Cái bóng và những
khoảng trống trong văn
chương (Đọc "Chuyện người
con gái Nam Xương")
am Xương nữ tử lục (Chuyện người con gái Nam Xương) là một
kiệt tác trong kho tàng truyện ngắn Việt Nam
(1)
. Dựa trên sự kiện có thật,
được tiểu thuyết hóa qua bút pháp truyền kỳ, truyện trở thành một tác phẩm
văn chương đích thực. Thế nên, để có thể đi sâu hơn nữa vào cái đẹp của
áng văn này, thiết tưởng truyện nên được chiêm nghiệm và hân thưởng
trong thế giới văn chương (đặc biệt với motif chiếc bóng). Hơn thế nữa, sau
khi được gửi đến độc giả qua tập Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Tự
(Dữ)
(2)
. Chuyện người con gái Nam Xươngkhông ngừng được phân giải và
tái trứ tác trong những cấu trúc duy lý hơn, trở thành kịch bản sân khấu,
ngọc phả, truyện thơ Nôm, cũng như truyện ngắn hiện đại. Với những tác
phẩm cải tác này, xét từ góc độ “độc giả hồi đáp” (reader’s response), các lý
luận “lấp đầy khoảng trống” (filling the gap) và “tiếp cận liên văn bản”
(intertextual approach) tỏ ra hữu hiệu trong việc tìm hiểu quá trình tiếp nhận
thiên truyện ngắn xuất sắc của dân tộc qua các thế hệ và các kênh truyền
thông khác nhau.
Nói chuyện cái bóng trong văn chương, hẳn phải nhắc đến Người mất
bóng
(3)
của Adelbert von Chamisso (1781-1838). Nhân vật chính của truyện
- Peter Schlemihl, do tối mắt vì tiền vàng, trong khoảnh khắc đã vội đổi
bóng mình cho quỷ. Được hắt sáng, mọi thực thể đều lộ bóng: bóng là
minh chứng hiện hữu của thực thể. Con người là một thực thể xã hội sống,
được quy định bởi những thiết chế đạo đức nhất định. Chiếc bóng sinh

(Chương 9, “Aoi” hay “Quỳ Cơ”). Nàng Rokujo (Lục Điều) đánh mất sự yên
bình trong tâm tưởng vì quá ghen với Aoi (Quỳ Cơ), người đã chiếm trọn
lòng sủng ái của chàng Genji (Nguyên Thị). Tệ hơn thế nữa, Rokujo rơi vào
một trạng thái tâm lý dị thường:
Chỉ âu lo với niềm bất hạnh của chính mình, nàng chẳng hề muốn
gieo tai họa cho ai khác. Thế nhưng lại nghe nói là khi người trầm uất thì
hồn phách cũng phiêu du. Nàng cũng nhận thấy khả năng là hồn phách
nàng đã lạc vào mê lộ ( ). Có thể vì thế mà đến giờ, mỗi khi chợp mắt,
thậm chí ngay lúc nghỉ trưa, nàng thường sống với một giấc mộng hồi quy.
Nàng thấy mình đến một thanh cung tráng lệ, dường như của Aoi, nhập vào
chủ nhân của nó, và hung mãnh, bạo liệt đánh đập người nọ - một hành
động hoàn toàn xa lạ với bản ngã của nàng khi tỉnh thức. Đã nhiều lần nàng
cảm thấy không còn là chính mình nữa, rồi tự hỏi “Lẽ nào hồn đã xuất khỏi
thân ta? Ta hiểu, con tim không chỉ đơn giản là một vật chỉ biết làm theo ý
ta muốn”
(7)
.
Trạng thái bán tín bán nghi này cuối cùng cũng được giải tỏa. Aoi lâm
trọng bịnh, thuốc thang không giảm, phải cầu phép trừ tà. Trong ngày ấy,
dù ở xa nơi hành lễ, Rokujo hoàn hồn thức giấc, thấy toàn thân và y phục
mình đẫm hương giới tử (được đốt trong các buổi trừ tà ma), không sao tẩy
gội hết!
(8)
. Tuy không nói thành lời, không thể hiện trực tiếp qua hành động,
lòng ghen tuông cực độ của Rokujo chính là thủ phạm gây nên cái chết của
Aoi. Khi viết truyện ngắn “Kage” (“Ảnh”), Akutagawa Ryunosuke (1892-
1927) dường như đã kế thừa và phát triển motif rất ấn tượng này. Tựa như
Rokujo, chàng thương nhân Trung Hoa lập nghiệp trên đất Phù Tang -
Chen Cai, trong vô thức, đã để cái bóng (tiềm thức ghen tuông man dã) của
mình trỗi dậy, thảm sát người vợ vô tội Fusako. Truyện chuyển rất nhanh:

.
Đoạn thoại trên hé lộ một điều: khi đã dành trọn cho tình yêu cả tâm
hồn lẫn thân xác, dù phải biệt ly, lưu ảnh của mình vẫn trường tồn trong
lòng người mình yêu. Người thật và cái bóng trong gương đến đây là một,
ranh giới giữa thực và ảo bị xóa bỏ. Lấy ảnh chiếu làm người thực cũng
chẳng phải là điều lạ lẫm trong văn chương Việt Nam. Câu thơ bi thống
khóc bạn tình, “Đập cổ kính ra tìm lấy bóng - Xếp tàn y lại để dành hơi” thể
hiện tuyệt đẹp trạng huống cực bi, tâm thái bức xúc, cố thắp lên chút hy
vọng cuối cùng trong tột cùng vô vọng, nhằm vãn hồi và bảo lưu dư ảnh, dư
hương của một trân bảo – con người đã mất
(12)
. Vì quá yêu, Erasmus đã để
lại hình bóng mình cho nhân tình. Khi trở về chốn xưa, mọi người dễ dàng
nhận ra việc chàng không còn ảnh chiếu trong gương. Vợ chàng cáo buộc:
“Anh biết rằng khi không còn ảnh chiếu nữa, anh sẽ chỉ là một trò cười, và
anh không thể nào là một người cha đúng nghĩa trong gia đình, người có
khả năng khơi dậy lòng kính trọng nơi vợ con”
(13)
. Mấy lời trên khiến ta liên
tưởng đến một đoản văn của M. Bakhtin (1895-1975), Người trong
gương: Trong bản thân và các quan hệ hỗ tương của bản thân, không khỏi
để thấu lộ những điều hư ngụy và những lời hoang ngôn. Tư tưởng, tình
cảm được ngoại hóa qua hình tượng, tâm linh cũng được ngoại hóa qua
hình tượng. Không phải là ta dùng con mắt của chính mình từ nội tại xem
xét thế giới, mà chính là ta dùng con mắt của thế giới, con mắt của người
khác để xem xét chính bản thân. Ta bị tha nhân khống chế. Ở đây không có
cái tính chất hoàn chỉnh ấu trĩ nọ của việc nội tại và ngoại tại kết hợp lẫn
nhau. Trộm xét đâu lưng lại với hình tượng bản thân được cấu thành. Trong
ảnh chiếu trên gương, bản thân và tha nhân là một sự nhào trộn ấu trĩ.
Không có điểm nhìn để xem xét bản thân từ bên ngoài, ta không cách nào

đang âu yếm tựa vào vai anh thì thầm trò chuyện
(15)
Tựa như kép Tư Bền
của Nguyễn Công Hoan, Ma-ri-nô trong đám tiệc là nhà ảo thuật kỳ tài, hóa
thân muôn cách, sống trong những cảnh huống dị thường: đó là sự phân
lập giữa người (thực) và bóng (ảo) dưới ánh đèn hoa lệ. Nhưng khi quay về
mái ấm của mình, con người ấy lại lo tròn chức trách của người cha, người
mẹ đối với con cái, sống qua những hình bóng của vợ (của mẹ?) vĩnh hằng
trong tâm tưởng: ấy phải chăng là duyên do để bóng anh hắt lên tường như
bóng một người đàn bà đang trìu mến vỗ về?
Bi kịch từ sự gián cách của các kênh thông báo
Cuộc hôn nhân giữa nàng Vũ “mắt mũi nết na”, “thẳm lặng ngay lành,
gồm có tư chất lạ” và chàng Trương “chẳng học thi thư”, lại thêm “nhiều
ngờ, ngừa giữ quá lắm”
(16)
đã sinh hạ bé Đản. Căn cứ theo tự nghĩa, tên
chữ của đứa trẻ, “Đản,” vừa có nghĩa “đản sinh, nuôi dưỡng”, cũng vừa có
nghĩa “hoang đản, dối lừa”. Tất cả tựa như sắp bày sẵn cho một bi kịch.
Biên cương bị ngoại xâm, chàng Trương phải sung binh ra miền quan
ải, chẳng kịp thấy mặt con. Nàng Vũ ở lại nhà, tròn phận nàng dâu hiếu
nghĩa, chinh phụ tiết trinh, mẹ hiền tần tảo. Mẹ chồng và con trẻ là hai
chứng nhân khả tín nhất cho tấm lòng son sắc của nàng. Thế nhưng, mẹ
già sớm quy tiên, thác nguyện chỉ một điều, “Xin Trời xanh kia chớ phụ dâu
mới, bằng dâu mới chưng chẳng phụ mẹ già vậy”
(17)
. Lời trối chăng của
người mẹ cũng là lời chứng cho đức hạnh của nàng khi chồng đồn thú biên
viễn xa xăm. Đáng tiếc, lời trối ấy chỉ mình nàng nghe, và người chết sẽ
thôi không nói được nữa. Nhân chứng thân thiết duy nhất còn lại nay là bé
Đản.

quy hết tội tình cho vợ. Kênh giao tiếp song phương giữa hai vợ chồng bị
cắt đứt, chỉ còn là đơn tuyến. Trương nhiếc móc vợ, “sỉ nhục nhiều
phương, đòi thời ruồng đuổi”; nhưng khi nàng Vũ “xin giãi lòng ấy, mặc cởi
lo ngờ”
(24)
, Trương nín lặng, tự dằn vặt mình và làm khổ người, “song dõi
hỏi thửa lời ấy bởi đâu chưng lại, thời giấu lời con chẳng nói” “láng giềng
chưng bảo, họ hàng chưng nói, chẳng nghe vào tai vậy”
(25)
. Đến đây, lẽ ra
bé Đản - người phát ngôn của thông tin tày trời nọ - phải được xét hỏi “ba
mặt một lời” để vãn hồi sự câu thông cần thiết giữa hai vợ chồng. Không ai
hỏi đến, Đản lặng thinh như chưa từng nói ra chi tiết oan khiên nọ. Đản,
nhân chứng cuối cùng, giờ như một kênh thông báo vô hiệu hóa, tắt sóng
lặng câm. Sự im lặng và khinh bạc của chàng Trương đã đẩy nàng Vũ đến
cực điểm bi phẫn. Trước kia, cả thời gian dài, nàng vò võ với một chiếc
bóng, dẫu câm lặng, nhưng vẫn là nguồn động viên, an ủi nàng sống. Dẫu
bóng câm lặng, đối thoại tưởng tượng giữa người và bóng vẫn có thể thiết
lập được, dựa trên cơ sở hợp nhất và phân thân: Thiếp với chàng tuy hai
mà một; vậy nên, nhìn bóng mình thiếp tưởng dáng ai trên tường. Thế
nhưng, sự im lặng của chồng nay đẩy nàng đến quyết định quyên sinh. Và
cũng như Rokujo trongNguyên thị vật ngữ, hay Chen Cai trong “Cái bóng,”
thái độ ghen tuông cay nghiệt và mù quáng của chàng Trương đã giết chết
người vợ đoan chính đáng thương.