thể là những bài
học công dân. Mục đích của những bài học này rất đơn giản: kiếm được nhiều tiền
lời so với số tiền đã đầu tư. Những bài học này không phải để gieo truyền dân chủ
mà chỉ để bán cho được nhiều vé.
Và đó chính là sự khác biệt.
Sự khác biệt này dẫn đến điều thứ ba, một huyền thoại mà theo tôi khó giải thích
nhất. Trước hết, dân chủ không đồng nghĩa với thị trường tự do. "Cái" tự do để
mua một lon Coke hay một cuốn video phim Lion King không phải là thứ tự do để

mới, hay là có quá nhiều bạo lực trên truyền hình và phim ảnh, hay chúng ta cần
kiểm soát Ngân hàng Thế giới.
Thị trường không có chỗ cho "tư duy chung" hay "hành động chung," mà đặt hy
vọng vào sức mạnh do nhiều lựa chọn cá nhân kết hợp lại, sẽ một cách nào đó,
mang lại lợi ích chung. Người tiêu thụ sử dụng ngôn ngữ "tôi," trong khi công dân
dùng ngôn ngữ chung "chúng ta." Thị trường mang tính chất giao kèo giữa cá
nhân hơn là tập thể khiến cho tự ái cá nhân được thỏa mãn, nhưng không thỏa mãn
được khát vọng tập thể. Thị trường mang lại cho ta những sản phẩm bền chắc và
những mơ ước phù du, nhưng không đem lại cho ta được một căn cước chung của
những thành viên trong một cộng đồng. Và điều này tạo cơ hội cho sự thành hình
những mô hình tập thể phi-dân chủ như ở các bộ tộc dã man.
Là những công dân, chúng ta đối phó như thế nào đối với những sự sai trái dù
không cố ý do thị trường quốc gia cũng như toàn cầu gây nên? Liệu ta có thể tạo
nên được cái "chúng ta" liên-quốc gia từ những "cái tôi" tham lam của người tiêu
dùng không? Thị trường cung cấp cho ta sản phẩm, nhưng không cung cấp cho ta
đời sống mà ta muốn; nó tạo phồn vinh cho một số người, nhưng cũng gây khốn
nạn cho những người khác, và làm mất hết lòng tự trọng ngay cả đối với những kẻ
giàu có. Năm trăm đại công ty đa- quốc gia đứng hàng đầu thế giới có ảnh hưởng
hơn không những hai mươi lăm ngàn NGO, mà còn hơn cả gần 200 quốc gia trên
thế giới, và càng ngày những công ty này, chứ không phải các quốc gia, càng có
nhiều quyết định ảnh hưởng đến tương lai của toàn nhân loại. Những công ty này
cần có những tổ chức dân chủ của công dân để tồn tại và hoạt động, nhưng họ
không biết làm thế nào để sản xuất ra những tổ chức này.
Đó chính là nghịch lý của thị trường. Nó không thể tồn tại trong một thế giới [đầy
dẫy những cạnh tranh] mà chẳng chóng thì chày nó cũng tạo ra, nếu nó không
được điều tiết bởi các lực lượng dân chủ và công dân, mà chẳng chóng thì chày
những lực lượng này cũng bị nó làm cho suy yếu. Những hệ quả thảm khốc xảy ra
từ việc áp dụng các mô hình chính trị theo khuôn mẫu lý thuyết kinh tế vĩ mô đã
quá hiển nhiên tại những nước từ Nga tới châu Mỹ La tinh và Phi châu, nơi
O'Donnell, một khoa học gia về chính trị đã nói: "Khi không gian tư phát triển, thì

khác: "Thương thay cho một nước không có anh hùng." Và nhân vật kia trả lời:
"Không, thương thay cho một nước cần có những anh hùng." Dân chủ là một hình
thức chính quyền không cần có anh hùng, và một quốc gia có nền dân chủ thành
công không cần có anh hùng. Năm 1890, trong một cuộc họp của đảng Nhân
dân[3] sau khi đảng này bị thất cử vì kế hoạch kinh tế của họ không thu hút được
sự ủng hộ của đa số trong xã hội, một đảng viên đã nói với Eugene Debs, lãnh tụ
của đảng, như sau: "Thưa lãnh tụ, người phải lãnh đạo chúng tôi và đưa chúng tôi
ra khỏi tình trạng tối tăm này." Eugene Debs đã trả lời: "Tôi sẽ không làm điều
này. Tôi không thể làm được. Và nếu có làm được, tôi cũng không làm. Vì nếu tôi
có thể đưa các bạn thoát ra cảnh tối tăm này, thì chính tôi cũng có thể đưa các bạn
vào trở lại." Tại vô số các nền dân chủ mới, tôi thấy bóng ma của nhân dân nam
nữ được các anh hùng dẫn ra khỏi bóng tối của chủ nghĩa cộng sản, rồi sau đó thất
vọng, lại bị dẫn vào trở lại trong sự tối tăm của chủ nghĩa quốc gia bởi chính
những anh hùng đó. Chúng ta cần những xã hội được miễn nhiễm đối với chủ
nghĩa anh hùng loại đó, những xã hội mà công dân chính là người lãnh đạo của
chính họ, và làm những việc cần làm một cách bình thường mỗi ngày.
Công việc xây dựng dân chủ, nói cách khác, là công việc của chính chúng ta,
những việc khó khăn, đời thường, và không bao giờ chấm dứt của giáo dục công
dân; công việc của những tổ chức phi-chính phủ đang cố gắng xây dựng nên một
xã hội dân sự liên-quốc gia.
Và tôi sẽ bắt đầu bằng cách đặt tên lại cho những tổ chức phi-chính phủ. Tổ chức
phi-chính phủ, cái tên nghe ghê rợn xiết bao. Không thể nào có điều gì tốt phát
xuất từ những thực thể được định nghĩa bằng phủ định. Chắc chắn là những tổ
chức này phải hơn hẳn những cái gọi là "phi-chính phủ" chứ. Đó là những tổ chức
công.[4] Đó là những tổ chức phi-thương mại, phi-tổ hợp, và hoàn toàn tự nguyện.
Những tổ chức này phi-tư nhân, hiểu theo nghĩa đó là của riêng của cá nhân, và
phi-nhà nước nhưng không mất đi quan tâm chung về công bằng và phúc lợi công
cộng. Những tổ chức này là sức mạnh vĩ đại của chúng ta, tôi tin như vậy. Nhưng
những tổ chức này không nên được gọi là "phi-chính phủ" mà phải gọi là những tổ
chức "của công dân" (pro-civic). Hãy gọi đó là những "tổ chức công dân" hay