Hernani và những vấn đề lý
luận về kịch drame
Trong sự nghiệp sáng tác văn học của V. Hugo, kịch là mảng để lại
dấu ấn thời đại sâu sắc nhất, đặc biệt là tác phẩm Hernani, một vở kịch
chứa đựng những vấn đề lý luận của một nền kịch mới : kịch lãng mạn. Để
tấn công vào trào lưu văn học cổ điển có rất nhiều thành tựu nhưng lúc bấy
giờ đã lỗi thời, Hugo đã chọn mục tiêu tấn công là kịch, thể loại văn học tiêu
biểu nhất của nó. Hernani ra đời như một sự thể nghiệm một hình thức kịch
mới : kịch drame.
Bắt đầu viết từ 29 tháng 8 năm 1929, chỉ chưa đầy một tháng sau, tức
ngày 24 tháng 9, Hugo đã hoàn thành và đưa bản thảo ra đọc ở Hội ngày
30 tháng 9 và được bạn bè ông hưởng ứng ngay. Đầu tháng
10, Hernani được các nghệ sĩ của Comédie-Francaise hoan nghênh nhiệt
liệt và bắt tay ngay vào dàn dựng. Mặc dù gặp rất nhiều khó khăn bởi một
số diễn viên nổi tiếng đóng những vai chính không cùng một chiến tuyến,
người thì ủng hộ phái mới, người lại yêu thích kịch cổ điển. Những người
kiểm duyệt cũng bắt cắt xén chỗ này, chỗ kia. Vậy nên mãi đến 25 tháng 2
năm 1830, vở kịch mới được ra mắt công chúng.
Buổi công diễn đầu tiên thực sự là một trận chiến giữa Phái Cũ và
Phái Mới. Không chỉ có những lời riễu cợt, những tiếng huýt sáo, la ó, chửi
rủa, mà còn cả cà chua thối, thậm chí có cả những cuộc ẩu đả. Những
người theo Phái Cũ và bạn bè của Hugo, những người theo Phái Mới ganh
nhau từng lời, đe doạ lẫn nhau tạo nên một không khí căng thẳng suốt
trong buổi diễn.
Buổi công diễn sau (27 tháng 2) còn ỏm tỏi hơn. Tuy
nhiên, Hernani đã giành được thắng lợi rực rỡ. Nó mang lại cho tác giả món
nhuận bút tới 6000 phrăng với một hợp đồng xuất bản ngay.
Hernani thực sự là một bài luận chiến dài chống lại những nguyên tắc
cứng nhắc của chủ nghĩa cổ điển. Tuy nhiên, đây chỉ là sự tiếp tục những ý
tưởng đã được nhà viết kịch đề cập đến trong Lời tựa Cromwell xuất bản
năm 1827.

nhà cổ điển của thế kỷ Louis XIV.
Khác với quan niệm của kịch cổ điển cho rằng trong bi kịch chỉ có thể
đưa vào những gì thanh nhã, cao quý, Hugo lại chấp nhận cả những yếu tố
bình thường của cuộc sống. Các nhân vật của ông tuy cũng là vua, là hầu,
là tước nhưng họ không phải là những anh hùng, những dũng tướng nữa
mà là những ông vua si tình chui cả vào tủ để tránh tình địch, cũng nói dối
(sau khi chui ra khỏi tủ, lấy lý do thông báo việc Đức hoàng đế tổ phụ băng
hà), cũng dùng thủ đoạn của tiểu nhân (Don Carlos giả làm Hernani để rình
đón Dona Sol đi), là một tên tướng cướp có xuất thân danh giá (Hernani)
Cái grotesque đã làm cho kịch drame có sức hấp dẫn, mới mẻ. Trong yếu
tố bi kịch của Hernani có xen kẽ cả yếu tố hài hước làm cho tác phẩm mang
đầy chất anh hùng ca mà vẫn có trào lộng. Sự trào lộng đó thể hiện không
chỉ qua ngôn từ mà còn qua hành động các nhân vật chính, đầy uy quyền
như chúng ta đã nói ở trên.
Những đày tớ tâm phúc không còn vị trí trong kịch Hernani. Vì thích
sử dụng thủ pháp đối lập, Hugo đã xây dựng những nhân vật hoặc là hoàn
toàn tốt, hoặc là hoàn toàn xấu làm cho việc Don Carlos rộng lòng khoan
hồng cho cả tướng cướp lẫn bề tôi phản bội trở nên đột ngột. Lòng độ
lượng vẫn là tinh thần chủ đạo của Hugo dù trong bất cứ thể loại nào.
Bố cục Hernani tuy vẫn chặt chẽ nhưng nó cũng bị xen vào một số
cảnh phụ (I,1; IV,1) làm cho người đọc có cảm giác luật hành động duy
nhất bị xâm phạm. Lại có cả mấy đoạn độc thoại nội tâm (I,4; IV,2,5; V,4)
thực ra không ăn ý với toàn vở kịch. Chúng chỉ là những đoạn trữ tình
không cần thiết. Người ta có thể cắt phăng chúng không thương tiếc. Thực
chất, Hugo quan niệm duy nhất về hành động khác với hành động giản đơn
bởi vì duy nhất về hành động chính là sự thống nhất tổng thể và thống nhất
tổng thể không loại trừ những hành động thứ yếu. “Chỉ có điều những bộ
phần này cần phải tuân thủ khéo léo với cái chung, không ngừng hướng về
hành động trung tâm và quây quần xung quanh nó”
Trong lĩnh vực ngôn từ, Hugo đã sáng tạo ra những câu thơ tuyệt mỹ

XVII. Những mối tình tay ba trong các bi kịch của Corneille, Racine xuất
hiện trong Hernani là mối tình tay bốn : Dona Sol với Don Carlos, Hernani,
Don Ruy Gomez de Silva. Sự cao thượng trong tình cảm ở các nhân vật
trong chừng mực nào đó cũng là sự kế thừa từ Corneille. Don Carlos tha
chết cho Hernani (I,3), Hernani không dám ra tay giết Don Carlos (II,3) ,
Don Ruy Gomez de Silva giấu Hernani sau bức chân dung của mình (III,5),
Hoàng đế Charles Quint tha cho những người âm mưư ám hại ông (IV,5).
Lòng độ lượng đó có từ truyền thống, không phải là điều mới mẻ, nó cũng
có trong Le Cid của Corneille. Nhưng Hugo đã đưa lên thành một nguyên
tắc mặc dù những đoạn phân tích tâm lý ở những cảnh trên hơi có phần
khiên cưỡng. Nói tóm lại, sự kết hợp giữa tình yêu mãnh liệt vốn có ở
Racine và tình cảm về danh dự trong kịch Corneille được đan xen
trong Hernani, làm vở kịch vừa âm vang tiếng vọng của chủ nghĩa cổ điển
vừa chan hoà những âm sắc mới mẻ.
Bố cục Hernani vẫn với sự phân tích tâm lý sơ sài như nhiều người
đã từng chê, với những khiếm khuyết trong nghệ thuật xây dựng nhân
vật, Hernani vẫn là một tác phẩm xuất sắc với chất trữ tình lai láng trong
những câu thơ tài tình và với những sáng tạo mới mẻ đóng góp cho kịch
drame, thể loại kịch mới của Pháp.